Vật chất tối là tên gọi cho một dạng vật chất không phát ra, không hấp thụ, không phản chiếu ánh sáng nên không nhìn thấy được, nhưng có lực hấp dẫn. Ta biết nó tồn tại vì các thiên hà quay nhanh tới mức vật chất nhìn thấy không đủ sức giữ chúng lại. Theo các phép đo hiện nay, lượng vật chất tối nhiều gấp khoảng năm lần vật chất thường, nhưng chưa ai biết nó làm bằng gì.
Chữ "tối" ở đây không có nghĩa là màu đen như bồ hóng mà là "vô hình với ánh sáng". Mục từ này kể các bằng chứng theo thứ tự lịch sử, giải thích vì sao các nhà khoa học tin đó là một thứ vật chất lạ chứ không phải khí, bụi hay hành tinh trôi dạt, điểm qua các ứng viên đang được săn tìm, và nói rõ một khả năng khác: có thể chính định luật hấp dẫn cần sửa.
Manh mối đầu tiên: một cụm thiên hà quá nhanh
Đầu thập niên 1930, nhà thiên văn Thuỵ Sĩ Fritz Zwicky làm việc ở Mỹ đo tốc độ của các thiên hà trong cụm Hậu Phát, một đám hàng nghìn thiên hà. Các thiên hà chạy nhanh tới mức, nếu chỉ có khối lượng của những gì phát sáng, cụm lẽ ra đã tan rã từ lâu, giống như quả tạ quay vòng trên sợi dây quá mảnh. Ông tính ra cụm phải nặng hơn nhiều lần lượng vật chất nhìn thấy, và gọi phần thiếu là "vật chất tối".
Thời đó, số liệu còn thô và ít người để ý. Có thể khối lượng thiếu là khí nguội, sao mờ, bụi chưa thấy được. Về sau, kính thiên văn tia X cho thấy các cụm thiên hà chứa rất nhiều khí nóng hàng chục triệu độ giữa các thiên hà, nặng hơn cả tổng các ngôi sao. Nhưng cộng cả khí nóng vào, khối lượng vẫn còn thiếu xa.
Câu chuyện của Zwicky cho thấy một kiểu lý luận lặp đi lặp lại trong thiên văn: không cân trực tiếp được một vật ở xa, nhưng đo được tốc độ những thứ quay quanh nó thì suy ra được khối lượng cần có để giữ chúng lại. Chính cách đó dùng để cân Mặt Trời từ quỹ đạo Trái Đất.
Thiên hà quay sai luật: phát hiện của Vera Rubin
Trong Hệ Mặt Trời, hành tinh càng xa Mặt Trời càng quay chậm. Sao Hải Vương chậm hơn Trái Đất nhiều, vì hầu hết khối lượng dồn ở Mặt Trời. Một thiên hà xoắn ốc có phần lớn ngôi sao tập trung ở vùng tâm sáng, nên các nhà thiên văn chờ đợi các ngôi sao ở rìa ngoài cũng quay chậm dần như thế.
Cuối thập niên 1960 và trong thập niên 1970, Vera Rubin cùng đồng nghiệp Kent Ford đo tốc độ quay ở nhiều khoảng cách trong các thiên hà xoắn ốc, bắt đầu từ thiên hà Tiên Nữ. Kết quả lặp lại ở thiên hà này tới thiên hà khác: ra tới rìa, các ngôi sao và khí vẫn quay nhanh gần như vùng trong, đồ thị tốc độ đi ngang chứ không chúc xuống. Các nhà thiên văn vô tuyến đo khí hydro ở xa hơn cả vùng có sao cũng thấy như vậy.
Cách giải thích đơn giản nhất là mỗi thiên hà nằm trong một quầng vật chất vô hình rộng hơn nhiều so với phần sáng, giữ các ngôi sao ở rìa khỏi văng ra. Từ đó, vật chất tối từ một chi tiết lạ trong vài cụm thiên hà trở thành câu hỏi chung của thiên văn học. Ngân Hà của chúng ta cũng nằm trong một quầng như vậy, và Hệ Mặt Trời đang trôi qua nó.
