Sao neutron là phần lõi còn lại sau khi một ngôi sao lớn nổ thành siêu tân tinh: nặng khoảng một rưỡi tới hai lần Mặt Trời nhưng bị nén vào một quả cầu đường kính chỉ khoảng hai mươi ki lô mét. Vật chất ở đó đặc tới mức một thìa cà phê có khối lượng hàng tỷ tấn, ngang một ngọn núi.
Sao neutron đứng ngay dưới hố đen trong bảng xếp hạng những vật thể đặc nhất vũ trụ, và khác hố đen ở chỗ nó vẫn có bề mặt, vẫn phát sáng, vẫn quan sát được. Mục từ này làm lại phép tính "một thìa nặng như ngọn núi", giải thích vì sao vật chất bị nén tới vậy, đi qua cấu tạo từ vỏ vào lõi, những con số cực đoan khác, rồi dừng ở chỗ khoa học còn chưa biết.
Từ đâu mà có sao neutron
Một ngôi sao nặng khoảng từ tám tới vài chục lần Mặt Trời, khi đốt hết nhiên liệu, có lõi sắt sụp xuống trong tích tắc. Electron bị ép vào proton thành neutron, lõi co lại tới mật độ của hạt nhân nguyên tử thì cứng đột ngột, làm vật chất đang rơi vào dội ngược ra, góp phần thổi tung lớp vỏ ngôi sao trong một vụ nổ siêu tân tinh.
Thứ còn lại ở giữa, nếu không quá nặng, là sao neutron. Nó gần như được làm hoàn toàn bằng neutron, các hạt không mang điện vốn nằm trong hạt nhân mọi nguyên tử. Có thể hình dung sao neutron như một hạt nhân nguyên tử khổng lồ, rộng hàng chục ki lô mét, được giữ lại với nhau bằng lực hấp dẫn thay vì lực hạt nhân.
Ý tưởng về một ngôi sao làm bằng neutron được đưa ra từ những năm 1930, ngay sau khi neutron được phát hiện. Nhưng phải hơn ba mươi năm sau, khi những tín hiệu vô tuyến nhấp nháy đều đặn được ghi lại, người ta mới có bằng chứng quan sát đầu tiên. Những tín hiệu ấy đến từ các sao xung, chính là sao neutron quay nhanh, có mục từ riêng trong chặng này.
Làm lại phép tính: vì sao một thìa nặng như ngọn núi
Con số nghe như phóng đại nhưng có thể tự kiểm bằng phép tính bậc độ lớn. Bảng dưới đi từng bước, các giá trị làm tròn để dễ theo:
| Bước | Giá trị xấp xỉ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khối lượng sao neutron | khoảng 1,4 lần Mặt Trời, tức gần ba nghìn tỷ tỷ tỷ ki lô gam | giá trị điển hình hay gặp |
| Bán kính | khoảng 10 tới 12 km | đường kính cỡ một thành phố lớn |
| Mật độ trung bình | vài trăm triệu tấn trên mỗi centimet khối | lớn hơn nước khoảng trăm nghìn tỷ lần |
| Một thìa cà phê (khoảng 5 centimet khối) | cỡ một tới vài tỷ tấn | tương đương một ngọn núi đá nhỏ |
| Cả loài người nếu nén tới mật độ đó | gói gọn trong khối cỡ một viên đường | vì nguyên tử gần như toàn khoảng trống |
Dòng cuối là cách hiểu trực quan nhất. Nguyên tử thông thường gần như trống rỗng: hạt nhân nhỏ xíu ở giữa, electron chạy quanh ở rất xa. Trong sao neutron, khoảng trống ấy bị ép hết, các neutron xếp sát nhau như các quả cam chen chúc trong thùng.
Đương nhiên không ai có thể mang một thìa vật chất này về Trái Đất. Thoát khỏi lực nén khổng lồ của ngôi sao, nó sẽ lập tức giãn nở dữ dội. Phép tính chỉ để hình dung độ đặc, không phải mô tả một thí nghiệm có thể làm.
Thứ gì chống lại lực hấp dẫn khổng lồ ấy
Trong ngôi sao bình thường, áp suất do nhiệt từ phản ứng hạt nhân chống lại lực hấp dẫn. Sao neutron không còn đốt nhiên liệu, vậy thứ gì giữ nó không sụp tiếp? Câu trả lời đến từ cơ học lượng tử: theo nguyên lý loại trừ Pauli, hai neutron không thể ở cùng một trạng thái. Khi bị ép quá sát, chúng buộc phải chiếm những trạng thái có năng lượng cao hơn, tạo ra một sức đẩy gọi là áp suất suy biến.
