Phần lớn hố đen khối lượng sao hình thành khi một ngôi sao nặng gấp nhiều chục lần Mặt Trời đốt hết nhiên liệu, lõi của nó không còn gì chống lại lực hấp dẫn và sụp xuống trong chưa tới một giây. Hố đen siêu khối lượng ở tâm thiên hà thì lớn lên bằng cách nuốt khí và nhập với hố đen khác, nhưng chúng bắt đầu từ đâu thì khoa học vẫn chưa có câu trả lời chắc.
Mục từ này kể hai câu chuyện nối nhau. Câu chuyện thứ nhất đã được hiểu khá rõ: cuộc đời và cái chết của một ngôi sao lớn. Câu chuyện thứ hai còn nhiều chỗ trống: làm sao có những hố đen nặng hàng tỷ Mặt Trời ngay khi vũ trụ còn rất trẻ. Đi qua cả hai, người đọc sẽ thấy ranh giới giữa điều đã biết và điều còn đang tìm nằm ở đâu.
Một ngôi sao sống nhờ thế cân bằng
Mỗi ngôi sao là một cuộc giằng co kéo dài hàng triệu tới hàng tỷ năm. Lực hấp dẫn của chính khối khí khổng lồ kéo mọi thứ vào trong. Ở lõi, áp suất và nhiệt độ cao đủ để các hạt nhân nguyên tử hợp lại, giải phóng năng lượng, đẩy ngược ra ngoài. Hai lực này cân nhau thì ngôi sao đứng vững, sáng đều.
Ngôi sao càng nặng thì lực hấp dẫn càng mạnh, lõi càng phải nóng và đốt nhiên liệu càng nhanh để giữ cân bằng. Vì vậy sao nặng sống ngắn một cách nghịch lý. Mặt Trời có thể sống khoảng mười tỷ năm, còn một ngôi sao nặng gấp vài chục lần có thể chỉ sống vài triệu năm, một chớp mắt so với tuổi vũ trụ.
Khi hydro ở lõi cạn, ngôi sao lớn chuyển sang đốt heli, rồi lần lượt những nguyên tố nặng hơn, mỗi giai đoạn ngắn hơn giai đoạn trước. Lõi của nó dần thành một cấu trúc như củ hành nhiều lớp, mỗi lớp đốt một loại nguyên tố. Chuỗi này dừng lại ở sắt. Hợp nhất sắt không sinh thêm năng lượng mà còn lấy bớt đi, nên từ đây lõi không còn nguồn đẩy ngược lại lực hấp dẫn nữa.
Lõi sụp đổ: chưa tới một giây quyết định số phận
Khi lõi sắt nặng tới khoảng hơn một khối lượng Mặt Trời, những gì diễn ra tiếp theo nhanh đến khó tin. Có thể chia thành các bước sau, theo mô hình được chấp nhận rộng rãi hiện nay:
- Áp suất của các electron không còn đỡ nổi lõi sắt, lõi bắt đầu co lại với tốc độ một phần đáng kể của tốc độ ánh sáng.
- Electron bị ép vào proton, tạo thành neutron và phát ra một lượng khổng lồ hạt neutrino, những hạt gần như xuyên qua mọi thứ.
- Lõi co tới mật độ của hạt nhân nguyên tử thì cứng lại đột ngột, vật chất đang rơi vào bị dội ngược, tạo sóng xung kích.
- Sóng xung kích, được neutrino tiếp sức, có thể thổi tung các lớp vỏ ngoài của ngôi sao: đó là vụ nổ siêu tân tinh.
- Phần lõi còn lại thành sao neutron nếu đủ nhẹ. Nếu quá nặng, hoặc nếu có thêm vật chất rơi ngược lại vào, lõi tiếp tục sụp và thành hố đen.
Ranh giới giữa hai số phận nằm ở khối lượng của lõi còn lại. Sao neutron có giới hạn trên, ước tính quanh khoảng hai tới hơn hai lần khối lượng Mặt Trời. Vượt qua giới hạn đó, không có dạng vật chất nào được biết đủ cứng để chống lại, và hố đen ra đời.
Một chi tiết thú vị: thời gian thật sự xảy ra ở lõi chỉ vài phần mười giây, nhưng ánh sáng của siêu tân tinh có thể sáng rực trong vài tuần tới vài tháng, đôi khi lấn át cả thiên hà chứa nó.
Không phải ngôi sao lớn nào cũng nổ trước khi thành hố đen
Sụp đổ có nổ. Con đường kinh điển như đã kể: siêu tân tinh thổi bay vỏ, lõi còn lại thành hố đen, có thể nhờ một phần vật chất rơi ngược. Hố đen sinh ra theo cách này có khi bị "đá" một cú khi vụ nổ không đều hai phía, nên chạy lệch khỏi chỗ cũ.