Các bằng chứng độc lập, gom lại một chỗ
Điều khiến giới khoa học tin vào vật chất tối không phải một phép đo đơn lẻ mà là nhiều hiện tượng rất khác nhau cùng đòi hỏi thêm một lượng khối lượng vô hình tương tự.
| Hiện tượng | Quan sát được | Vì sao cần vật chất tối |
|---|---|---|
| Thiên hà quay | Rìa thiên hà quay nhanh gần như vùng trong | Vật chất sáng không đủ khối lượng để giữ |
| Cụm thiên hà | Thiên hà và khí nóng trong cụm chuyển động nhanh | Cần khối lượng lớn gấp nhiều lần phần nhìn thấy |
| Thấu kính hấp dẫn | Ánh sáng thiên hà phía sau bị bẻ cong mạnh khi đi qua cụm | Độ bẻ cong cho biết tổng khối lượng, lớn hơn phần sáng |
| Bức xạ phông vi sóng | Kiểu phân bố các vệt nóng lạnh | Chỉ khớp khi có một thành phần không tương tác với ánh sáng |
| Cấu trúc lớn | Thiên hà xếp thành sợi, thành mạng | Mô phỏng chỉ ra được mạng lưới này kịp thời gian khi có vật chất tối |
Mỗi bằng chứng riêng lẻ có thể có cách giải thích khác, nhưng để giải thích tất cả cùng lúc, vật chất tối hiện là đáp án đơn giản nhất mà các nhà vũ trụ học có.
Cụm Viên Đạn: khi vật chất tối và khí nóng tách nhau
Một bằng chứng hay được nhắc là cụm thiên hà mang biệt danh Viên Đạn, thật ra là hai cụm vừa đâm xuyên qua nhau. Khi va chạm, các thiên hà đi xuyên qua nhau gần như không hề hấn, vì khoảng cách giữa chúng rất rộng. Còn khí nóng, chiếm phần lớn vật chất thường, thì va đập, bị hãm lại ở giữa, phát sáng mạnh trong tia X.
Dùng thấu kính hấp dẫn để vẽ bản đồ tổng khối lượng, các nhà thiên văn thấy phần lớn khối lượng không nằm ở chỗ khí nóng mà đi theo các thiên hà, vượt qua chỗ va chạm. Nghĩa là có một thứ nặng, không va đập như khí, đi xuyên qua nhau như những bóng ma. Kết quả công bố giữa thập niên 2000 được coi là một trong những bằng chứng mạnh nhất, vì rất khó giải thích chỉ bằng cách sửa định luật hấp dẫn.
Từ những vụ va chạm tương tự, các nhà khoa học còn đặt được giới hạn cho việc vật chất tối có tự va chạm với chính nó hay không. Câu trả lời đến nay: nếu có thì rất yếu.
Vật chất tối có thể làm bằng gì
Ứng viên dễ nghĩ tới nhất là những vật thường mà tối: hành tinh trôi dạt, sao lùn nâu, hố đen nhỏ, gọi chung là vật thể đặc. Các cuộc khảo sát tìm hiệu ứng thấu kính nhỏ khi chúng đi ngang các ngôi sao nền đã loại trừ phần lớn khả năng này. Ngoài ra, tỉ lệ nguyên tố nhẹ hình thành trong vài phút đầu vũ trụ cho thấy tổng vật chất thường chỉ chiếm khoảng một phần sáu tổng vật chất. Phần còn lại phải là thứ khác hẳn.
Các ứng viên được săn nhiều nhất là những hạt cơ bản chưa biết. Một nhóm là các hạt nặng tương tác yếu, thường gọi tắt theo tiếng Anh là WIMP. Các thí nghiệm đặt sâu dưới lòng đất, trong mỏ hoặc trong núi, chờ một hạt như vậy va vào hạt nhân nguyên tử trong bể chất lỏng lạnh. Sau vài chục năm, chưa thí nghiệm nào bắt được tín hiệu chắc chắn, các giới hạn ngày càng siết chặt.
Nhóm khác là những hạt rất nhẹ như axion, được tìm bằng các buồng cộng hưởng trong từ trường mạnh. Còn có ý tưởng neutrino loại nặng, hay hố đen sinh ra từ thuở đầu vũ trụ ở những dải khối lượng chưa bị loại. Máy gia tốc hạt cũng tìm dấu hiệu hạt mới. Đến nay, câu trả lời trung thực là: chưa biết.
Vật chất tối quanh ta và vai trò của nó trong lịch sử vũ trụ
Nếu Ngân Hà nằm trong một quầng vật chất tối, thì nó có mặt cả ở chỗ Hệ Mặt Trời. Ước tính từ chuyển động của các ngôi sao lân cận, mật độ vật chất tối quanh đây rất loãng, cỡ chưa bằng khối lượng một nguyên tử hydro trong mỗi phân khối. Gom cả thể tích Trái Đất lại cũng chỉ được một lượng nhỏ không đáng kể. Vì vậy vật chất tối không ảnh hưởng đến quỹ đạo các hành tinh; nó chỉ có sức nặng khi cộng dồn trên những khoảng cách hàng nghìn năm ánh sáng.
