TanCung.comTận Cùng
Hố đen và vật thể kỳ dị

Hố đen là gì: vùng không gian mà đến ánh sáng cũng không thoát ra được

Hố đen là vùng không gian có lực hấp dẫn mạnh tới mức ánh sáng cũng không thoát ra được. Giải thích vận tốc thoát, kích thước, các loại hố đen và cách phát hiện.

Wide cinematic view of a black hole with a glowing orange accretion disk seen almost edge-on, its light bent into a halo above and below, deep indigo starfield

Hố đen là một vùng không gian nơi vật chất bị nén chặt tới mức lực hấp dẫn của nó giữ lại mọi thứ, kể cả ánh sáng. Ranh giới của vùng ấy gọi là chân trời sự kiện: đi qua rồi thì không có đường nào quay ra. Hố đen không phải một cái lỗ thủng trên bầu trời, cũng không phải chiếc máy hút bụi khổng lồ. Nó là một vật thể có khối lượng, quay, hút vật chất xung quanh theo đúng những định luật hấp dẫn đang giữ Trái Đất quanh Mặt Trời, chỉ ở mức cực đoan hơn rất nhiều.

Trong chuyến đi của Tận Cùng, hố đen là chặng mà trực giác hằng ngày bắt đầu trượt chân. Mục từ này đi theo thứ tự dễ hiểu nhất: vì sao ánh sáng không thoát ra được, một hố đen to cỡ nào, có những loại nào, làm sao biết nó có thật khi không ai nhìn thấy nó, những hiểu lầm hay gặp, và ranh giới giữa điều khoa học đã đo được với điều còn đang tranh luận.

Bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản: ném một hòn đá lên trời

Ném một hòn đá lên cao, nó bay chậm dần rồi rơi xuống. Ném mạnh hơn, nó lên cao hơn trước khi rơi. Nếu ném được với tốc độ khoảng 11,2 ki lô mét mỗi giây, hòn đá sẽ không bao giờ rơi lại nữa: nó thoát khỏi lực hút của Trái Đất. Con số này gọi là vận tốc thoát. Mỗi thiên thể có một vận tốc thoát riêng, tuỳ khối lượng của nó và khoảng cách từ tâm tới chỗ ta đứng.

Mặt Trăng nhẹ nên vận tốc thoát chỉ khoảng 2,4 ki lô mét mỗi giây. Mặt Trời nặng hơn Trái Đất rất nhiều nên vận tốc thoát ở bề mặt của nó lên tới khoảng sáu trăm ki lô mét mỗi giây. Có một cách khác để tăng vận tốc thoát mà không cần thêm khối lượng: nén vật thể lại cho nhỏ đi. Cùng một khối lượng nhưng bán kính nhỏ hơn thì người đứng ở bề mặt gần tâm hơn, lực hút mạnh hơn, muốn thoát phải nhanh hơn.

Cứ tưởng tượng nén mãi, tới một lúc vận tốc thoát bằng đúng tốc độ ánh sáng, khoảng ba trăm nghìn ki lô mét mỗi giây. Không gì đi nhanh hơn ánh sáng, vậy nên từ lúc đó trở đi, không gì trong vùng ấy thoát ra được nữa. Ý tưởng "ngôi sao tối" kiểu này đã được vài nhà khoa học nghĩ tới từ cuối thế kỷ mười tám, nhưng phải đợi thuyết tương đối rộng của Einstein mới có bức tranh đúng: không phải ánh sáng bị kéo chậm lại rồi rơi xuống như hòn đá, mà chính không gian và thời gian quanh đó bị uốn cong tới mức mọi đường đi đều dẫn vào trong.

