TanCung.comTận Cùng
Hố đen và vật thể kỳ dị

Sóng hấp dẫn là gì: gợn sóng không thời gian khi hai hố đen va vào nhau

Sóng hấp dẫn là gợn sóng của không thời gian lan đi với tốc độ ánh sáng khi các vật rất nặng chuyển động mạnh. Cách đo được nó và những gì nó cho biết về hố đen.

Two dark spheres spiraling close together above a vast faint grid of light that ripples outward in concentric rings, oblique overhead view, cool silver and violet glow

Sóng hấp dẫn là những gợn sóng của chính không thời gian, lan đi với tốc độ ánh sáng khi các vật rất nặng chuyển động mạnh, chẳng hạn hai hố đen xoắn vào nhau rồi nhập làm một. Khi sóng đi qua, khoảng cách giữa mọi vật co giãn đi một chút, nhỏ tới mức phải đến năm 2015 con người mới đo được lần đầu.

Lần đo đầu tiên ấy mở ra một cách quan sát vũ trụ hoàn toàn mới: không phải nhìn bằng ánh sáng mà "nghe" những rung động của không thời gian. Mục từ này giải thích sóng hấp dẫn là gì, cách các nhà khoa học đo một độ co giãn nhỏ hơn cả hạt nhân nguyên tử, điều xảy ra khi hai hố đen nhập nhau, và những gì nhân loại đã biết thêm nhờ nó.

Không thời gian có thể gợn sóng

Theo thuyết tương đối rộng của Einstein, hấp dẫn không phải một lực kéo vô hình mà là độ cong của không thời gian do khối lượng gây ra. Một quả bóng nặng đặt trên tấm vải căng làm vải lõm xuống, những viên bi lăn gần đó bị hút về phía lõm. Hình ảnh này chưa đầy đủ nhưng giúp hình dung: vật nặng làm cong "tấm vải" không gian và thời gian quanh nó.

Nếu vật nặng chỉ đứng yên, chỗ lõm cũng đứng yên. Nhưng khi hai vật nặng quay quanh nhau thật nhanh, chỗ lõm thay đổi liên tục, và sự thay đổi ấy lan ra ngoài thành gợn sóng, như khi khuấy tay trong chậu nước. Những gợn ấy là sóng hấp dẫn. Chúng truyền đi với tốc độ ánh sáng và mang năng lượng ra khỏi hệ.

Khi sóng hấp dẫn đi qua, không gian bị kéo dài theo một hướng và ép lại theo hướng vuông góc, rồi đổi ngược lại, nhịp nhàng theo chu kỳ của sóng. Mọi vật trên đường đi, kể cả Trái Đất và cơ thể người, đều co giãn theo, nhưng với mức độ cực kỳ nhỏ. Không ai cảm nhận được, và sóng hấp dẫn đi tới Trái Đất hoàn toàn vô hại.

Từ một dự đoán năm 1916 tới lần đo đầu tiên

Einstein dự đoán sóng hấp dẫn ngay sau khi hoàn thành thuyết tương đối rộng. Chính ông từng nghi ngờ con người có thể đo được chúng, vì hiệu ứng quá yếu. Suốt nhiều thập kỷ sau, các nhà vật lý còn tranh luận cả việc sóng hấp dẫn có thật sự mang năng lượng hay chỉ là một hệ quả hình thức của toán học.

Bằng chứng gián tiếp đầu tiên đến từ một cặp sao neutron quay quanh nhau, phát hiện năm 1974. Quỹ đạo của chúng co dần theo thời gian, đúng như dự đoán khi hệ mất năng lượng vì phát sóng hấp dẫn. Kết quả này được trao giải Nobel năm 1993, nhưng vẫn chưa phải là bắt được chính con sóng.

Ngày 14 tháng 9 năm 2015, hai trạm đo đặt cách nhau khoảng ba nghìn ki lô mét ở Mỹ cùng ghi được một tín hiệu ngắn, chỉ khoảng hai phần mười giây. Phân tích cho thấy đó là sóng hấp dẫn từ hai hố đen nặng khoảng ba mươi lần Mặt Trời mỗi cái, nhập làm một ở cách Trái Đất hơn một tỷ năm ánh sáng. Kết quả công bố đầu năm 2016 và được trao giải Nobel năm 2017.

Đo một độ co giãn nhỏ hơn hạt proton

Trạm đo sóng hấp dẫn là một giao thoa kế laser khổng lồ. Hai đường ống chân không dài khoảng bốn ki lô mét đặt vuông góc thành hình chữ L. Một chùm laser được tách đôi, mỗi nửa chạy dọc một nhánh, đập vào gương ở cuối rồi quay về, lặp đi lặp lại nhiều lần trước khi gặp lại nhau. Bình thường hai nửa được bố trí để triệt tiêu nhau, máy dò không nhận được ánh sáng.

