TanCung.comTận Cùng
Hố đen và vật thể kỳ dị

Hiệu ứng sợi mì gần hố đen: lực thuỷ triều kéo dài mọi thứ như thế nào

Hiệu ứng sợi mì là khi lực hút ở hai đầu một vật chênh nhau quá lớn, kéo dài và bóp mỏng nó. Vì sao hố đen nhỏ nguy hiểm hơn hố đen khổng lồ ở chân trời.

Close view of a yellow star being pulled apart into a long glowing stream of gas that spirals around an unseen dark center, swirling arcs, rich amber light

Hiệu ứng sợi mì là hiện tượng một vật rơi về phía hố đen bị kéo dài theo chiều rơi và bóp mỏng theo chiều ngang, vì đầu gần hố đen bị hút mạnh hơn đầu xa rất nhiều. Lực gây ra nó là lực thuỷ triều, cũng chính là lực khiến nước biển lên xuống mỗi ngày, chỉ mạnh hơn tới mức không tưởng.

Điều bất ngờ là hố đen càng lớn thì ở chân trời sự kiện lực này càng yếu. Một vật có thể đi qua chân trời của hố đen khổng lồ mà không bị xé, trong khi một hố đen nhỏ chỉ nặng vài lần Mặt Trời đã kéo vụn mọi thứ từ khoảng cách hàng nghìn ki lô mét. Mục từ này giải thích vì sao, kể lại các bước của quá trình kéo dài, và cho thấy các nhà thiên văn đã thật sự chứng kiến những ngôi sao bị xé ra sao.

Lực thuỷ triều: không phải lực hút, mà là độ chênh của lực hút

Lực hấp dẫn yếu dần theo khoảng cách. Nếu một vật có kích thước, phần gần nguồn hút sẽ bị kéo mạnh hơn phần xa. Chính độ chênh ấy, chứ không phải bản thân lực hút, có xu hướng kéo dài vật. Nhà vật lý gọi đó là lực thuỷ triều, vì ví dụ quen thuộc nhất của nó là thuỷ triều trên biển.

Mặt Trăng hút phía Trái Đất gần nó mạnh hơn tâm Trái Đất, và hút tâm mạnh hơn phía bên kia. Kết quả là nước biển phình lên ở cả hai phía: phía hướng về Mặt Trăng và phía đối diện. Trái Đất quay một vòng mỗi ngày qua hai chỗ phình đó, nên nhiều vùng biển có hai lần triều lên, hai lần triều xuống. Mặt Trời cũng góp phần, và khi hai lực thẳng hàng thì triều cường hơn.

Với cơ thể người đứng trên mặt đất, lực thuỷ triều của Mặt Trăng nhỏ tới mức không thể cảm nhận. Để nó trở thành thứ có thể kéo đứt một vật, cần một nguồn hút vừa rất nặng vừa có thể lại rất gần. Hố đen là đúng loại vật thể như vậy, vì nó gói một khối lượng lớn vào một vùng rất nhỏ, cho phép ta tiến lại gần khối lượng đó hơn bất kỳ ngôi sao nào.

Vì sao hố đen nhỏ lại "hung dữ" hơn hố đen khổng lồ

Lực thuỷ triều tăng theo khối lượng nhưng giảm rất nhanh theo khoảng cách, theo lập phương khoảng cách. Gấp đôi khoảng cách thì lực thuỷ triều chỉ còn một phần tám. Đây là chìa khoá để hiểu hiệu ứng sợi mì.

Chân trời sự kiện của hố đen lớn lên tỉ lệ thuận với khối lượng. Một hố đen nặng gấp triệu lần thì có chân trời xa tâm gấp triệu lần. Khi đó, tại chính chân trời, khối lượng tăng triệu lần nhưng khoảng cách tăng triệu lần, lập phương lên là tăng tỷ tỷ lần. Kết quả: lực thuỷ triều ở chân trời giảm theo bình phương khối lượng. Hố đen càng nặng, chân trời của nó càng êm.

Đây là lý do vì sao các nhà vật lý hay nói: muốn đi qua chân trời của hố đen mà còn nguyên vẹn, hãy chọn một hố đen thật lớn. Tất nhiên đây chỉ là cách nói để nhớ. Không có con tàu nào của con người tới gần một hố đen, và hố đen gần nhất được biết vẫn xa hơn khả năng di chuyển của mọi tàu vũ trụ hiện nay rất nhiều lần.

So sánh hai hố đen: chuyện gì xảy ra với một vật dài vài mét

Bảng dưới đưa ra hình dung theo tính toán cơ bản, chỉ mang tính minh hoạ cho sự khác biệt về bậc độ lớn, không phải số đo thực tế của một chuyến đi nào.