Một hố đen nhỏ cỡ nào: bán kính Schwarzschild

Với một hố đen không quay, bán kính của chân trời sự kiện tỉ lệ thuận với khối lượng, gọi là bán kính Schwarzschild theo tên nhà vật lý đã giải ra phương trình này năm 1916. Quy tắc dễ nhớ: cứ mỗi khối lượng bằng một Mặt Trời thì bán kính khoảng ba ki lô mét. Bảng dưới cho thấy các vật quen thuộc phải bị nén tới đâu mới thành hố đen.

Vật thểKích thước hiện nayPhải nén còn bán kính khoảng
Trái Đấtbán kính khoảng 6.400 kmchưa tới một centimet, cỡ hạt lạc
Mặt Trờibán kính khoảng 700.000 kmkhoảng 3 km, nhỏ hơn nhiều thành phố
Hố đen ở tâm Ngân Hànặng khoảng 4 triệu Mặt Trờikhoảng 12 triệu km, nằm gọn trong quỹ đạo Sao Thuỷ
Hố đen trong thiên hà M87nặng vài tỷ Mặt Trờilớn hơn cả quỹ đạo Sao Hải Vương

Điều đáng chú ý là Trái Đất và Mặt Trời sẽ không bao giờ tự thành hố đen. Không có lực nào đủ mạnh để nén chúng tới mức đó. Chỉ những ngôi sao nặng hơn Mặt Trời nhiều lần, khi hết nhiên liệu và lõi sụp xuống, mới có cơ hội vượt qua ngưỡng này. Câu chuyện hình thành ấy có một mục từ riêng trong cùng chặng.

Cũng nên hiểu "bán kính" ở đây là cách nói gọn. Không gian quanh hố đen bị uốn cong mạnh nên khoảng cách đo theo kiểu thước kẻ thông thường không còn đơn giản. Con số trong bảng đúng với ý nghĩa: chu vi của chân trời sự kiện chia cho hai lần số pi.

Ba nhóm hố đen theo khối lượng

Hố đen khối lượng sao. Nặng từ khoảng vài lần tới vài chục lần Mặt Trời, sinh ra khi lõi của ngôi sao lớn sụp đổ. Riêng trong Ngân Hà có lẽ có hàng triệu hố đen như vậy, nhưng phần lớn đứng yên lặng một mình, không có gì rơi vào nên không phát sáng, rất khó tìm. Các hố đen loại này đã được phát hiện trong những hệ sao đôi, khi chúng hút khí từ ngôi sao bạn đồng hành và làm khí nóng lên phát tia X.

Hố đen siêu khối lượng. Nặng từ hàng trăm nghìn tới hàng tỷ lần Mặt Trời, nằm ở tâm hầu hết các thiên hà lớn. Ngân Hà có một hố đen như vậy, nặng khoảng bốn triệu lần Mặt Trời. Chúng hình thành ra sao, lớn nhanh thế nào khi vũ trụ còn trẻ, vẫn là một trong những câu hỏi mở lớn của thiên văn hiện nay.

Hố đen khối lượng trung bình. Nằm ở khoảng giữa, từ vài trăm tới vài trăm nghìn lần Mặt Trời. Từ lâu đây là "mắt xích bị thiếu", vì lý thuyết cho rằng phải có mà quan sát thì hiếm. Một số ứng viên đã được tìm thấy, có trường hợp được ghi nhận qua sóng hấp dẫn, nhưng số lượng còn ít và nhiều ca vẫn đang được kiểm lại.

Hố đen nguyên thuỷ. Đây là giả thuyết, chưa có quan sát xác nhận: những hố đen rất nhỏ có thể đã hình thành ngay trong những khoảnh khắc đầu của vũ trụ, khi vật chất còn đặc và dao động mạnh. Nếu có thật, chúng có thể nhỏ hơn cả một nguyên tử nhưng nặng như một ngọn núi. Các nhóm nghiên cứu vẫn đang tìm dấu vết, đồng thời đã loại trừ được nhiều khoảng khối lượng.

