Bức xạ phông vi sóng vũ trụ là lớp ánh sáng phát ra khi vũ trụ khoảng ba trăm tám mươi nghìn năm tuổi, lúc nó vừa nguội đủ để ánh sáng đi tự do. Sau hơn mười ba tỷ năm bị không gian giãn nở kéo dài, ánh sáng ấy nay thành sóng vi ba, đến từ mọi hướng trên bầu trời, nhiệt độ chỉ khoảng 2,7 độ trên độ không tuyệt đối. Đây là thứ ánh sáng cổ nhất con người có thể nhìn thấy, và nó vẫn đang đi qua căn phòng bạn đang ngồi.
Mục từ này kể bức xạ ấy sinh ra thế nào, được tìm thấy tình cờ ra sao, vì sao gọi là "phông", những vệt nóng lạnh li ti trên bản đồ của nó cho biết gì, và một số điều người ta còn đang tìm trong đó. Đây là bằng chứng mạnh nhất cho thấy vũ trụ từng nóng và đặc, nên hiểu nó là hiểu được vì sao giới khoa học tin vào vụ nổ lớn.
Vì sao vũ trụ thuở đầu là một màn sương đục
Trong vài trăm nghìn năm đầu, vũ trụ nóng hàng nghìn độ trở lên. Ở nhiệt độ đó, electron không bám được vào hạt nhân mà chạy tự do, tạo thành một thứ khí điện tích gọi là plasma. Ánh sáng đi trong plasma giống như đèn pha xe trong sương mù dày: mỗi hạt ánh sáng chỉ đi một quãng ngắn là va vào electron và bị bật sang hướng khác. Vũ trụ lúc ấy sáng rực nhưng không trong suốt.
Khi giãn nở làm nhiệt độ hạ xuống chừng ba nghìn độ, ngang bề mặt một ngôi sao đỏ nguội, electron bắt đầu bị hạt nhân giữ lại thành nguyên tử hydro và heli trung hoà. Gần như không còn electron tự do để cản đường, màn sương tan đi trong một khoảng thời gian ngắn so với tuổi vũ trụ. Thời điểm đó gọi là thời kỳ tái kết hợp, dù thật ra đây là lần đầu electron và hạt nhân kết hợp.
Ánh sáng vào lúc màn sương tan bắt đầu bay thẳng, và từ đó tới nay phần lớn chưa va vào thứ gì. Khi đón nó hôm nay, ta đang nhìn vào một "bức tường" ở rất xa theo mọi hướng, chính là chỗ màn sương tan. Các nhà vũ trụ học gọi bức tường ấy là mặt tán xạ cuối cùng. Không thể nhìn xa hơn nó bằng ánh sáng, vì phía sau là sương đục.
Ánh sáng đỏ cam biến thành vi sóng thế nào
Khi thoát ra, ánh sáng ấy có màu giống ánh lửa lò rèn, phần lớn năng lượng nằm ở vùng hồng ngoại và ánh sáng đỏ cam. Trong suốt hành trình hơn mười ba tỷ năm, không gian giãn ra khoảng một nghìn một trăm lần, và bước sóng của ánh sáng giãn theo đúng tỉ lệ ấy. Sóng ngắn thành sóng dài, ánh sáng thấy được thành vi ba, cùng loại sóng với lò vi sóng trong bếp nhưng yếu hơn rất nhiều.
Nhiệt độ tương ứng cũng giảm cùng tỉ lệ: từ khoảng ba nghìn độ xuống còn hơn hai độ trên độ không tuyệt đối, tức khoảng âm hai trăm bảy mươi độ C. Đó là lý do mắt người không thấy được nó. Nếu mắt nhìn được sóng vi ba, cả bầu trời, ngày lẫn đêm, sẽ phát sáng mờ mờ gần như đều nhau, không có chỗ nào thật sự tối.
Thời ti vi còn bắt sóng bằng ăng ten, khi dò giữa hai kênh, màn hình hiện những chấm muỗi lấm tấm. Một phần nhỏ những chấm đó đến từ bức xạ phông vi sóng. Câu này hay được nhắc vì nó cho thấy ánh sáng cổ nhất vũ trụ không ở đâu xa xôi trong phòng thí nghiệm mà đi qua cả đồ dùng trong nhà, dù phần lớn nhiễu trên màn hình là do nguồn khác.
Được tìm ra nhờ một tiếng rè không chịu biến mất
Từ cuối thập niên 1940, nhóm của George Gamow đã dự đoán vũ trụ phải còn một lớp bức xạ nguội vài độ, nhưng dự đoán ấy bị quên khá lâu. Năm 1964, hai kỹ sư vô tuyến Arno Penzias và Robert Wilson ở một phòng thí nghiệm của Mỹ dùng một ăng ten hình loa lớn để đo sóng vô tuyến từ bầu trời. Họ gặp một tiếng nhiễu nhỏ, đều đặn, quay ăng ten hướng nào cũng có, ngày đêm, mùa nào cũng vậy.