Đặc điểmHố đen khối lượng sao (khoảng 10 Mặt Trời)Hố đen ở tâm Ngân Hà (khoảng 4 triệu Mặt Trời)
Bán kính chân trờikhoảng 30 kmkhoảng 12 triệu km
Lực thuỷ triều ở chân trờiđủ xé vụn mọi vật liệu đã biếtnhỏ, không cảm nhận rõ trên một vật dài vài mét
Bắt đầu bị kéo dài nguy hiểmtừ khoảng hàng nghìn km, còn xa trước chân trờichỉ ở rất sâu bên trong, sau khi đã qua chân trời
Người ở xa có thể thấy quá trình xé khôngcó, nếu có ánh sáng phát ra trước khi qua chân trờikhông, vì nó xảy ra bên trong chân trời

Với ngôi sao, phép so sánh cũng tương tự nhưng kích thước lớn hơn nhiều. Một ngôi sao cỡ Mặt Trời sẽ bị xé khi lại gần một hố đen nặng vài triệu Mặt Trời, vì nó to và tương đối lỏng. Nhưng nếu hố đen nặng tới khoảng trên trăm triệu Mặt Trời, chân trời nằm ngoài vùng xé, ngôi sao bị nuốt trọn mà không kịp vỡ ra.

Một vật bị kéo thành sợi theo trình tự nào

Hãy hình dung một thanh kim loại dài rơi thẳng về phía một hố đen nhỏ, một đầu hướng về tâm. Theo tính toán, quá trình diễn ra như sau:

  1. Lúc còn xa, thanh rơi tự do, cả hai đầu gần như bị hút như nhau, không có gì lạ.
  2. Lại gần hơn, đầu gần bị hút mạnh hơn hẳn đầu xa, thanh chịu lực kéo dãn dọc theo chiều dài. Cùng lúc, hai bên mép thanh đều bị hút về một điểm là tâm hố đen nên bị ép vào nhau theo chiều ngang.
  3. Khi lực kéo vượt sức bền vật liệu, thanh đứt thành hai đoạn. Mỗi đoạn lại tiếp tục bị kéo và đứt, cứ thế thành những mảnh ngày càng nhỏ.
  4. Cuối cùng, ngay cả liên kết giữa các phân tử, các nguyên tử cũng không chịu nổi, vật chất thành một dòng hạt mảnh như sợi mì kéo dài về phía hố đen.
  5. Dòng vật chất này cọ xát, nóng lên và có thể phát sáng mạnh trước khi qua chân trời, rồi phần còn lại biến mất khỏi tầm nhìn.

Cái tên "sợi mì" là một cách đặt tên dí dỏm của giới vật lý, sau này phổ biến rộng rãi. Trong tài liệu khoa học, hiện tượng được mô tả bằng lực thuỷ triều và sự biến dạng do nó gây ra.

Khi một ngôi sao bị xé: điều các nhà thiên văn đã thật sự thấy

Hiệu ứng sợi mì không chỉ là chuyện trên giấy. Khi một ngôi sao đi quá gần một hố đen siêu khối lượng đang ngủ yên ở tâm một thiên hà, nó có thể bị lực thuỷ triều xé ra. Khoảng một nửa vật chất của ngôi sao văng đi, nửa còn lại kéo thành một dòng khí dài quấn quanh hố đen, rồi dần rơi vào. Trong quá trình đó, khí nóng lên và phát sáng mạnh.

Từ xa, các nhà thiên văn thấy tâm một thiên hà vốn yên lặng bỗng sáng lên trong vài tuần tới vài tháng rồi mờ dần theo một quy luật khá đặc trưng. Hiện tượng này gọi là sự kiện phá vỡ thuỷ triều. Các cuộc khảo sát bầu trời quy mô lớn đã ghi nhận được nhiều trường hợp như vậy, và số lượng tăng đều khi kính thiên văn quét bầu trời thường xuyên hơn.

Những sự kiện này có giá trị đặc biệt: chúng làm "bật đèn" những hố đen vốn tối và im lặng, cho phép ước tính khối lượng và độ quay của chúng. Một số trường hợp còn sinh ra luồng phụt mạnh hướng thẳng về phía Trái Đất. Đây là một nhánh nghiên cứu còn trẻ, mỗi năm đều có thêm phát hiện và thêm cách giải thích được tinh chỉnh.

Lực thuỷ triều ở ngay trong Hệ Mặt Trời

Thuỷ triều biển và ngày dài ra. Ma sát của nước triều làm Trái Đất quay chậm đi rất ít mỗi thế kỷ, còn Mặt Trăng lùi xa dần. Các phép đo bằng tia laser chiếu lên những gương phản xạ đặt trên Mặt Trăng xác nhận nó lùi xa khoảng vài centimet mỗi năm.