Mặt Trời bay quanh tâm Ngân Hà khoảng hơn hai trăm ki lô mét mỗi giây, nên với Trái Đất, vật chất tối giống một làn gió thổi ngược chiều. Vào khoảng tháng Sáu, chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời cộng thêm vào, gió mạnh hơn một chút; khoảng tháng Mười Hai thì yếu hơn. Một số thí nghiệm dưới lòng đất tìm đúng nhịp lên xuống theo mùa này. Đã có nhóm báo thấy nhịp như vậy, nhưng các thí nghiệm khác dùng cùng loại vật liệu không lặp lại được, nên kết quả chưa được công nhận.
Ở quy mô cả vũ trụ, vật chất tối đóng vai giàn giáo. Không bị ánh sáng đẩy ra như khí thường, nó bắt đầu gom tụ sớm hơn, tạo những hố hấp dẫn để khí rơi vào sau khi vũ trụ trở nên trong suốt. Các mô phỏng trên máy tính cho thấy nếu chỉ có vật chất thường, thiên hà không kịp hình thành tới mức như ta thấy hôm nay. Nói cách khác, không có thứ vô hình này, có lẽ đã không có Ngân Hà, không có Mặt Trời.
Hay là định luật hấp dẫn cần sửa
Một số nhà vật lý đi hướng ngược lại: không có vật chất vô hình nào, chỉ là định luật hấp dẫn của Newton và Einstein cần chỉnh khi lực hút rất yếu, như ở rìa thiên hà. Ý tưởng nổi tiếng nhất theo hướng này do nhà vật lý Mordehai Milgrom đưa ra đầu thập niên 1980, thường gọi tắt là MOND.
MOND giải thích khá gọn đường cong quay của từng thiên hà, đôi khi tốt hơn mô hình vật chất tối. Nhưng nó gặp khó với các cụm thiên hà, với cụm Viên Đạn và đặc biệt với bức xạ phông vi sóng, nơi mô hình vật chất tối khớp rất tốt. Phần lớn giới vũ trụ học vì vậy nghiêng về vật chất tối, trong khi vẫn theo dõi các phép thử có thể phân xử.
Đây là ví dụ đẹp về cách khoa học xử lý điều chưa biết: hai giả thuyết cạnh tranh, mỗi bên có điểm mạnh, và cả hai đều đưa ra dự đoán có thể kiểm. Cho tới khi bắt được hạt vật chất tối trong phòng thí nghiệm, hoặc tìm ra hiện tượng chỉ một bên giải thích được, câu chuyện chưa khép lại.
Câu hỏi thường gặp
Vật chất tối có nguy hiểm cho con người không?
Theo hiểu biết hiện nay thì không. Vật chất tối nếu có quanh ta thì gần như không tương tác với vật chất thường, đi xuyên qua Trái Đất và cơ thể người mà không để lại dấu vết gì, đó cũng là lý do rất khó bắt được nó.
Vật chất tối khác năng lượng tối thế nào?
Vật chất tối có lực hút hấp dẫn, gom vật chất lại và giữ các thiên hà. Năng lượng tối thì làm vũ trụ giãn nở nhanh dần. Hai thứ chỉ chung chữ tối vì đều chưa biết bản chất, ngoài ra gần như trái ngược nhau.
Vật chất tối chiếm bao nhiêu phần vũ trụ?
Theo các phép đo hiện nay, vật chất tối chiếm khoảng hai mươi bảy phần trăm tổng năng lượng và vật chất của vũ trụ, vật chất thường khoảng năm phần trăm, phần còn lại là năng lượng tối.
Vật chất tối có phải là hố đen không?
Hố đen sinh ra từ ngôi sao không đủ nhiều để làm vật chất tối, và các khảo sát thấu kính đã loại phần lớn khả năng này. Hố đen sinh ra từ thuở đầu vũ trụ vẫn là một giả thuyết đang được kiểm ở vài dải khối lượng.
Đã ai bắt được hạt vật chất tối chưa?
Chưa. Nhiều thí nghiệm dưới lòng đất và máy gia tốc đã tìm suốt vài chục năm nhưng chưa có tín hiệu được xác nhận. Mỗi lần không thấy giúp loại bớt các khả năng, thu hẹp vùng cần tìm.
Có thể vật chất tối không tồn tại không?
Có một số nhà vật lý cho rằng định luật hấp dẫn cần sửa thay vì thêm vật chất vô hình. Hướng này giải thích tốt vài hiện tượng nhưng gặp khó với cụm thiên hà và bức xạ phông vi sóng, nên hiện là quan điểm thiểu số.