Bức ảnh hố đen đầu tiên, công bố năm 2019, được tạo ra bằng cách cho tám đài thiên văn vô tuyến ở nhiều châu lục cùng nhìn một điểm trên bầu trời trong cùng những đêm, ghi dữ liệu kèm thời gian từ đồng hồ nguyên tử, rồi ghép lại bằng máy tính. Cách làm này biến cả hành tinh thành một kính thiên văn ảo có đường kính gần bằng Trái Đất.
Thứ hiện lên không phải chính hố đen, vì hố đen không phát sáng, mà là một vòng khí nóng rực bao quanh một vùng tối gọi là cái bóng. Mục từ này kể vì sao chụp hố đen khó tới vậy, các bước của chiến dịch quan sát, đọc bức ảnh thế nào cho đúng, so sánh hai bức ảnh đã công bố, và nói rõ bức ảnh đã chứng minh được gì, chưa chứng minh được gì.
Vì sao chụp một hố đen khó tới vậy
Hố đen trong thiên hà M87, đối tượng của bức ảnh đầu tiên, nặng khoảng sáu tỷ rưỡi lần Mặt Trời, tức là thuộc loại rất lớn. Nhưng nó ở cách Trái Đất khoảng năm mươi lăm triệu năm ánh sáng. Ở khoảng cách ấy, vùng cần chụp trên bầu trời nhỏ tới mức các nhà nghiên cứu ví như nhìn thấy một quả cam đặt trên mặt Mặt Trăng, từ chỗ ta đứng.
Độ sắc nét của một kính thiên văn phụ thuộc vào hai thứ: đường kính kính và bước sóng ánh sáng dùng để nhìn. Kính càng to, bước sóng càng ngắn thì càng phân biệt được chi tiết nhỏ. Để thấy được vòng sáng quanh hố đen M87, tính toán cho thấy cần một kính có đường kính cỡ hàng nghìn ki lô mét nếu nhìn bằng sóng vô tuyến bước sóng khoảng một milimét.
Không ai đúc được tấm gương hay chiếc chảo to cỡ đó. Còn nếu nhìn bằng ánh sáng thấy được thì bụi và khí dày đặc ở tâm thiên hà che mất. Sóng vô tuyến bước sóng ngắn cỡ milimét đi xuyên qua được lớp khí bụi ấy, nhưng lại bị hơi nước trong khí quyển Trái Đất hấp thụ. Vì vậy các đài tham gia phải đặt ở nơi cao và khô: đỉnh núi lửa, cao nguyên sa mạc, thậm chí ở Nam Cực.
Giao thoa: ghép nhiều chảo thành một chiếc kính ảo
Kỹ thuật được dùng gọi là giao thoa vô tuyến đường đáy rất dài. Ý tưởng là: hai chảo anten đặt cách nhau rất xa cùng nhận sóng từ một nguồn. Sóng tới chảo này sớm hơn chảo kia một chút, tuỳ hướng của nguồn. So sánh thật chính xác hai tín hiệu, ta thu được thông tin chi tiết như thể có một kính rộng bằng khoảng cách giữa hai chảo.
Mỗi cặp đài cho một mảnh thông tin. Càng nhiều đài, càng nhiều cặp, càng nhiều mảnh. Trái Đất lại tự quay, nên trong một đêm hướng nhìn giữa các cặp đài thay đổi dần, lấp thêm những mảnh còn trống. Dẫu vậy, kính ảo này không phải chiếc gương liền: nó chỉ có thông tin ở một số chỗ, phần còn lại phải dựng lại bằng thuật toán.
Để so tín hiệu giữa các đài cách nhau nửa vòng Trái Đất, thời điểm ghi dữ liệu phải chính xác tới mức một phần rất nhỏ của một phần tỷ giây. Mỗi đài vì vậy dùng đồng hồ nguyên tử riêng. Dữ liệu thô quá lớn để gửi qua mạng thời đó, tổng cộng nhiều petabyte, nên được ghi lên hàng loạt ổ cứng rồi chở bằng máy bay về các trung tâm xử lý. Ổ cứng từ đài ở Nam Cực phải đợi tới khi mùa đông ở đó qua đi mới chở ra được.
Từ những đêm quan sát tới bức ảnh công bố
Chiến dịch dẫn tới bức ảnh đầu tiên diễn ra theo các bước chính dưới đây. Thời gian từ lúc quan sát tới lúc công bố mất khoảng hai năm.
- Chọn mục tiêu và bước sóng: hai hố đen có kích thước biểu kiến lớn nhất nhìn từ Trái Đất là hố đen ở tâm Ngân Hà và hố đen ở tâm M87; bước sóng khoảng 1,3 milimét.
