TanCung.comTận Cùng
Hố đen và vật thể kỳ dị

Sao xung là gì: ngọn hải đăng vũ trụ quay hàng trăm vòng mỗi giây

Sao xung là sao neutron quay nhanh, phát chùm sóng quét qua Trái Đất đều như ngọn hải đăng. Câu chuyện phát hiện, các loại sao xung và những gì chúng giúp khoa học.

A rapidly spinning pulsar inside a glowing tangled nebula, two narrow beams of white light sweeping out from its poles like a lighthouse, long exposure feel, teal and orange

Sao xung là một sao neutron quay nhanh, có từ trường mạnh, phát ra hai chùm sóng hẹp từ hai cực từ. Khi ngôi sao quay, chùm sóng quét qua Trái Đất đều đặn như ánh đèn hải đăng, nên ta nhận được những xung tín hiệu cách nhau từ vài giây tới chỉ hơn một phần nghìn giây.

Từ khi được phát hiện năm 1967, sao xung đã trở thành một trong những công cụ chính xác nhất của thiên văn học: đồng hồ tự nhiên dùng để kiểm thuyết tương đối, tìm hành tinh, đo sóng hấp dẫn. Mục từ này kể câu chuyện phát hiện, giải thích cơ chế ngọn hải đăng, phân biệt các loại sao xung, rồi điểm lại những gì chúng đã giúp con người hiểu thêm.

Câu chuyện phát hiện: một vết gợn trên băng giấy

Năm 1967, một nghiên cứu sinh ở Anh là Jocelyn Bell, đang làm việc với một kính thiên văn vô tuyến mới dựng để nghiên cứu nguồn sóng khác, nhận thấy một vết gợn nhỏ lặp lại trên những dải giấy ghi dữ liệu dài hàng trăm mét. Khi ghi chi tiết hơn, tín hiệu hiện ra là một chuỗi xung đều đặn, cách nhau khoảng một giây ba phần mười.

Đều tới mức nhóm nghiên cứu nửa đùa đặt cho nguồn tín hiệu cái tên tạm "người xanh nhỏ bé số 1", vì phải cân nhắc cả khả năng tín hiệu nhân tạo. Ý đó nhanh chóng bị loại khi tìm thấy thêm những nguồn tương tự ở các hướng khác nhau trên bầu trời, và tín hiệu không cho thấy dấu hiệu của một nguồn nằm trên hành tinh quay quanh sao.

Không lâu sau, giới thiên văn đi tới kết luận các nguồn ấy là sao neutron quay nhanh, đúng loại vật thể được dự đoán từ những năm 1930. Giải Nobel Vật lý năm 1974 trao cho phát hiện này mang tên người hướng dẫn và một đồng nghiệp, việc người trực tiếp phát hiện không có tên đã gây nhiều bàn luận trong giới khoa học. Câu chuyện thường được nhắc tới khi nói về ghi nhận công bằng cho người làm nghiên cứu trẻ.

Cơ chế ngọn hải đăng

Sao neutron có từ trường cực mạnh, và trục từ thường không trùng với trục quay, giống như Trái Đất có cực từ lệch so với cực địa lý. Các hạt mang điện bị gia tốc dọc theo đường sức từ ở gần hai cực từ, phát ra hai chùm bức xạ hẹp theo hướng ấy.

Khi ngôi sao quay, hai chùm sóng quét thành hình nón trên bầu trời. Nếu một chùm quét qua Trái Đất, ta nhận được một xung mỗi vòng quay, giống người đứng trên bờ thấy ánh đèn hải đăng chớp lên mỗi khi đèn quay qua. Nếu chùm sóng không bao giờ quét qua Trái Đất, sao neutron ấy vẫn có đó nhưng ta không thấy nó là sao xung.

Điều này có nghĩa là số sao xung ta biết chỉ là phần nhỏ của những gì có thật. Hơn nữa, một sao neutron chỉ "hoạt động" như sao xung trong một khoảng thời gian, thường vài triệu tới vài chục triệu năm. Khi quay chậm đi quá nhiều, cơ chế phát chùm sóng yếu dần rồi tắt, sao xung "chết" và chìm vào im lặng, trừ khi có cách khác làm nó quay nhanh trở lại.