Hai người nghĩ đủ nguyên nhân, kể cả phân chim bồ câu làm tổ trong ăng ten. Họ đuổi chim, lau sạch, nhưng tiếng nhiễu vẫn còn. Cùng lúc, cách đó không xa, một nhóm ở Đại học Princeton đang chuẩn bị chế tạo thiết bị để tìm đúng loại bức xạ này. Khi hai bên liên lạc với nhau, nhóm Princeton nhận ra thứ mình định tìm đã bị người khác bắt được trước.
Hai bài báo được công bố cạnh nhau năm 1965, một bài mô tả phép đo, một bài giải thích ý nghĩa. Penzias và Wilson nhận giải Nobel Vật lý năm 1978. Câu chuyện hay được kể để nhắc rằng nhiều phát hiện lớn đến từ việc không chịu bỏ qua một tín hiệu lạ mà kiên nhẫn loại trừ từng nguyên nhân tầm thường.
Ba thế hệ vệ tinh vẽ bản đồ ánh sáng cổ
Mặt đất bị khí quyển và hơi nước làm nhiễu sóng vi ba, nên các phép đo chính xác nhất được làm từ không gian. Mỗi thế hệ vệ tinh nhìn rõ hơn thế hệ trước.
| Vệ tinh | Thời kỳ hoạt động | Điều quan trọng nhất cho thấy |
|---|---|---|
| COBE (Mỹ) | Phóng năm 1989 | Phổ của bức xạ khớp gần như hoàn hảo đường cong của một vật đen nóng đều; lần đầu thấy các vệt chênh lệch rất nhỏ. Hai nhà khoa học chính của dự án nhận Nobel năm 2006 |
| WMAP (Mỹ) | Đầu những năm 2000, khoảng chín năm | Bản đồ chi tiết hơn nhiều, xác định tuổi và thành phần vũ trụ với sai số nhỏ |
| Planck (châu Âu) | Khoảng 2009 tới 2013 | Bản đồ sắc nét nhất toàn bầu trời, cho số đo chuẩn về tuổi, vật chất tối, năng lượng tối |
| Các kính trên mặt đất | Đang hoạt động, đặt ở vùng khô lạnh như Nam Cực, sa mạc cao | Đo chi tiết nhỏ và tính phân cực của ánh sáng |
Phổ đo được từ COBE khớp lý thuyết tới mức khi trình chiếu lần đầu ở một hội nghị, nhiều người trong khán phòng đã vỗ tay. Không có cách tự nhiên nào khác tạo ra một lớp bức xạ đều và "sạch" như thế ngoài một vũ trụ từng nóng đặc.
Những vệt nóng lạnh li ti cho biết gì
Nhìn qua, bức xạ đều như nhau theo mọi hướng. Khi trừ đi phần đều ấy và phóng đại sai lệch lên, bản đồ hiện ra lốm đốm như vỏ quả cam, những vệt nóng hơn, lạnh hơn chênh nhau chỉ cỡ một phần trăm nghìn độ. Đó là dấu vết của những chỗ đặc hơn, loãng hơn một chút trong vũ trụ sơ khai.
Những chỗ đặc hơn ấy là hạt giống. Qua hàng trăm triệu năm, lực hấp dẫn kéo thêm vật chất vào chúng, dần tạo nên sao, thiên hà, đám thiên hà. Không có những gợn nhỏ đó, vũ trụ đã mãi là một làn khí loãng đều, không có ngôi sao nào, không có hành tinh nào. Bản đồ ánh sáng cổ vì thế cũng là bức ảnh sớm nhất về nguồn gốc của mọi cấu trúc.
Kích thước điển hình của các vệt, khoảng một độ trên bầu trời, tức cỡ gấp đôi Mặt Trăng tròn, phụ thuộc vào hình học của vũ trụ và lượng các thành phần. Từ đó các nhà vũ trụ học suy ra vũ trụ gần như phẳng, vật chất thường chỉ chiếm khoảng năm phần trăm, vật chất tối khoảng hai mươi bảy phần trăm, còn lại là năng lượng tối. Một bức ảnh mờ của ánh sáng nguội mà nói được nhiều thế là điều hiếm có trong khoa học.
Ánh sáng cổ cũng là một chiếc la bàn cho chuyển động của ta
Khi đo kỹ, một nửa bầu trời có bức xạ ấm hơn nửa kia khoảng một phần nghìn độ. Chênh lệch này lớn hơn nhiều so với các vệt li ti của vũ trụ sơ khai và có dạng rất gọn: một phía ấm nhất, phía đối diện lạnh nhất. Nguyên nhân không nằm ở vũ trụ xa mà ở chính chúng ta: Hệ Mặt Trời đang chuyển động so với lớp ánh sáng nền.
