Chân trời sự kiện là mặt ranh giới tưởng tượng bao quanh hố đen: ở phía ngoài, ánh sáng còn có thể thoát ra; ở phía trong, mọi đường đi đều dẫn về phía tâm. Một vật rơi qua đó không gặp bức tường nào, nhưng từ lúc ấy nó vĩnh viễn bị tách khỏi phần còn lại của vũ trụ.
Điều kỳ lạ nhất của chân trời sự kiện là câu chuyện "vật rơi vào hố đen" có hai phiên bản, tuỳ người kể. Người đứng xa thấy vật chậm dần, đỏ dần rồi mờ đi mà không bao giờ thấy nó đi qua hẳn. Còn chính vật rơi lại đi qua trong một khoảnh khắc hữu hạn. Cả hai đều đúng theo thuyết tương đối rộng. Mục từ này lần lượt đi qua các vùng quanh hố đen, hai góc nhìn ấy, rồi tới những câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Một ranh giới không có gì để chạm vào
Khi nghe "chân trời", nhiều người hình dung một lớp vỏ cứng như mặt đất. Thực tế chân trời sự kiện không làm bằng vật chất. Ở đó không có vạch kẻ, không có bức tường, không có biển báo. Nó giống đường chân trời trên biển hơn: là giới hạn của điều ta có thể nhìn thấy, chứ không phải một vật đặt ở đó.
Có thể hình dung bằng một dòng sông chảy về phía thác. Ở xa thác, người chèo thuyền ngược dòng vẫn tiến lên được. Càng lại gần, nước chảy càng xiết. Tới một điểm, nước chảy nhanh hơn tốc độ chèo tối đa, có cố mấy thuyền cũng trôi về thác. Điểm đó chính là "chân trời" của con thuyền. Với hố đen, không gian giống như dòng nước, còn tốc độ chèo tối đa là tốc độ ánh sáng.
Hình ảnh dòng sông là cách nói minh hoạ, nhưng nó bắt được ý chính: chân trời sự kiện là nơi mà để đứng yên, ta cần đi nhanh hơn ánh sáng. Vì không gì làm được điều đó, mọi thứ ở bên trong đều bị cuốn về phía tâm, kể cả ánh sáng phát ra theo hướng đi ra ngoài.
Đi từ ngoài vào: các vùng quanh một hố đen
Với một hố đen không quay, các nhà vật lý đã tính được những mốc quan trọng theo khoảng cách tới tâm. Dùng bán kính chân trời sự kiện làm đơn vị đo cho dễ so sánh:
| Vùng | Khoảng cách tới tâm | Điều gì xảy ra ở đó |
|---|---|---|
| Đĩa bồi tụ | từ vài lần bán kính chân trời ra rất xa | Khí xoáy quanh hố đen, cọ xát nóng lên và phát sáng; đây là phần sáng nhất nhìn thấy được |
| Quỹ đạo ổn định trong cùng | khoảng 3 lần bán kính chân trời | Gần hơn mức này, vật không thể bay vòng ổn định mà sẽ xoắn vào trong |
| Quả cầu photon | khoảng 1,5 lần bán kính chân trời | Ánh sáng có thể chạy vòng quanh hố đen, nhưng quỹ đạo này rất dễ lệch |
| Chân trời sự kiện | đúng bán kính chân trời | Ranh giới không quay ra được |
| Bên trong | nhỏ hơn bán kính chân trời | Mọi đường đi dẫn về tâm; lý thuyết hiện nay không mô tả trọn vẹn được tâm |
Quả cầu photon là lý do vì sao ảnh chụp hố đen có một vòng sáng bao quanh một vùng tối lớn hơn chân trời. Ánh sáng đi gần quả cầu ấy bị bẻ cong mạnh, có tia chạy gần hết một vòng rồi mới tới mắt người quan sát.
Với hố đen quay, các mốc này thay đổi: chân trời co lại một chút và quỹ đạo ổn định trong cùng có thể tới gần hố đen hơn nhiều ở phía cùng chiều quay. Hầu hết hố đen trong thực tế được cho là đang quay.
Nhìn từ xa: vật rơi chậm dần, đỏ dần rồi tắt
Giả sử một tàu thăm dò không người lái rơi về phía hố đen, cứ mỗi giây theo đồng hồ của nó lại nháy một lần đèn. Người quan sát ở xa sẽ thấy các lần nháy thưa dần. Lý do là thuyết tương đối rộng cho biết thời gian trôi chậm hơn ở nơi trường hấp dẫn mạnh, so với nơi xa. Càng gần chân trời, sự chênh này càng lớn.
