TanCung.comTận Cùng
Hố đen và vật thể kỳ dị

Hố đen có bốc hơi không: bức xạ Hawking giải thích cho người không chuyên

Theo lý thuyết, hố đen phát ra bức xạ cực yếu và bốc hơi dần qua thời gian dài khó tưởng. Giải thích bức xạ Hawking, vì sao chưa đo được và nó quan trọng ra sao.

A tiny glowing black hole the size of a pebble hovering in empty space, faint sparks of light drifting away from its edge, soft blue glow, macro perspective

Theo tính toán của Stephen Hawking công bố năm 1974, hố đen không hoàn toàn đen: nhờ các hiệu ứng lượng tử gần chân trời sự kiện, nó phát ra một dòng bức xạ cực yếu, mất dần khối lượng và về nguyên tắc sẽ bốc hơi hết. Nhưng với các hố đen đã biết, quá trình này chậm tới mức vượt xa tuổi vũ trụ, và bức xạ ấy đến nay chưa đo được trực tiếp.

Bức xạ Hawking là một trong số ít chỗ hai lý thuyết lớn nhất của vật lý, thuyết tương đối rộng và cơ học lượng tử, gặp nhau trong một phép tính. Mục từ này giải thích ý tưởng ấy không cần công thức, chỉ ra chỗ hình ảnh phổ biến "cặp hạt" đúng và chưa đúng, so sánh nhiệt độ các loại hố đen, rồi kể các nhà khoa học đang tìm bằng chứng ở đâu.

Ý tưởng chính: hố đen có nhiệt độ

Mọi vật có nhiệt độ đều phát ra bức xạ. Thanh sắt nung đỏ phát ánh sáng đỏ, cơ thể người phát tia hồng ngoại, ngay cả vũ trụ lạnh lẽo cũng có một lớp bức xạ nền ở khoảng gần ba độ trên độ không tuyệt đối. Trước năm 1974, hố đen được coi là ngoại lệ hoàn hảo: chỉ hấp thụ, không bao giờ phát ra gì, tức có nhiệt độ bằng không.

Hawking áp dụng cơ học lượng tử vào vùng không gian cong mạnh quanh chân trời sự kiện và đi tới kết luận bất ngờ: hố đen phát ra bức xạ giống như một vật có nhiệt độ nhất định. Nhiệt độ này tỉ lệ nghịch với khối lượng. Hố đen càng nặng thì càng lạnh, càng nhẹ thì càng nóng.

Bức xạ mang năng lượng đi, mà năng lượng tương đương khối lượng. Vì thế một hố đen không được nuôi thêm vật chất sẽ nhẹ dần. Nhẹ đi thì nóng lên, nóng lên thì bức xạ mạnh hơn, mất khối lượng nhanh hơn. Quá trình tự tăng tốc này, theo lý thuyết, kết thúc bằng một đợt bức xạ dữ dội ở giây cuối cùng khi hố đen biến mất.

Chân không không hề trống rỗng

Để hiểu vì sao hố đen có thể phát ra thứ gì đó khi ánh sáng còn không thoát được, cần biết một điều lạ của cơ học lượng tử: không gian trống rỗng không thật sự trống. Theo lý thuyết trường lượng tử, mỗi điểm trong không gian đều có những dao động nhỏ không bao giờ tắt hẳn, như mặt hồ không bao giờ phẳng lặng tuyệt đối dù không có gió.

Những dao động này có hệ quả đo được trong phòng thí nghiệm. Ví dụ, hai tấm kim loại đặt rất sát nhau trong chân không bị đẩy lại gần nhau một lực rất nhỏ, vì dao động của chân không ở giữa và ở ngoài hai tấm không giống nhau. Hiện tượng này đã được đo, nên ý tưởng "chân không sôi lăn tăn" không phải chỉ là triết lý.

Gần chân trời sự kiện, không gian bị uốn cong mạnh tới mức các dao động ấy bị "kéo căng" khác đi so với nơi xa. Phép tính của Hawking cho thấy khi so sánh trạng thái chân không gần hố đen với trạng thái chân không ở rất xa, kết quả là người quan sát ở xa thấy một dòng hạt và bức xạ đi ra từ phía hố đen với phổ giống phổ của một vật nóng.

Hình ảnh "cặp hạt" và giới hạn của nó

Cách giải thích phổ biến nhất, do chính Hawking dùng khi viết cho công chúng, là thế này: gần chân trời, các cặp hạt và phản hạt ảo liên tục sinh ra rồi biến mất. Đôi khi một hạt rơi vào hố đen còn hạt kia thoát ra ngoài. Hạt thoát ra thành bức xạ, còn hạt rơi vào mang năng lượng âm, làm hố đen nhẹ đi.