Sụp đổ thẳng, gần như không nổ. Mô phỏng cho thấy với một số ngôi sao rất nặng, sóng xung kích không đủ sức thổi tung vỏ, cả ngôi sao gần như lặng lẽ biến mất vào hố đen. Các nhóm quan sát đã theo dõi những ngôi sao lớn "tắt" mà không thấy vụ nổ sáng tương xứng, và coi đây là ứng viên cho kiểu sụp đổ thẳng, dù kết luận còn thận trọng.
Từ sao neutron nặng thêm. Một sao neutron trong hệ sao đôi có thể hút dần vật chất từ sao bạn. Nếu nặng vượt giới hạn, nó sụp tiếp thành hố đen. Hai sao neutron va nhau cũng có thể để lại một hố đen nếu tổng khối lượng đủ lớn.
Từ hai hố đen nhập lại. Hai hố đen quay quanh nhau sẽ mất năng lượng dưới dạng sóng hấp dẫn, xoắn vào và nhập thành một hố đen lớn hơn. Đây là cách những hố đen nặng vài chục lần Mặt Trời được ghi nhận qua sóng hấp dẫn.
Câu đố lớn: hố đen siêu khối lượng đến từ đâu
Ở tâm Ngân Hà có một hố đen nặng khoảng bốn triệu Mặt Trời. Ở tâm những thiên hà lớn khác có những hố đen nặng hàng tỷ Mặt Trời. Nếu chỉ dựa vào cách ngôi sao chết đi rồi nuốt khí từ từ, chúng cần rất lâu để lớn tới cỡ ấy. Vậy mà người ta đã thấy những chuẩn tinh rất sáng, được nuôi bởi các hố đen nặng cả tỷ Mặt Trời, khi vũ trụ mới khoảng vài trăm triệu tới một tỷ năm tuổi.
Hố đen không ăn nhanh tuỳ ý được. Khi khí rơi vào quá nhiều, nó nóng lên và phát sáng mạnh, áp lực của chính ánh sáng đó đẩy khí mới ra xa, làm chậm tốc độ ăn. Giới hạn này khiến hố đen khó tăng khối lượng thật nhanh. Một hố đen khởi đầu chỉ vài chục lần Mặt Trời, dù ăn liên tục ở tốc độ tối đa, vẫn rất chật vật để kịp đạt cả tỷ Mặt Trời trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó.
Các kính thiên văn thế hệ mới, đặc biệt là những kính nhìn ở vùng hồng ngoại, đang thấy thêm nhiều hố đen đang hoạt động ở vũ trụ rất trẻ, làm câu đố càng gắt. Đây là vùng nghiên cứu sôi động, kết quả thay đổi nhanh, và nên đọc tin mới với thái độ: số liệu ban đầu thường còn được hiệu chỉnh.
Các giả thuyết về "hạt giống" của hố đen khổng lồ
Hiện có vài hướng giải thích chính. Chúng không loại trừ nhau, có thể mỗi cách góp một phần. Bảng dưới ghi ý chính và mức độ bằng chứng theo hiểu biết hiện nay:
| Giả thuyết | Ý chính | Tình trạng |
|---|---|---|
| Hạt giống nhẹ | Hố đen do những ngôi sao đầu tiên, rất nặng, để lại; sau đó ăn khí và nhập nhau mà lớn lên | Hợp lý, nhưng khó giải thích tốc độ lớn nhanh |
| Sụp đổ trực tiếp | Một đám khí rất lớn ở vũ trụ trẻ co thẳng thành hố đen nặng hàng chục nghìn tới trăm nghìn Mặt Trời, bỏ qua giai đoạn ngôi sao | Có mô phỏng ủng hộ, đang tìm bằng chứng quan sát |
| Cụm sao dày đặc | Trong cụm sao chen chúc, sao va nhau liên tục tạo một ngôi sao khổng lồ rồi sụp thành hố đen lớn | Có cơ sở lý thuyết, cần thêm quan sát |
| Hố đen nguyên thuỷ | Hố đen sinh ra ngay từ thuở đầu vũ trụ, làm hạt giống sẵn | Giả thuyết, chưa có xác nhận |
Muốn phân xử giữa các giả thuyết, các nhà thiên văn cần đếm xem có bao nhiêu hố đen ở từng khối lượng, từng thời kỳ của vũ trụ. Đó là lý do vì sao mỗi lần tìm được một hố đen ở rất xa, nghĩa là rất cổ, lại có thêm tin được chú ý.
Hố đen và thiên hà lớn lên cùng nhau
Một phát hiện quan trọng của mấy chục năm gần đây là khối lượng hố đen ở tâm có quan hệ khá chặt với khối lượng phần lồi trung tâm của thiên hà chứa nó. Thiên hà có phần lồi càng nặng thì hố đen ở tâm càng nặng. Điều này lạ, vì hố đen nhỏ hơn thiên hà rất nhiều lần, lực hút của nó chỉ chi phối vùng rất gần tâm.