Mặt trăng núi lửa. Một trong các vệ tinh lớn của Sao Mộc bị Sao Mộc và các vệ tinh láng giềng kéo qua kéo lại liên tục. Lực thuỷ triều nhào nặn lòng nó nóng lên, khiến đây là nơi có núi lửa hoạt động mạnh nhất Hệ Mặt Trời.

Giới hạn Roche và vành đai. Một vệ tinh lỏng lẻo lại quá gần hành tinh sẽ bị lực thuỷ triều xé ra, ranh giới đó gọi là giới hạn Roche. Một trong các giả thuyết về nguồn gốc vành đai Sao Thổ là mảnh vỡ của một vật thể đã đi quá giới hạn này, dù câu hỏi vẫn chưa ngã ngũ.

Sao chổi vỡ đôi. Những sao chổi bay sát Mặt Trời hay sát Sao Mộc đôi khi bị lực thuỷ triều bẻ thành nhiều mảnh. Có lần một sao chổi bị xé thành chuỗi mảnh rồi lần lượt lao vào Sao Mộc, để lại những vết sẫm lớn trên bầu khí quyển hành tinh này.

Sợi mì trong phim và ngoài đời

Phim ảnh thường cho nhân vật lao vào hố đen rồi sống sót đi tiếp tới một nơi kỳ ảo. Theo vật lý hiện hành, nếu đó là hố đen nhỏ, nhân vật sẽ không còn nguyên vẹn để kể chuyện. Nếu đó là hố đen khổng lồ, nhân vật có thể qua chân trời nguyên vẹn, nhưng sau đó không thể quay ra, không thể gửi tin ra ngoài, và sớm muộn cũng bị kéo dài như sợi mì khi lại gần tâm.

Một bộ phim khoa học viễn tưởng nổi tiếng từng làm việc cùng các nhà vật lý để mô phỏng hình ảnh hố đen quay với đĩa khí phát sáng. Hình ảnh ấy được nhiều người khen là sát với tính toán. Nhưng câu chuyện của nhân vật sau khi vượt qua chân trời thuộc về phần sáng tạo, không phải điều khoa học đã biết.

Khi giải thích cho trẻ em, có thể dùng một ví dụ an toàn: kéo nhẹ hai đầu một dải bột nặn, đầu này kéo mạnh hơn đầu kia, dải bột dài ra và mỏng đi. Đó chính là ý tưởng của lực thuỷ triều. Phần còn lại, rằng hố đen lớn thì êm ở chân trời mà hố đen nhỏ thì dữ, là bài học thú vị về việc trực giác "to hơn thì nguy hiểm hơn" không phải lúc nào cũng đúng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là hiệu ứng sợi mì?

Vì vật rơi vào hố đen bị kéo dài theo chiều rơi và bóp mỏng theo chiều ngang, tới mức thành một dòng mảnh như sợi mì. Tên gọi là cách nói dí dỏm, trong tài liệu khoa học nó được mô tả bằng lực thuỷ triều.

Lực thuỷ triều của Mặt Trăng có kéo dài cơ thể người không?

Có về lý thuyết nhưng nhỏ tới mức hoàn toàn không cảm nhận được. Cơ thể người quá ngắn so với khoảng cách tới Mặt Trăng, nên độ chênh lực hút giữa đầu và chân gần như bằng không. Chỉ khối nước lớn như đại dương mới thể hiện rõ hiệu ứng.

Có phải hố đen nào cũng xé vụn vật lại gần?

Mọi hố đen đều xé vụn vật nếu vật tới đủ gần tâm. Khác biệt là vị trí xảy ra: với hố đen nhỏ, việc xé diễn ra bên ngoài chân trời; với hố đen rất lớn, nó chỉ xảy ra sâu bên trong chân trời.

Đã ai thấy một ngôi sao bị hố đen xé chưa?

Các nhà thiên văn đã ghi nhận nhiều sự kiện phá vỡ thuỷ triều: tâm một thiên hà yên lặng bỗng sáng lên vài tuần tới vài tháng rồi mờ dần. Đó là dấu hiệu một ngôi sao vừa bị hố đen siêu khối lượng xé ra và khí của nó đang rơi vào.

Giới hạn Roche là gì?

Đó là khoảng cách tối thiểu mà một vật thể được giữ bằng chính lực hút của nó có thể lại gần một hành tinh hay ngôi sao lớn mà không bị lực thuỷ triều xé ra. Vào trong giới hạn đó, vật thể lỏng lẻo dễ vỡ thành vành đai mảnh vụn.

Có thể làm thí nghiệm về lực thuỷ triều ở trường không?

Có thể minh hoạ bằng mô hình đơn giản như kéo dải bột nặn hoặc dùng quả bóng cao su có nước, kèm giải thích về thuỷ triều biển. Thí nghiệm chỉ minh hoạ ý tưởng độ chênh lực hút, không tái tạo được lực của hố đen.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138