Hình ảnh này dễ nhớ và nắm được tinh thần chung, nhưng chính các nhà vật lý thừa nhận nó không phải mô tả chính xác. Phép tính thật không nói về từng cặp hạt cụ thể ở từng điểm. Bức xạ cũng không phát ra từ đúng bề mặt chân trời mà từ một vùng lan rộng quanh hố đen, và bước sóng điển hình của nó cỡ chính kích thước hố đen.

Vì vậy, khi giải thích cho học sinh, có thể dùng hình ảnh cặp hạt như một phép ẩn dụ, kèm một câu nhắc: đây là cách kể cho dễ hình dung, còn bản chất là cơ học lượng tử trong không gian cong, phức tạp hơn nhiều. Cách nói thẳng như vậy giúp người học không bị bất ngờ khi sau này đọc tài liệu sâu hơn.

Hố đen càng nhỏ càng nóng: so sánh theo khối lượng

Nhiệt độ và thời gian bốc hơi dưới đây là bậc độ lớn rút từ công thức lý thuyết, chỉ để so sánh, không phải số đo thực tế.

Loại hố đenNhiệt độ bức xạ HawkingThời gian để bốc hơi hết
Hố đen nặng như Mặt Trờikhoảng vài chục phần tỷ độ trên độ không tuyệt đốimột con số năm có hơn sáu mươi chữ số, dài hơn tuổi vũ trụ rất rất nhiều lần
Hố đen siêu khối lượng ở tâm thiên hàcòn lạnh hơn hàng triệu tới hàng tỷ lầncòn dài hơn nữa, vượt xa mọi thang thời gian quen thuộc
Hố đen nặng cỡ một ngọn núi nhỏ (giả thuyết)hàng trăm tỷ độxấp xỉ tuổi vũ trụ: nếu sinh ra từ thuở đầu thì có thể đang bốc hơi xong vào thời nay
Hố đen rất nhỏ (giả thuyết)cực nóngrất ngắn, biến mất gần như tức thì

Bảng cho thấy vì sao không ai thấy hố đen "bốc hơi" trong thực tế: các hố đen đã được phát hiện đều quá nặng, quá lạnh. Chỉ những hố đen rất nhỏ, nếu có thật, mới có bức xạ Hawking đủ mạnh để có hy vọng đo được.

Một số người lo các máy gia tốc hạt có thể tạo ra hố đen nhỏ nuốt Trái Đất. Các phân tích khoa học đã kết luận điều này không gây nguy hiểm; một trong những lý do là các tia vũ trụ năng lượng cao hơn nhiều vẫn va vào Trái Đất, Mặt Trăng và các ngôi sao suốt hàng tỷ năm mà chúng vẫn còn nguyên.

Vì sao hố đen ngày nay không nhỏ đi mà còn lớn thêm

Một hố đen nặng như Mặt Trời có nhiệt độ Hawking chỉ vài chục phần tỷ độ trên độ không tuyệt đối. Trong khi đó vũ trụ quanh nó, nhờ bức xạ nền vi sóng còn sót lại từ thuở sơ khai, ấm hơn tới khoảng gần ba độ. Vật lạnh đặt trong môi trường ấm thì hấp thụ nhiều hơn phát ra. Hố đen thật vì thế hiện đang nhận vào nhiều năng lượng hơn mất đi.

Chưa kể hầu hết hố đen còn được nuôi bằng khí, bụi và ánh sáng sao rơi vào. Chỉ trong tương lai cực xa, khi vũ trụ giãn nở làm bức xạ nền lạnh đi dưới mức nhiệt độ của hố đen, và khi các thiên hà đã cạn khí, quá trình bốc hơi mới thật sự chiếm ưu thế.

Theo kịch bản tương lai rất xa mà nhiều nhà vũ trụ học phác hoạ, sau khi mọi ngôi sao đã tắt, hố đen có thể là những vật thể cuối cùng còn tồn tại, rồi chúng cũng lần lượt bốc hơi, cái nhỏ trước, cái lớn sau. Đây là suy luận dựa trên vật lý hiện hành kéo dài ra những khoảng thời gian chưa ai kiểm được, nên nên đọc như một kịch bản có cơ sở chứ không phải lời tiên đoán chắc chắn.

Các nhà khoa học tìm bằng chứng ở đâu

Đợt loé cuối cùng của hố đen nguyên thuỷ. Nếu có hố đen nhỏ sinh ra ngay thuở đầu vũ trụ, những cái có khối lượng phù hợp có thể đang bốc hơi xong vào thời nay, kết thúc bằng một đợt tia gamma ngắn và mạnh. Các đài quan sát tia gamma đã tìm kiếm dấu hiệu này. Chưa thấy ca nào chắc chắn, nhưng việc không thấy đã giúp giới hạn số lượng hố đen nguyên thuỷ có thể có.