Các loại sao xung thường gặp

Sao xung được phân loại theo tốc độ quay, nguồn năng lượng và loại bức xạ chủ yếu. Bảng dưới là những nhóm chính:

LoạiTốc độ quayNguồn năng lượng và đặc điểm
Sao xung vô tuyến thườngmột xung mỗi khoảng phần mười giây tới vài giâylấy năng lượng từ chính sự quay, chậm dần theo thời gian; nhóm đông nhất
Sao xung mili giâyhàng trăm vòng mỗi giâytừng được "lên dây cót" khi hút vật chất của sao bạn trong hệ đôi; quay cực đều
Sao xung tia X trong hệ đôithay đổi tuỳ trường hợpnăng lượng từ vật chất của sao bạn rơi xuống các điểm nóng ở cực từ
Sao từchậm, vài giây một vòngnăng lượng chủ yếu từ từ trường cực mạnh; thỉnh thoảng loé sáng tia X, tia gamma

Sao xung quay nhanh nhất được biết quay hơn bảy trăm vòng mỗi giây. Ở tốc độ đó, một điểm trên đường xích đạo của sao di chuyển với tốc độ một phần đáng kể của tốc độ ánh sáng. Lý thuyết cho rằng nếu quay nhanh hơn nhiều nữa, sao neutron có thể bị chính lực ly tâm xé ra, nên tốc độ quay tối đa cũng là một manh mối về cấu tạo bên trong.

Đồng hồ chính xác của vũ trụ

Điều khiến sao xung quý với khoa học là độ đều đặn. Một sao neutron nặng hơn Mặt Trời quay như một con quay khổng lồ, không dễ gì thay đổi tốc độ. Với các sao xung mili giây, thời điểm xung tới có thể dự đoán chính xác tới mức sánh với những đồng hồ nguyên tử tốt nhất trên Trái Đất trong khoảng thời gian dài.

Sao xung thường chậm dần theo thời gian vì mất năng lượng qua bức xạ và gió hạt. Tốc độ chậm đi này cũng rất đều, cho phép ước tính tuổi và từ trường của sao. Thỉnh thoảng một số sao xung bỗng quay nhanh lên một chút, hiện tượng gọi là "trục trặc". Lời giải thích phổ biến là chất lỏng neutron siêu chảy bên trong truyền đột ngột một phần chuyển động quay cho lớp vỏ, nên mỗi lần trục trặc là một cơ hội nhìn vào lòng sao neutron.

Nhờ độ chính xác đó, chỉ cần một sai lệch rất nhỏ trong thời điểm xung tới, các nhà thiên văn có thể phát hiện điều gì đó đang xảy ra: sao xung có bạn đồng hành kéo qua kéo lại, có hành tinh quay quanh, hay không gian giữa nó và Trái Đất đang bị sóng hấp dẫn làm dao động.

Sao xung đã giúp khoa học những gì

Bằng chứng gián tiếp đầu tiên của sóng hấp dẫn. Năm 1974, một cặp sao neutron quay quanh nhau, trong đó một ngôi là sao xung, được phát hiện. Theo dõi nhiều năm cho thấy quỹ đạo của chúng co dần đúng mức thuyết tương đối rộng dự đoán khi hệ mất năng lượng qua sóng hấp dẫn. Phát hiện này được trao giải Nobel năm 1993.

Những hành tinh đầu tiên ngoài Hệ Mặt Trời. Năm 1992, những hành tinh đầu tiên được xác nhận quay quanh một ngôi sao khác lại nằm quanh một sao xung mili giây, phát hiện nhờ những lệch rất nhỏ trong thời điểm xung tới. Đây là nơi bất ngờ, vì môi trường quanh sao xung rất khắc nghiệt.

Nghe tiếng ồn nền sóng hấp dẫn. Các dự án theo dõi cùng lúc hàng chục sao xung mili giây trên khắp bầu trời trong nhiều năm, gọi là mạng định thời sao xung, đã công bố bằng chứng về sóng hấp dẫn tần số cực thấp, nhiều khả năng do các cặp hố đen siêu khối lượng gây ra.

Thử dẫn đường tàu vũ trụ. Vì sao xung là những ngọn hải đăng ổn định ở các hướng biết trước, đã có các thử nghiệm dùng tín hiệu tia X của sao xung để xác định vị trí thiết bị trong không gian, giống cách định vị bằng vệ tinh nhưng dùng cho vùng xa Trái Đất.

Tìm sao xung mới: lọc xung đều trong biển nhiễu

Phần lớn sao xung rất mờ, tín hiệu chìm dưới nhiễu nền của vũ trụ và nhiễu do chính con người tạo ra như điện thoại, vệ tinh, lò vi sóng. Để tìm chúng, các nhà thiên văn dùng những chảo anten vô tuyến rất lớn, có chảo đường kính hàng trăm mét đặt trong thung lũng tự nhiên, ghi lại dữ liệu nhiều giờ trên mỗi vùng trời rồi cho máy tính dò tìm những mẫu lặp lại đều đặn.