Cùng lúc, ánh sáng từ tàu phải leo ra khỏi vùng hấp dẫn sâu nên mất năng lượng, bước sóng dài ra, màu chuyển dần sang đỏ rồi ra ngoài vùng mắt thấy. Hiện tượng này gọi là dịch chuyển đỏ hấp dẫn. Ánh sáng cũng ngày càng thưa, nên tàu mờ đi rất nhanh.
Về lý thuyết, người ở xa không bao giờ thấy tàu đi qua hẳn chân trời: hình ảnh của nó như dừng lại sát mép và mờ dần. Trên thực tế, với một hố đen khối lượng sao, quá trình mờ ấy diễn ra trong một phần nhỏ của giây; ánh sáng tắt hẳn trước khi kịp thấy gì đặc biệt. Hình ảnh "vật dính mãi trên mép hố đen" vì vậy là một hệ quả toán học đúng, nhưng không phải thứ nhìn thấy được bằng kính thiên văn.
Từ góc của vật rơi: đi qua mà không thấy gì
Với chính chiếc tàu, đồng hồ của nó chạy bình thường. Nó đi qua chân trời sự kiện sau một khoảng thời gian hữu hạn, không có tiếng va, không có lớp màng nào. Nếu hố đen đủ lớn, ví dụ hố đen nặng hàng triệu Mặt Trời ở tâm thiên hà, lực hút ở chân trời thay đổi rất ít trên chiều dài con tàu, nên tàu đi qua nguyên vẹn. Không có thí nghiệm nào làm trong tàu có thể báo "vừa qua chân trời".
Với hố đen nhỏ, khối lượng chỉ vài lần Mặt Trời, mọi chuyện khác hẳn. Lực hút ở mũi và đuôi tàu chênh nhau khủng khiếp ngay từ trước khi tới chân trời, kéo dài và xé vụn mọi vật. Hiện tượng này có biệt danh là hiệu ứng sợi mì và có một mục từ riêng trong chặng này.
Điều người trong tàu nhìn thấy khi nhìn ra ngoài cũng lạ: ánh sáng từ phía sau bị dồn lại, bầu trời bị bóp méo, vùng tối của hố đen lan rộng dần trong tầm nhìn. Đây là những mô tả rút từ tính toán và mô phỏng, chưa ai, chưa thiết bị nào làm thí nghiệm thật ở gần một hố đen.
Bên trong chân trời: tâm hố đen thành "tương lai"
Ở ngoài hố đen, ta có thể đứng yên một chỗ, còn thời gian thì cứ trôi về phía trước. Bên trong chân trời sự kiện, theo lời giải của thuyết tương đối rộng, vai trò của không gian và thời gian như đổi chỗ cho nhau: việc tiến về phía tâm không còn là lựa chọn mà là điều tất yếu, giống như việc ngày mai luôn tới. Dù bật động cơ theo hướng nào, mọi vật cũng chỉ có thể tiến về phía ấy.
Theo lý thuyết, mọi thứ bên trong cuối cùng tới vùng gọi là điểm kỳ dị, nơi mật độ và độ cong không thời gian thành vô hạn. Hầu hết nhà vật lý không tin vô hạn là thật. Họ coi đây là chỗ thuyết tương đối rộng ngừng đúng, nơi các hiệu ứng lượng tử phải lên tiếng. Muốn biết thật sự có gì, cần một lý thuyết hấp dẫn lượng tử hoàn chỉnh, điều vẫn chưa có.
Vì không tín hiệu nào từ bên trong thoát ra được, câu hỏi "bên trong hố đen có gì" về nguyên tắc không thể kiểm bằng quan sát trực tiếp. Các nhà khoa học vì vậy chỉ kiểm được những dự đoán về phía ngoài chân trời, như ánh sáng bị bẻ cong, quỹ đạo của sao và khí, hay sóng hấp dẫn khi hố đen va nhau.
Hố đen quay: không gian bị cuốn theo
Vì sao hố đen quay. Ngôi sao nào cũng quay ít nhiều. Khi lõi sụp lại nhỏ hơn rất nhiều, nó quay nhanh lên, giống người trượt băng thu tay lại. Hố đen sinh ra vì thế thường quay, và khí rơi vào hay những lần nhập với hố đen khác có thể làm nó quay nhanh thêm hoặc chậm đi.
Kéo theo không thời gian. Theo thuyết tương đối rộng, vật thể quay kéo cả không thời gian quanh nó xoay theo, như chiếc thìa quay trong mật ong kéo mật ong xoay. Quanh Trái Đất hiệu ứng này cực nhỏ nhưng đã được đo bằng vệ tinh. Quanh hố đen quay, nó trở nên rất mạnh.