Hố đen "giả" trong phòng thí nghiệm. Một số hệ vật lý có thể bắt chước chân trời sự kiện: sóng âm trong chất lỏng chảy nhanh hơn tốc độ âm, sóng trên mặt nước chảy ngược dòng, hay ánh sáng trong sợi quang. Các thí nghiệm như vậy đã ghi được những dấu hiệu tương tự bức xạ Hawking. Đây là bằng chứng cho cơ chế toán học, chưa phải quan sát bức xạ từ một hố đen thật.

Kiểm qua lý thuyết. Nhiều cách tính độc lập, từ những hướng tiếp cận khác nhau của vật lý lý thuyết, đều cho ra cùng công thức nhiệt độ. Sự nhất quán này là lý do giới vật lý tin bức xạ Hawking có thật dù chưa đo được trực tiếp.

Vì sao một bức xạ chưa đo được lại quan trọng tới vậy

Phép tính của Hawking cho thấy hố đen tuân theo các định luật nhiệt động học, có nhiệt độ và có entropy, một đại lượng đo mức độ "nhiều cách sắp xếp" bên trong một hệ. Kỳ lạ là entropy của hố đen tỉ lệ với diện tích chân trời, không phải với thể tích như vật thông thường. Điều này gợi ý thông tin về một vùng không gian có thể được "ghi" trên ranh giới của nó, một ý tưởng ảnh hưởng tới nhiều hướng nghiên cứu hấp dẫn lượng tử.

Bức xạ Hawking cũng sinh ra nghịch lý thông tin. Nếu hố đen bốc hơi hết và bức xạ để lại hoàn toàn ngẫu nhiên, thông tin về mọi thứ đã rơi vào dường như mất vĩnh viễn, trái với nguyên tắc nền tảng của cơ học lượng tử. Cuộc tranh luận này đã kéo dài nhiều thập kỷ, có những tiến bộ đáng kể về lý thuyết trong những năm gần đây, nhưng chưa có lời giải được tất cả đồng thuận.

Với người đọc phổ thông, cách gói gọn hợp lý là: bức xạ Hawking là một dự đoán lý thuyết được tin tưởng rộng rãi, có bằng chứng gián tiếp từ thí nghiệm mô phỏng, nhưng chưa được đo trực tiếp từ hố đen thật. Nó quan trọng vì là cửa sổ hiếm hoi để nhìn vào chỗ giao nhau giữa hấp dẫn và thế giới lượng tử.

Câu hỏi thường gặp

Bức xạ Hawking đã được quan sát chưa?

Chưa được quan sát trực tiếp từ hố đen thật. Các hố đen đã biết quá lạnh nên bức xạ của chúng yếu không đo nổi. Một số thí nghiệm mô phỏng chân trời sự kiện trong phòng thí nghiệm đã ghi được dấu hiệu tương tự, ủng hộ cơ chế lý thuyết.

Hố đen có thể biến mất hoàn toàn không?

Theo lý thuyết thì có, nếu nó không được nuôi thêm vật chất và môi trường quanh nó lạnh hơn nó. Với các hố đen thật hiện nay, thời gian cần để bốc hơi dài hơn tuổi vũ trụ rất nhiều lần, nên không hố đen nào đang biến mất trong thời đại này.

Vì sao hố đen nhỏ lại nóng hơn hố đen lớn?

Theo công thức của Hawking, nhiệt độ hố đen tỉ lệ nghịch với khối lượng. Hố đen nhỏ có chân trời cong mạnh hơn trên một vùng nhỏ, bức xạ phát ra có bước sóng ngắn hơn, tương ứng với nhiệt độ cao hơn.

Máy gia tốc hạt có tạo ra hố đen nguy hiểm không?

Các phân tích khoa học kết luận là không. Tia vũ trụ năng lượng còn cao hơn máy gia tốc đã va vào Trái Đất và các thiên thể suốt hàng tỷ năm mà không gây thảm hoạ nào. Nếu hố đen siêu nhỏ có hình thành, theo lý thuyết nó cũng bốc hơi gần như tức thì.

Hình ảnh cặp hạt và phản hạt có đúng không?

Đó là phép ẩn dụ giúp dễ hình dung, do chính Hawking dùng khi viết cho công chúng. Phép tính thật dựa trên lý thuyết trường lượng tử trong không gian cong và không mô tả từng cặp hạt ở từng điểm cụ thể như hình ảnh gợi ra.

Bức xạ Hawking liên quan gì tới nghịch lý thông tin?

Nếu hố đen bốc hơi hết mà bức xạ hoàn toàn ngẫu nhiên, thông tin về vật đã rơi vào dường như mất hẳn, trái với cơ học lượng tử. Đây là câu hỏi lớn của vật lý lý thuyết, có nhiều đề xuất nhưng chưa có lời giải thống nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138