Một manh mối hữu ích là hiện tượng tán sắc. Trên đường tới Trái Đất, sóng vô tuyến đi qua lớp electron tự do loãng giữa các ngôi sao. Sóng tần số thấp bị làm chậm nhiều hơn sóng tần số cao, nên mỗi xung tới ở tần số thấp trễ hơn một chút. Độ trễ này vừa giúp phân biệt xung thật đến từ vũ trụ với nhiễu ở gần, vừa cho phép ước tính khoảng cách tới sao xung.

Lượng dữ liệu khổng lồ khiến việc dò tìm cần rất nhiều sức tính toán. Có những dự án tính toán tình nguyện cho phép người dân để máy tính nhà mình chạy chương trình tìm kiếm khi rảnh, và đã có sao xung mới được phát hiện theo cách này. Gần đây, các thuật toán học máy cũng được dùng để lọc bớt những ứng viên giả trước khi nhà nghiên cứu xem lại bằng mắt. Mỗi năm, danh sách sao xung đã biết dài thêm, nay đã lên tới vài nghìn.

Sao xung Con Cua: một vụ nổ được ghi trong sử sách

Một trong những sao xung nổi tiếng nhất nằm ở giữa tinh vân Con Cua, đám khí đang giãn nở là tàn dư của một vụ nổ siêu tân tinh. Sử sách phương Đông có ghi chép về một "sao khách" xuất hiện năm 1054 ở đúng vùng trời ấy, sáng tới mức thấy được cả ban ngày trong một thời gian. Sự trùng khớp này cho các nhà thiên văn biết khá chính xác tuổi của sao xung.

Sao xung Con Cua quay khoảng ba mươi vòng mỗi giây và đang chậm dần. Năng lượng nó mất do quay chậm lại chính là thứ cấp năng lượng cho toàn bộ tinh vân phát sáng. Nó phát xung ở nhiều loại bức xạ, từ sóng vô tuyến tới ánh sáng thấy được và tia gamma, nên là đối tượng được nghiên cứu kỹ bậc nhất.

Câu chuyện tinh vân Con Cua cho thấy một điều đẹp: những người quan sát bầu trời cách đây gần một nghìn năm, ghi chép cẩn thận một hiện tượng lạ, đã vô tình để lại dữ liệu quý cho thiên văn học hiện đại. Đó cũng là lời nhắc với người đọc trẻ rằng việc ghi chép đúng, đủ những gì mình thấy luôn có giá trị, kể cả khi chưa hiểu nó là gì.

Câu hỏi thường gặp

Sao xung có thật sự nhấp nháy không?

Không. Sao xung phát ra chùm sóng liên tục, nhưng vì ngôi sao quay nên chùm sóng chỉ quét qua Trái Đất một lần mỗi vòng. Người quan sát vì vậy nhận được các xung đều đặn, giống ánh đèn hải đăng chớp lên mỗi khi quay qua.

Sao xung khác sao neutron thế nào?

Mọi sao xung đều là sao neutron, nhưng không phải sao neutron nào cũng là sao xung. Muốn được thấy là sao xung, sao neutron phải đang phát chùm sóng và chùm sóng ấy phải quét qua hướng Trái Đất.

Sao xung quay nhanh nhất là bao nhiêu?

Sao xung nhanh nhất được biết quay hơn bảy trăm vòng mỗi giây. Những sao quay hàng trăm vòng mỗi giây thường là sao xung mili giây, đã được tăng tốc khi hút vật chất từ sao bạn trong hệ sao đôi.

Có nghe được âm thanh của sao xung không?

Sóng vô tuyến không phải âm thanh, nhưng có thể chuyển nhịp xung thành tiếng để nghe. Sao xung chậm nghe như tiếng gõ đều, sao xung nhanh nghe như tiếng ù liên tục. Đây là cách trình bày dữ liệu, không phải âm thanh truyền qua không gian.

Ai phát hiện ra sao xung?

Sao xung được phát hiện năm 1967 bởi nghiên cứu sinh Jocelyn Bell khi phân tích dữ liệu kính thiên văn vô tuyến ở Anh. Giải Nobel năm 1974 cho phát hiện này không có tên bà, điều vẫn được nhắc tới khi bàn về ghi nhận công bằng trong khoa học.

Sao xung dùng để làm gì?

Sao xung được dùng như đồng hồ tự nhiên rất chính xác: kiểm thuyết tương đối, phát hiện hành tinh, đo sóng hấp dẫn tần số thấp, nghiên cứu vật chất trong sao neutron và thử nghiệm dẫn đường tàu vũ trụ ở vùng xa Trái Đất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138