Ngoài ra, khi neutron bị ép sát tới mức gần như chạm nhau, lực hạt nhân giữa chúng chuyển sang đẩy nhau mạnh. Hai thứ này cùng nhau đỡ sao neutron, không phụ thuộc vào nhiệt độ. Vì thế sao neutron có thể nguội dần qua hàng triệu năm mà vẫn giữ nguyên kích thước.
Sức đỡ này có giới hạn. Khi sao neutron quá nặng, ước tính quanh khoảng hai tới hai lần rưỡi Mặt Trời, không còn gì chống nổi và nó sụp thành hố đen. Con số giới hạn chính xác phụ thuộc vào cách vật chất cư xử ở mật độ cực cao, điều chưa ai biết chắc. Những sao neutron nặng nhất đo được, khoảng hơn hai lần Mặt Trời, đã giúp loại bỏ nhiều mô hình quá "mềm".
Cấu tạo từ bề mặt vào lõi theo các mô hình hiện nay
Không ai khoan được vào sao neutron, nên cấu tạo dưới đây là bức tranh dựng từ lý thuyết hạt nhân kết hợp quan sát. Phần càng sâu càng ít chắc chắn.
| Lớp | Độ dày ước tính | Thành phần |
|---|---|---|
| Khí quyển | vài centimet | lớp khí mỏng của các nguyên tố nhẹ, bị trọng lực ép sát bề mặt |
| Vỏ ngoài | vài trăm mét | mạng tinh thể hạt nhân nguyên tử trong biển electron, cứng hơn thép rất nhiều lần |
| Vỏ trong | khoảng một km | hạt nhân giàu neutron, có thể xếp thành các dạng tấm, ống, gọi vui là "mì ống hạt nhân" |
| Lõi ngoài | vài km | chất lỏng neutron có thể ở trạng thái siêu chảy, chảy không ma sát |
| Lõi trong | vài km ở giữa | chưa biết: có thể là neutron đặc hơn nữa, hạt lạ hoặc vật chất quark tự do |
Lớp "mì ống hạt nhân" được một số nhà vật lý cho là vật liệu cứng nhất vũ trụ theo tính toán mô phỏng. Còn lõi trong thực sự là vùng chưa ai biết, và là một trong những lý do sao neutron hấp dẫn các nhà vật lý hạt: đó là phòng thí nghiệm tự nhiên với điều kiện không thể tạo ra trên Trái Đất.
Những con số cực đoan khác của sao neutron
Trọng lực. Ở bề mặt, lực hấp dẫn mạnh gấp khoảng trăm tỷ lần trên Trái Đất. Ngọn "núi" cao nhất có thể có trên sao neutron, theo ước tính, chỉ cao chưa tới vài milimét, vì không vật liệu nào chịu nổi sức nặng để dựng cao hơn.
Vận tốc thoát. Muốn thoát khỏi bề mặt cần tốc độ khoảng một phần ba tới một nửa tốc độ ánh sáng. Một vật rơi từ xa xuống bề mặt sẽ va chạm với năng lượng lớn hơn nhiều so với năng lượng của một vụ nổ hạt nhân cùng khối lượng.
Ánh sáng bị bẻ cong. Lực hấp dẫn mạnh bẻ cong ánh sáng từ bề mặt, nên người nhìn từ xa có thể thấy được hơn một nửa bề mặt sao cùng lúc, kể cả một phần ở phía sau.
Tốc độ quay. Khi lõi sụp, nó quay nhanh lên như người trượt băng thu tay. Sao neutron mới sinh có thể quay nhiều vòng mỗi giây; một số loại còn quay hàng trăm vòng mỗi giây.
Từ trường. Từ trường được nén cùng lõi nên mạnh lên rất nhiều, thường gấp hàng tỷ tới nghìn tỷ lần từ trường Trái Đất.
Sao từ: những nam châm mạnh nhất từng biết
Một nhóm nhỏ sao neutron có từ trường còn mạnh hơn mức thường gặp khoảng một nghìn lần, được gọi là sao từ. Ở gần một sao từ, từ trường mạnh tới mức làm biến dạng chính các nguyên tử, kéo chúng thành hình kim dài. Đây là những vật thể có từ trường mạnh nhất được biết trong vũ trụ.