- Phối hợp các đài: tám đài ở nhiều nơi trên thế giới cùng quan sát trong vài đêm của tháng 4 năm 2017, khi thời tiết ở hầu hết các nơi đều tốt.
- Ghi dữ liệu kèm dấu thời gian từ đồng hồ nguyên tử, rồi gửi ổ cứng về các trung tâm có siêu máy tính chuyên dụng.
- Ghép tín hiệu giữa các cặp đài, hiệu chỉnh nhiễu do khí quyển và do từng thiết bị.
- Chia thành nhiều nhóm độc lập dựng ảnh bằng các phương pháp khác nhau, không cho các nhóm biết kết quả của nhau để tránh ảnh hưởng.
- So sánh các ảnh dựng độc lập, thử với dữ liệu giả lập, đối chiếu với hàng nghìn mô phỏng theo thuyết tương đối rộng, rồi mới công bố.
Bước chia nhóm độc lập rất quan trọng. Khi thuật toán phải "điền vào chỗ trống", rất dễ vô tình dựng ra thứ mình mong thấy. Việc các nhóm làm riêng mà vẫn ra cùng một vòng sáng là bằng chứng cho thấy vòng sáng ấy có thật trong dữ liệu.
Đọc bức ảnh cho đúng: cái gì là cái gì
Vòng sáng. Là ánh sáng vô tuyến phát ra từ khí cực nóng quanh hố đen, bị lực hấp dẫn bẻ cong mạnh. Một phần ánh sáng đi vòng quanh hố đen trước khi tới Trái Đất, nên vòng sáng hiện ra gần như tròn dù khí không phân bố đều.
Vùng tối ở giữa. Gọi là cái bóng của hố đen. Nó lớn hơn chính chân trời sự kiện, khoảng hai lần rưỡi theo tính toán cho hố đen không quay, vì ánh sáng đi gần hố đen hoặc bị nuốt, hoặc bị bẻ đi chỗ khác. Kích thước cái bóng là thứ có thể so với lý thuyết.
Một phía sáng hơn. Khí quay quanh hố đen rất nhanh. Phía khí đang chuyển động về hướng Trái Đất trông sáng hơn phía đang đi ra xa, giống còi xe nghe khác đi khi xe chạy tới và chạy qua. Từ đó suy ra được chiều quay.
Màu cam. Là màu được chọn để thể hiện cường độ, vì ảnh chụp ở sóng vô tuyến, mắt người không nhìn thấy. Nếu đứng gần đó, ta không thấy một vòng màu cam như vậy.
Độ mờ. Ảnh mờ không phải do chụp hỏng, mà vì đó đã là giới hạn độ sắc nét của một kính cỡ Trái Đất ở bước sóng này. Muốn nét hơn cần kính lớn hơn, hoặc bước sóng ngắn hơn.
Hai bức ảnh đã công bố
Cùng chiến dịch năm 2017 cũng quan sát hố đen ở tâm Ngân Hà, nhưng bức ảnh của nó ra sau ba năm. Bảng dưới so sánh hai đối tượng:
| Đặc điểm | Hố đen trong thiên hà M87 | Hố đen ở tâm Ngân Hà |
|---|---|---|
| Công bố ảnh | năm 2019 | năm 2022 |
| Khối lượng ước tính | khoảng 6,5 tỷ Mặt Trời | khoảng 4 triệu Mặt Trời |
| Khoảng cách | khoảng 55 triệu năm ánh sáng | khoảng 27 nghìn năm ánh sáng |
| Kích thước trên bầu trời | gần tương đương nhau | gần tương đương nhau |
| Độ khó | khí quanh nó thay đổi chậm, theo ngày, tuần | khí quanh nó thay đổi trong vài phút, ảnh như bị rung |
Điều đáng chú ý là hai hố đen chênh nhau hơn nghìn lần về khối lượng nhưng trông gần như cùng cỡ trên bầu trời, vì cái nhỏ hơn ở gần hơn tương ứng. Cả hai vòng sáng đều có kích thước khớp dự đoán của thuyết tương đối rộng cho khối lượng tương ứng, một phép kiểm ở hai thang rất khác nhau.
Ảnh hố đen tâm Ngân Hà khó hơn vì nó nhỏ, khí quay quanh hết một vòng chỉ trong vài phút, trong khi một đêm quan sát kéo dài nhiều giờ. Các nhóm phải dựng hàng nghìn ảnh rồi lấy đặc điểm chung.
Bức ảnh chứng minh được gì, chưa chứng minh được gì
Điều đã được củng cố: có một vật thể rất nặng, rất nhỏ, không phát sáng ở tâm hai thiên hà; vùng tối có kích thước khớp với cái bóng mà thuyết tương đối rộng dự đoán cho một hố đen có khối lượng như đã đo bằng cách khác. Với hố đen tâm Ngân Hà, khối lượng suy từ ảnh khớp với khối lượng tính từ quỹ đạo các ngôi sao quanh nó.