Khi sóng hấp dẫn đi qua, một nhánh dài ra và nhánh kia ngắn lại một chút. Hai nửa chùm laser không còn khớp nhau hoàn toàn, một chút ánh sáng lọt tới máy dò. Độ co giãn cần đo nhỏ hơn một phần nghìn đường kính của một proton trên chiều dài bốn ki lô mét. Đây là một trong những phép đo chính xác nhất con người từng thực hiện.

Để đạt được độ nhạy ấy, gương phải treo trên hệ dây và lò xo nhiều tầng để cách ly rung động, ống phải hút chân không gần tuyệt đối, laser phải cực kỳ ổn định. Xe tải chạy ngoài đường, sóng biển đập vào bờ cách hàng trăm ki lô mét, thậm chí cây đổ trong rừng, đều có thể để lại dấu vết trong dữ liệu. Phần lớn công sức của các nhóm nghiên cứu nằm ở việc nhận ra và loại bỏ những nhiễu đó.

Nghe hai hố đen nhập làm một

Tín hiệu từ hai hố đen va nhau có hình dạng rất đặc trưng. Chuyển thành âm thanh, nó nghe như một tiếng "chíp" ngắn vút lên cao rồi tắt. Có thể chia tín hiệu thành ba giai đoạn:

  1. Xoắn vào: hai hố đen quay quanh nhau, mất năng lượng qua sóng hấp dẫn nên lại gần dần, quay ngày càng nhanh. Tín hiệu mạnh dần và tần số tăng dần.
  2. Nhập lại: hai chân trời sự kiện chạm nhau và hợp làm một trong một khoảnh khắc. Đây là lúc sóng mạnh nhất. Trong lần đo đầu tiên, năng lượng phát ra dưới dạng sóng hấp dẫn tương đương khối lượng khoảng ba lần Mặt Trời, giải phóng trong một phần nhỏ của giây.
  3. Ổn định: hố đen mới rung lắc như một quả chuông vừa bị gõ, phát nốt sóng cuối cùng rồi lặng xuống thành một hố đen quay tròn trịa.

Dạng sóng ở cả ba giai đoạn được so với hàng nghìn mô phỏng dựa trên thuyết tương đối rộng. Từ đó suy ra khối lượng, độ quay của hai hố đen ban đầu và của hố đen sau cùng, cũng như khoảng cách tới nguồn. Sự khớp tốt giữa đo đạc và mô phỏng là một phép kiểm mạnh cho thuyết tương đối rộng ở vùng hấp dẫn cực mạnh, nơi trước đây chưa từng kiểm được.

Vì sao cần nhiều trạm đặt cách xa nhau

Loại nhiễu tại chỗ. Một tín hiệu thật từ vũ trụ phải xuất hiện ở mọi trạm với cùng dạng sóng, chỉ lệch nhau vài phần nghìn giây. Rung động do xe cộ hay động đất nhỏ ở một nơi thì chỉ có ở trạm đó. So sánh nhiều trạm là cách đầu tiên để nói "đây là sóng thật".

Xác định hướng trên bầu trời. Thời gian sóng tới các trạm lệch nhau tuỳ hướng của nguồn. Với hai trạm, vùng nghi ngờ trên trời còn rất rộng. Có thêm trạm ở châu Âu và châu Á, vùng ấy thu hẹp đáng kể, đủ để kính thiên văn quang học có cơ hội tìm ánh sáng từ cùng nguồn.

Đo được nhiều thông tin hơn. Các trạm đặt theo hướng khác nhau nhạy với các kiểu co giãn khác nhau, giúp xác định góc nghiêng của hệ và khoảng cách chính xác hơn.

Mạng lưới hiện nay. Ngoài hai trạm ở Mỹ còn có trạm ở Ý, một trạm ở Nhật đặt trong lòng núi để giảm rung, và một trạm ở Ấn Độ đang được xây dựng. Các trạm thay phiên nâng cấp nên không phải lúc nào cũng hoạt động đồng thời.