Vùng ergo. Bên ngoài chân trời của hố đen quay có một vùng gọi là vùng ergo, nơi không gì có thể đứng yên so với các ngôi sao xa: mọi vật buộc phải xoay cùng chiều với hố đen. Tuy vậy vật ở vùng này vẫn có thể thoát ra, vì nó vẫn ở ngoài chân trời.
Nguồn năng lượng. Về lý thuyết, có thể rút một phần năng lượng quay của hố đen từ vùng ergo. Nhiều nhà thiên văn cho rằng các luồng phụt dài hàng nghìn năm ánh sáng thấy ở một số thiên hà được cấp năng lượng một phần nhờ cơ chế tương tự, thông qua từ trường của khí quanh hố đen quay. Đây là cách giải thích có nhiều ủng hộ, vẫn đang được kiểm thêm.
Những câu hỏi còn treo quanh chân trời sự kiện
Câu hỏi nổi tiếng nhất là nghịch lý thông tin. Cơ học lượng tử nói rằng thông tin về trạng thái của một hệ không bao giờ mất hẳn. Nhưng nếu hố đen bốc hơi dần qua bức xạ Hawking, và bức xạ ấy hoàn toàn ngẫu nhiên, thì thông tin về những gì đã rơi vào dường như biến mất. Hai lý thuyết nền tảng của vật lý hiện đại đang mâu thuẫn ở đây.
Đã có nhiều đề xuất: thông tin có thể được mã hoá tinh vi trong bức xạ, lưu trên chính chân trời, hoặc chân trời không hề êm như thuyết tương đối rộng nói. Một số đề xuất từng gây tranh cãi lớn, như ý tưởng có "bức tường lửa" đốt cháy vật ngay ở chân trời. Chưa đề xuất nào được kiểm bằng thí nghiệm, và giới vật lý vẫn chia nhiều trường phái.
Với người đọc phổ thông, điều đáng giữ lại là: phần ngoài chân trời đã được quan sát và khớp tốt với lý thuyết; phần bên trong và chính ranh giới ở mức lượng tử là nơi kiến thức dừng lại. Khi gặp một bài viết nói chắc nịch "vật rơi vào hố đen sẽ đi sang vũ trụ khác", hãy hiểu đó là suy đoán chứ chưa phải kết luận khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Chân trời sự kiện có phải bề mặt của hố đen không?
Không theo nghĩa thông thường. Nó không làm bằng vật chất và không có gì để chạm vào. Đó là ranh giới mà vượt qua thì ánh sáng không quay ra được, nên được dùng như "kích thước" của hố đen.
Rơi vào hố đen có đau không?
Tuỳ cỡ hố đen. Với hố đen siêu khối lượng, vật có thể đi qua chân trời nguyên vẹn mà không cảm thấy gì đặc biệt. Với hố đen nhỏ, lực thuỷ triều xé vụn vật từ trước khi tới chân trời, nên chuyện cảm nhận không còn đặt ra.
Vì sao người đứng xa không thấy vật đi qua chân trời?
Vì thời gian gần chân trời trôi chậm hơn so với nơi xa và ánh sáng từ đó bị dịch chuyển đỏ mạnh. Hình ảnh của vật như chậm lại sát mép rồi mờ đi rất nhanh, tắt hẳn trước khi ánh sáng kịp báo nó đã qua.
Quả cầu photon là gì?
Đó là vùng quanh hố đen nơi ánh sáng có thể bay vòng tròn, cách tâm khoảng một lần rưỡi bán kính chân trời với hố đen không quay. Ánh sáng đi gần vùng này bị bẻ cong mạnh, tạo vòng sáng quanh cái bóng trong ảnh chụp hố đen.
Có thể gửi tín hiệu từ bên trong hố đen ra ngoài không?
Theo thuyết tương đối rộng thì không. Mọi đường đi bên trong đều dẫn về phía tâm, kể cả đường của ánh sáng. Vì vậy không có cách nào quan sát trực tiếp những gì xảy ra sau chân trời sự kiện.
Điểm kỳ dị trong hố đen có thật không?
Thuyết tương đối rộng dự đoán có, nhưng đa số nhà vật lý coi đó là dấu hiệu lý thuyết tới giới hạn. Một lý thuyết hấp dẫn lượng tử, khi hoàn thành, được kỳ vọng sẽ cho bức tranh khác. Hiện chưa có quan sát nào kiểm được vùng này.