Lời giải được nhiều người chấp nhận là cơ chế phản hồi. Khi hố đen ăn mạnh, nó phát ra năng lượng và những luồng gió, luồng phụt đủ sức thổi khí ra khỏi vùng trung tâm, làm chậm việc sinh sao. Khi khí bị thổi đi, hố đen cũng hết thức ăn và lặng xuống. Hai bên điều chỉnh lẫn nhau qua hàng tỷ năm, nên lớn lên theo một tỉ lệ.
Khi hai thiên hà va nhau và nhập làm một, hai hố đen ở tâm cũng chìm dần về giữa, quay quanh nhau rồi cuối cùng nhập lại. Quá trình này phát ra sóng hấp dẫn ở tần số rất thấp, quá thấp với các trạm đo trên mặt đất. Các dự án theo dõi nhịp đều đặn của sao xung đã công bố bằng chứng về một "tiếng ồn nền" sóng hấp dẫn như vậy, nhiều khả năng do vô số cặp hố đen khổng lồ trong vũ trụ gây ra, dù nguồn gốc chính xác còn đang được bàn.
Tóm gọn chặng đường từ ngôi sao tới hố đen
Nếu phải kể lại bằng vài câu: ngôi sao rất nặng sống nhanh, đốt tới sắt thì hết đường; lõi sụp trong tích tắc; nếu lõi còn lại quá nặng, hố đen khối lượng sao ra đời, đôi khi kèm một vụ nổ siêu tân tinh, đôi khi lặng lẽ. Hố đen sau đó có thể lớn lên bằng cách hút khí từ sao bạn hoặc nhập với hố đen khác.
Với hố đen ở tâm thiên hà, câu chuyện dài hơn và còn thiếu chương đầu. Người ta biết chúng tồn tại, biết chúng nặng bao nhiêu, biết chúng lớn lên cùng thiên hà, nhưng chưa biết chắc hạt giống ban đầu là gì. Đây không phải là khoảng trống đáng ngại mà là chỗ khoa học đang hoạt động mạnh nhất.
Ở chặng sau, các mục từ về chân trời sự kiện, hiệu ứng sợi mì và bức ảnh hố đen sẽ đi sâu vào việc một hố đen đã thành hình trông như thế nào và cư xử ra sao với những gì lại gần nó. Còn câu chuyện về vụ nổ siêu tân tinh với tư cách một ngôi sao kết thúc đời mình có mục từ riêng ở chặng các vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Ngôi sao phải nặng bao nhiêu mới thành hố đen?
Không có một con số cắt gọn. Theo các mô hình, những ngôi sao nặng từ khoảng hai mươi lần Mặt Trời trở lên có khả năng để lại hố đen, nhưng kết quả còn tuỳ lượng nguyên tố nặng, tốc độ quay và việc sao có bạn đồng hành hay không.
Mọi siêu tân tinh đều tạo ra hố đen phải không?
Không. Nhiều siêu tân tinh để lại sao neutron, một số loại siêu tân tinh còn thổi tan hoàn toàn ngôi sao mà không để lại gì. Hố đen chỉ hình thành khi phần lõi còn lại vượt giới hạn khối lượng của sao neutron.
Hố đen có thể lớn lên mãi không?
Về nguyên tắc hố đen tăng khối lượng mỗi khi hút thêm vật chất hoặc nhập với hố đen khác. Thực tế tốc độ lớn bị giới hạn bởi lượng khí có sẵn và bởi chính bức xạ do khí nóng phát ra, nên hố đen không lớn tuỳ ý.
Hố đen ở tâm Ngân Hà có từ khi nào?
Chưa ai biết chính xác. Các nhà thiên văn tin rằng nó đã có từ khá sớm trong lịch sử Ngân Hà và lớn lên dần cùng thiên hà, nhưng thời điểm và hạt giống ban đầu vẫn là câu hỏi đang được nghiên cứu.
Có thể thấy một ngôi sao biến thành hố đen không?
Rất khó vì quá trình xảy ra ở lõi, bên trong ngôi sao. Những gì quan sát được là vụ nổ siêu tân tinh, hoặc một ngôi sao lớn biến mất mà không có vụ nổ tương xứng, được coi là ứng viên cho kiểu sụp đổ thẳng thành hố đen.
Ngôi sao gần Trái Đất có thể sớm thành hố đen không?
Những ngôi sao gần nhất đều không đủ nặng để thành hố đen. Vài ngôi sao lớn nổi tiếng trên bầu trời có thể kết thúc bằng siêu tân tinh trong tương lai xa, nhưng chúng ở khoảng cách đủ xa để không gây nguy hiểm cho Trái Đất.