Những gì sóng hấp dẫn đã cho biết

Sau lần đo đầu tiên, số sự kiện ghi được tăng lên nhanh qua các đợt quan sát, nay đã lên tới hàng trăm ứng viên. Bảng dưới là những điều đáng chú ý nhất:

Phát hiệnÝ nghĩa
Nhiều cặp hố đen nặng vài chục lần Mặt TrờiHố đen loại này phổ biến hơn nhiều người nghĩ trước đó; câu hỏi chúng ghép cặp ra sao đang được nghiên cứu
Hai sao neutron va nhau, năm 2017Lần đầu thấy cùng một sự kiện bằng cả sóng hấp dẫn lẫn ánh sáng; xác nhận sóng hấp dẫn đi với tốc độ bằng tốc độ ánh sáng với độ chính xác rất cao
Hố đen sau va chạm nặng hơn trăm lần Mặt TrờiBằng chứng cho hố đen khối lượng trung bình, vùng khối lượng trước đây gần như trống
Những vật thể khó xếp loạiMột số vật nặng nằm giữa sao neutron nặng nhất và hố đen nhẹ nhất, chưa rõ là loại nào
Một cách đo mới tốc độ giãn nở vũ trụSóng hấp dẫn cho biết khoảng cách tới nguồn mà không cần thang đo khoảng cách quen thuộc; kết quả còn sai số lớn, sẽ tốt dần khi có thêm sự kiện

Điểm quan trọng: phần lớn những hố đen này hoàn toàn không phát sáng. Trước năm 2015, con người không có cách nào thấy chúng. Sóng hấp dẫn vì thế giống như thêm một giác quan mới cho thiên văn học.

Tương lai: trạm đo trong không gian và tiếng vọng thuở đầu vũ trụ

Các trạm trên mặt đất nhạy với sóng có tần số từ vài chục tới vài nghìn dao động mỗi giây, phù hợp với cặp hố đen cỡ sao. Sóng từ các cặp hố đen siêu khối lượng có tần số thấp hơn nhiều, chu kỳ có khi tính bằng giờ, tính bằng năm. Để nghe chúng, cần những cánh tay đo dài hơn rất nhiều.

Một dự án quốc tế đang chuẩn bị đưa ba vệ tinh lên quỹ đạo quanh Mặt Trời, cách nhau hàng triệu ki lô mét, nối với nhau bằng chùm laser, tạo thành một giao thoa kế khổng lồ trong không gian. Song song, các mạng định thời sao xung dùng hàng chục sao xung làm "cánh tay" dài hàng nghìn năm ánh sáng, và đã công bố bằng chứng về một nền sóng hấp dẫn tần số cực thấp.

Xa hơn nữa, một số mô hình vũ trụ học dự đoán có sóng hấp dẫn còn sót lại từ những khoảnh khắc đầu tiên của vũ trụ. Nếu tìm được, đó sẽ là tín hiệu cổ xưa hơn cả bức xạ phông vi sóng. Hiện đây vẫn là giả thuyết, chưa có phát hiện được xác nhận, và các tuyên bố từng có trước đây đã phải rút lại khi phân tích kỹ hơn cho thấy tín hiệu đến từ bụi trong Ngân Hà.

Câu hỏi thường gặp

Sóng hấp dẫn có nguy hiểm cho con người không?

Không. Khi tới Trái Đất, sóng hấp dẫn làm khoảng cách co giãn nhỏ hơn cả kích thước hạt nhân nguyên tử. Không ai cảm nhận được, và nó đi xuyên qua Trái Đất mà không gây ảnh hưởng gì tới sự sống.

Sóng hấp dẫn khác sóng trọng lực trong khí quyển thế nào?

Sóng hấp dẫn là dao động của chính không thời gian, theo thuyết tương đối rộng. Còn trong khí tượng và hải dương học có những sóng của không khí hay nước mà lực phục hồi là trọng lực, đôi khi cũng được gọi tên gần giống. Hai hiện tượng hoàn toàn khác nhau.

Sóng hấp dẫn đi nhanh tới đâu?

Sóng hấp dẫn đi với tốc độ ánh sáng. Năm 2017, sóng hấp dẫn và ánh sáng từ vụ va chạm của hai sao neutron tới Trái Đất gần như cùng lúc sau hàng trăm triệu năm, xác nhận điều này với độ chính xác rất cao.

Vì sao phải đợi gần một trăm năm mới đo được sóng hấp dẫn?

Vì hiệu ứng cực kỳ yếu. Cần công nghệ laser, gương, chân không và cách ly rung động ở mức chưa từng có mới đo được độ co giãn nhỏ hơn một phần nghìn đường kính proton. Công nghệ đó chỉ chín muồi sau nhiều thập kỷ phát triển.

Có nghe được sóng hấp dẫn như âm thanh không?

Sóng hấp dẫn không phải âm thanh và không truyền qua không khí. Nhưng tần số của tín hiệu từ hai hố đen va nhau nằm trong dải tai người nghe được, nên có thể chuyển thành tiếng để nghe, thường là một tiếng chíp ngắn.

Sóng hấp dẫn giúp ích gì cho khoa học?

Sóng hấp dẫn cho phép phát hiện những hố đen không phát sáng, kiểm thuyết tương đối rộng ở vùng hấp dẫn cực mạnh, nghiên cứu vật chất trong sao neutron và có thêm một cách đo tốc độ giãn nở của vũ trụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138