Giống như đi xe máy trong mưa, phía trước mặt hứng nhiều hạt hơn phía sau lưng, phía Trái Đất đang hướng tới nhận ánh sáng bị nén lại, ấm hơn một chút; phía sau thì ngược lại. Tính từ độ chênh, Hệ Mặt Trời đang di chuyển khoảng ba trăm bảy mươi ki lô mét mỗi giây so với bức xạ nền. Đây là tổng của nhiều chuyển động lồng nhau: Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà, Ngân Hà rơi về phía các khối vật chất lớn lân cận.
Vì thế bức xạ phông vi sóng cho một thứ hiếm có: một hệ quy chiếu chung cho cả vũ trụ, có thể dùng để nói "đứng yên so với ánh sáng nền". Điều này không mâu thuẫn với thuyết tương đối, vốn chỉ nói định luật vật lý như nhau trong mọi hệ, chứ không cấm có một hệ thuận tiện để đo. Trước khi vẽ bản đồ các vệt gợn, các nhóm nghiên cứu luôn trừ đi phần chênh do chuyển động này, cùng với ánh sáng vi sóng của bụi và khí trong Ngân Hà che phía trước.
Những điều còn đang tìm trong ánh sáng cổ
Ở các góc rất lớn, bản đồ có vài nét lạ chưa giải thích hết, ví dụ một vùng lạnh rộng hơn bình thường ở bầu trời phía nam, gọi là "vết lạnh". Có người cho đó chỉ là tình cờ thống kê, có người tìm nguyên nhân như một khoảng trống lớn trên đường ánh sáng đi qua. Hiện chưa có kết luận, và cũng chưa có bằng chứng nó là dấu vết của điều gì kỳ lạ.
Một mục tiêu lớn khác là tìm một kiểu phân cực đặc biệt trong ánh sáng cổ, gọi là kiểu B, có thể do sóng hấp dẫn từ giai đoạn lạm phát rất sớm để lại. Năm 2014 từng có một nhóm công bố tìm thấy, nhưng sau đó được xác định là do bụi trong Ngân Hà gây ra. Tín hiệu thật, nếu có, vẫn đang được săn bằng các kính nhạy hơn.
Điều đó cho thấy ánh sáng cổ chưa nói hết chuyện của nó. Đứng ở chặng này của chuyến đi, nó giống một bức tường cuối hành lang: không nhìn xuyên được, nhưng mỗi vết gợn trên tường là lời kể về những gì đã xảy ra trước đó, trong ba trăm tám mươi nghìn năm đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Bức xạ phông vi sóng vũ trụ có nguy hiểm không?
Không. Nó cực kỳ yếu, nhiệt độ chỉ khoảng 2,7 độ trên độ không tuyệt đối, năng lượng nhỏ hơn rất nhiều so với sóng điện thoại hay ánh nắng. Nó đi qua mọi thứ quanh ta hằng ngày mà không gây hại gì.
Vì sao gọi là phông?
Vì nó là nền chung đến từ mọi hướng, nằm phía sau tất cả các ngôi sao và thiên hà, giống tấm phông phía sau sân khấu. Mọi thứ khác trên bầu trời đều ở gần hơn và hiện ra trước lớp nền ấy.
Có thể nhìn thấy bức xạ này bằng mắt không?
Không, vì nó nằm ở vùng sóng vi ba, mắt người chỉ thấy ánh sáng có bước sóng ngắn hơn nhiều. Muốn đo phải dùng ăng ten và máy thu vi sóng được làm lạnh, đặt ở nơi khô ráo hoặc trên vệ tinh.
Có thể nhìn xa hơn bức xạ phông vi sóng không?
Bằng ánh sáng thì không, vì trước thời điểm đó vũ trụ là một màn plasma đục. Về nguyên tắc, hạt neutrino và sóng hấp dẫn đi xuyên được màn ấy, nhưng phần neutrino và sóng hấp dẫn cổ đó hiện chưa đo được.
Ai tìm ra bức xạ phông vi sóng?
Arno Penzias và Robert Wilson phát hiện nó năm 1964 khi đo nhiễu bằng một ăng ten hình loa, họ nhận giải Nobel năm 1978. Sự tồn tại của nó đã được nhóm George Gamow dự đoán từ cuối thập niên 1940.
Nhiệt độ bức xạ có giảm tiếp không?
Có. Vũ trụ còn giãn thì bức xạ còn nguội. Trong tương lai rất xa nó sẽ nguội gần sát độ không tuyệt đối và yếu tới mức rất khó đo, nhưng với thang thời gian của con người, sự thay đổi này không đáng kể.