Không nhìn thấy thì làm sao biết hố đen có thật

Hố đen tự nó không phát sáng, nhưng nó để lại dấu vết lên mọi thứ xung quanh. Thiên văn học đã đi từ "suy luận trên giấy" tới "có nhiều bằng chứng độc lập" qua các con đường sau:

  • Sao quay quanh một thứ vô hình. Theo dõi suốt mấy chục năm các ngôi sao gần tâm Ngân Hà, các nhóm nghiên cứu thấy chúng chạy những quỹ đạo elip quanh một điểm tối, nhanh tới hàng nghìn ki lô mét mỗi giây. Từ quỹ đạo tính ra khối lượng khoảng bốn triệu Mặt Trời trong một vùng quá nhỏ để là bất cứ thứ gì khác ngoài hố đen. Công trình này được trao giải Nobel Vật lý năm 2020.
  • Khí bị hút nóng lên phát tia X. Trong hệ sao đôi, khí từ sao đồng hành xoáy vào vật thể đặc, cọ xát tới hàng triệu độ và phát tia X. Khi khối lượng vật thể vượt quá giới hạn mà một sao neutron có thể chịu, lời giải hợp lý còn lại là hố đen.
  • Sóng hấp dẫn. Từ năm 2015, các trạm đo trên mặt đất đã ghi được gợn sóng của không thời gian khi hai hố đen xoắn vào nhau rồi nhập làm một. Dạng sóng khớp với tính toán cho hai hố đen, không khớp với hai ngôi sao thông thường.
  • Ảnh chụp cái bóng. Năm 2019 công bố bức ảnh đầu tiên chụp vùng sáng quanh hố đen ở tâm thiên hà M87, năm 2022 là ảnh hố đen ở tâm Ngân Hà. Vòng sáng và vùng tối ở giữa có kích thước đúng như thuyết tương đối rộng dự đoán.

Bốn con đường này dùng bốn loại quan sát khác nhau, do những nhóm khác nhau thực hiện, nhưng cùng chỉ về một kết luận. Đó là lý do vì sao giới khoa học coi sự tồn tại của hố đen là điều đã được xác lập, chứ không còn là một ý tưởng thuần lý thuyết.

Những hiểu lầm hay gặp về hố đen

Hố đen hút mọi thứ trong vũ trụ. Không đúng. Ở khoảng cách xa, một hố đen hút y như mọi vật cùng khối lượng. Nếu Mặt Trời bị thay bằng một hố đen nặng đúng bằng nó, Trái Đất vẫn chạy trên quỹ đạo cũ, chỉ có điều trời sẽ tối và lạnh. Chỉ khi lại thật gần, khoảng vài lần bán kính chân trời sự kiện, hố đen mới thể hiện những tính chất khác thường.

Hố đen là một cái lỗ dẫn sang nơi khác. Chưa có bằng chứng nào cho điều này. Các "đường hầm" nối hai vùng không thời gian xuất hiện trong một số lời giải toán học, nhưng chúng không ổn định và không có quan sát nào ủng hộ. Phim viễn tưởng dùng ý này rất nhiều, còn khoa học vẫn xếp nó vào loại giả thuyết thuần tuý.

Hố đen phải rất to. Kích thước tuỳ khối lượng. Một hố đen nặng gấp mười lần Mặt Trời chỉ có chân trời sự kiện rộng khoảng sáu mươi ki lô mét, nhỏ hơn nhiều tỉnh của Việt Nam. Chính vì vừa nhỏ vừa tối, chúng mới khó tìm như vậy.

Ở tâm hố đen chắc chắn có một điểm nhỏ vô hạn. Thuyết tương đối rộng cho ra một "điểm kỳ dị", nơi mật độ thành vô hạn. Phần lớn nhà vật lý hiểu đây là dấu hiệu lý thuyết đã tới giới hạn chứ không phải mô tả đúng thực tế. Muốn biết thật sự bên trong có gì, cần một lý thuyết kết hợp hấp dẫn với cơ học lượng tử, mà lý thuyết đó chưa ai hoàn thành.