Điều chưa thể khẳng định chỉ từ bức ảnh: chính xác hình dạng chân trời sự kiện, bên trong có gì, hay chi tiết của độ quay. Độ phân giải chưa đủ để phân biệt thuyết tương đối rộng với một số lý thuyết thay thế có dự đoán gần giống nó. Bức ảnh là một bằng chứng mạnh cộng thêm vào các bằng chứng khác như quỹ đạo sao và sóng hấp dẫn, chứ không phải một bằng chứng đứng một mình.
Cũng nên nhớ bức ảnh là kết quả dựng từ dữ liệu có chỗ trống. Điều đó không làm nó kém tin cậy, vì quy trình dựng đã được kiểm theo nhiều cách, nhưng giải thích vì sao các nhà khoa học luôn nói về ảnh kèm theo những mức độ chắc chắn khác nhau cho từng chi tiết.
Sau bức ảnh đầu: phim hố đen và kính trong không gian
Sau năm 2019, cùng bộ dữ liệu đã cho ra ảnh phân cực của hố đen M87, cho thấy cấu trúc từ trường của khí quanh nó, một mảnh ghép quan trọng để hiểu luồng phụt dài hàng nghìn năm ánh sáng từ thiên hà này. Các lần quan sát những năm sau cho thấy vòng sáng giữ nguyên kích thước, còn vùng sáng nhất trên vòng thì dịch chuyển, đúng như dự đoán khi khí xoáy hỗn loạn quanh một cái bóng cố định.
Mạng lưới đài vẫn được mở rộng, thêm đài mới và thử quan sát ở bước sóng ngắn hơn để ảnh nét hơn. Mục tiêu tiếp theo là quay "phim" hố đen: chụp liên tiếp đủ dày để thấy khí xoáy quanh, luồng phụt hình thành. Đã có những đề xuất đưa một hay nhiều chảo anten lên quỹ đạo, tạo đường đáy dài hơn cả Trái Đất, để có ảnh sắc nét hơn nữa.
Bức ảnh năm 2019 cũng là một câu chuyện về cộng tác: hàng trăm nhà nghiên cứu ở nhiều nước, nhiều đài vốn được xây cho mục đích khác cùng phối hợp trong vài đêm. Với người đọc trẻ, đó là ví dụ đẹp về cách khoa học lớn được làm: không phải một thiên tài với một chiếc kính, mà nhiều người kiểm chéo lẫn nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bức ảnh hố đen có phải ảnh chụp thật không?
Đó là ảnh dựng từ dữ liệu quan sát thật bằng sóng vô tuyến, không phải tranh vẽ hay mô phỏng. Vì kính ảo cỡ Trái Đất có nhiều chỗ thiếu thông tin, ảnh được dựng bằng thuật toán và kiểm bằng nhiều nhóm độc lập.
Vì sao bức ảnh lại có màu cam?
Ảnh được chụp ở sóng vô tuyến mà mắt người không nhìn thấy, nên màu được chọn để thể hiện độ sáng. Màu cam là quy ước trình bày, không phải màu thật mà một người đứng gần hố đen sẽ thấy.
Vùng đen ở giữa ảnh có phải là hố đen không?
Đó là cái bóng của hố đen, lớn hơn chân trời sự kiện vài lần. Ánh sáng đi gần hố đen bị nuốt hoặc bị bẻ cong đi nơi khác nên tạo ra vùng tối này. Chân trời sự kiện nằm bên trong cái bóng.
Sao không chụp hố đen gần hơn cho rõ?
Hai hố đen đã chụp là những cái có kích thước biểu kiến lớn nhất nhìn từ Trái Đất. Các hố đen khối lượng sao gần hơn nhưng nhỏ hơn rất nhiều, trên bầu trời chúng chỉ như một chấm vượt xa khả năng phân giải hiện nay.
Cần bao nhiêu kính thiên văn để chụp ảnh hố đen?
Chiến dịch năm 2017 dùng tám đài ở nhiều nơi trên thế giới. Các lần quan sát sau có thêm đài mới. Số đài càng nhiều, khoảng cách giữa các đài càng đa dạng thì ảnh dựng càng đáng tin và sắc nét hơn.
Bức ảnh hố đen có chứng minh thuyết tương đối rộng đúng không?
Nó là một phép kiểm mà thuyết tương đối rộng vượt qua: kích thước cái bóng khớp dự đoán. Nhưng độ phân giải chưa đủ loại trừ mọi lý thuyết thay thế có dự đoán gần giống, nên các nhà khoa học coi đây là bằng chứng ủng hộ mạnh, không phải lời kết cuối cùng.