Từ trường cực mạnh này làm vỏ sao chịu ứng suất lớn. Thỉnh thoảng vỏ nứt, giống động đất nhưng trên sao neutron, giải phóng năng lượng thành những đợt tia X và tia gamma. Đã có lần một đợt loé của sao từ ở cách xa hàng chục nghìn năm ánh sáng mà vẫn làm thay đổi tạm thời tầng điện ly của Trái Đất, được các thiết bị ghi lại.
Không có gì đáng lo với Trái Đất từ các sao từ đã biết, vì chúng ở rất xa. Từ trường của chúng giảm nhanh theo khoảng cách, chỉ cực đoan ở vùng gần. Sao từ cũng được cho là ứng viên nguồn gốc của một số hiện tượng loé sáng vô tuyến nhanh ở xa, chủ đề đang được nghiên cứu sôi nổi.
Những gì còn chưa biết về sao neutron
Câu hỏi lớn nhất là "phương trình trạng thái": vật chất ở mật độ cao như vậy cứng hay mềm tới đâu, áp suất tăng thế nào khi nén thêm. Trả lời được câu này sẽ biết giới hạn khối lượng chính xác, cấu tạo lõi và bán kính đúng của sao neutron. Đây là chỗ vật lý hạt nhân và thiên văn học gặp nhau.
Có ba cách chính để thu hẹp câu trả lời. Một là cân thật chính xác những sao neutron nặng nhất trong hệ sao đôi. Hai là đo bán kính bằng cách theo dõi các điểm nóng trên bề mặt khi sao quay, việc mà một kính tia X đặt trên trạm vũ trụ quốc tế đã thực hiện. Ba là nghe sóng hấp dẫn khi hai sao neutron xoắn vào nhau: sao càng "mềm" thì càng dễ bị lực thuỷ triều làm biến dạng trước khi va, để lại dấu vết trong dạng sóng.
Ba nhóm số liệu này hiện cho các ước tính bán kính khá khớp nhau, quanh mười một tới mười ba ki lô mét cho sao neutron điển hình. Nhưng lõi trong là gì vẫn mở. Với độc giả, cách hiểu an toàn: sao neutron đã được quan sát chắc chắn, các con số lớn trong bài đáng tin ở bậc độ lớn, còn chi tiết bên trong là vùng đang nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Sao neutron có nhìn thấy bằng mắt thường không?
Không. Sao neutron rất nhỏ và phần lớn ở xa hàng nghìn năm ánh sáng, nên dù nóng, chúng quá mờ để mắt thường thấy. Các nhà thiên văn phát hiện chúng chủ yếu qua sóng vô tuyến, tia X và tia gamma.
Một thìa vật chất sao neutron nặng bao nhiêu?
Theo phép tính bậc độ lớn, một thìa cà phê khoảng năm centimet khối nặng cỡ một tới vài tỷ tấn, tương đương một ngọn núi nhỏ. Đây là con số để hình dung độ đặc, không thể mang mẫu như vậy về Trái Đất.
Sao neutron khác hố đen thế nào?
Sao neutron có bề mặt thật, được đỡ bởi áp suất của neutron, và vẫn phát ra bức xạ. Hố đen không có bề mặt, chỉ có chân trời sự kiện, và ánh sáng không thoát ra được. Sao neutron quá nặng sẽ sụp thành hố đen.
Sao neutron có nguy hiểm cho Trái Đất không?
Các sao neutron đã biết đều ở rất xa, không gây nguy hiểm. Lực hút và từ trường cực đoan của chúng chỉ đáng kể ở vùng rất gần. Những đợt loé mạnh của sao từ có thể được thiết bị ghi lại nhưng không gây hại cho người trên mặt đất.
Vì sao gọi là sao neutron?
Vì nó được cấu tạo chủ yếu từ neutron, hạt không mang điện trong hạt nhân nguyên tử. Khi lõi ngôi sao sụp, electron bị ép vào proton tạo thành neutron, và các neutron này xếp sát nhau thành gần như toàn bộ ngôi sao.
Trong Ngân Hà có bao nhiêu sao neutron?
Các nhà thiên văn ước tính có khoảng hàng trăm triệu sao neutron trong Ngân Hà, dựa trên số siêu tân tinh đã xảy ra trong lịch sử thiên hà. Số được phát hiện thực tế mới chỉ vài nghìn, phần lớn là sao xung.