Điều đã biết chắc và điều còn bỏ ngỏ

Những gì đã có bằng chứng mạnh: hố đen tồn tại; có hố đen khối lượng sao và hố đen siêu khối lượng; chúng quay; chúng có thể va nhau và nhập lại; vùng quanh chúng bẻ cong ánh sáng đúng như thuyết tương đối rộng dự đoán. Đây là những điều được nhiều kiểu quan sát độc lập xác nhận, không phụ thuộc vào một thí nghiệm đơn lẻ.

Những gì còn đang tranh luận hoặc chưa đo được: bên trong chân trời sự kiện thật sự ra sao; thông tin về vật rơi vào có mất hẳn hay không; hố đen siêu khối lượng ở vũ trụ trẻ lớn nhanh bằng cách nào; hố đen nguyên thuỷ có thật hay không. Bức xạ Hawking, một dự đoán rằng hố đen phát ra bức xạ cực yếu và bốc hơi dần, vẫn chưa được quan sát trực tiếp.

Khi đọc tin về hố đen, một cách tự kiểm đơn giản là hỏi: điều này đã được đo, hay mới là mô phỏng hoặc giả thuyết? Bài báo nghiêm túc thường nói rõ. Còn những câu như "nhà khoa học chứng minh hố đen là cổng sang vũ trụ khác" thì gần như chắc chắn đã bị phóng đại so với bản gốc. Trong các mục từ tiếp theo của chặng này, Tận Cùng cũng giữ đúng cách phân biệt ấy.

Câu hỏi thường gặp

Hố đen có hút Trái Đất không?

Không. Hố đen gần nhất được biết cách Trái Đất hơn một nghìn năm ánh sáng, quá xa để gây ảnh hưởng. Ở khoảng cách lớn, hố đen hút giống mọi vật cùng khối lượng, nó không có lực hút đặc biệt vươn khắp vũ trụ.

Vì sao gọi là hố đen nếu nó không phải cái hố?

Cái tên mang tính hình ảnh: một vùng tối hoàn toàn vì ánh sáng không thoát ra được. Thực chất đó là một vật thể có khối lượng, có chuyển động quay và có ranh giới gọi là chân trời sự kiện, chứ không phải lỗ thủng trên bầu trời.

Hố đen nhỏ nhất và lớn nhất nặng bao nhiêu?

Các hố đen khối lượng sao đã biết nặng từ khoảng vài lần Mặt Trời trở lên. Những hố đen siêu khối lượng lớn nhất được ước tính nặng hàng tỷ tới vài chục tỷ lần Mặt Trời. Các con số ở đầu và cuối dải này vẫn còn được đo lại theo thời gian.

Mặt Trời có biến thành hố đen không?

Không. Mặt Trời quá nhẹ để lõi sụp thành hố đen. Khi hết nhiên liệu sau vài tỷ năm nữa, nó sẽ phình thành sao khổng lồ đỏ rồi để lại một sao lùn trắng nhỏ, đặc và nguội dần.

Nếu không nhìn thấy, sao biết trong Ngân Hà có hàng triệu hố đen?

Đó là ước tính dựa trên số ngôi sao đủ nặng đã sinh ra và chết đi trong lịch sử Ngân Hà. Mới chỉ một phần rất nhỏ trong số đó được phát hiện trực tiếp, chủ yếu là những hố đen đang hút khí từ sao đồng hành hoặc tác động lên quỹ đạo sao bạn.

Ánh sáng đã vào hố đen thì đi đâu?

Theo thuyết tương đối rộng, mọi đường đi bên trong chân trời sự kiện đều dẫn về phía tâm, nên ánh sáng không thể quay ra. Điều xảy ra sâu hơn nữa vượt khỏi khả năng mô tả của lý thuyết hiện nay và vẫn là câu hỏi mở.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138