Vũ trụ đang giãn nở nghĩa là khoảng cách giữa các nhóm thiên hà ở xa nhau tăng dần theo thời gian. Định luật Hubble nói rằng thiên hà càng ở xa thì lùi ra xa ta càng nhanh, tốc độ tỉ lệ thuận với khoảng cách. Đây không phải vì Trái Đất ở tâm vũ trụ: đứng ở bất kỳ thiên hà nào cũng thấy đúng quy luật ấy.
Phát hiện này, đến cuối thập niên 1920, đã biến vũ trụ từ một sân khấu đứng yên thành một thứ có lịch sử. Mục từ đi qua những người đã góp từng mảnh: người đo được thiên hà lùi xa, người tìm ra cây thước đo khoảng cách, người đặt hai thứ cạnh nhau. Sau đó là phần hay bị hiểu lầm nhất: cái gì thực sự giãn, và vì sao thiên hà Tiên Nữ lại đang tiến về phía ta.
Hai mảnh ghép: tốc độ và khoảng cách
Để thấy vũ trụ giãn nở, cần biết hai điều về rất nhiều thiên hà: nó đang chạy ra xa hay lại gần với tốc độ bao nhiêu, và nó cách ta bao xa. Tốc độ đo được tương đối dễ, nhờ dịch chuyển đỏ của ánh sáng, chuyện có mục từ riêng. Từ khoảng năm 1912, nhà thiên văn Vesto Slipher ở Mỹ đã đo và thấy phần lớn các "tinh vân xoắn ốc" đang lùi xa với tốc độ hàng trăm ki lô mét mỗi giây, nhanh hơn nhiều so với các ngôi sao trong Ngân Hà.
Khoảng cách mới là phần khó. Thời đó người ta còn tranh luận các tinh vân xoắn ốc là đám khí bên trong Ngân Hà hay là những "vũ trụ đảo" riêng biệt ở rất xa. Không có thước đo, những con số tốc độ của Slipher chưa nói lên được nhiều.
Cây thước đến từ một người làm việc lặng lẽ: Henrietta Leavitt, người phụ nữ làm công việc đo đếm ảnh chụp sao tại đài thiên văn Đại học Harvard. Bà nhận ra rằng một loại sao biến quang, sao Cepheid, có chu kỳ nhấp nháy càng dài thì càng sáng thật. Biết độ sáng thật, so với độ sáng nhìn thấy, sẽ suy ra khoảng cách, giống như biết công suất bóng đèn thì đoán được nó cách xa bao nhiêu.
Hubble đặt hai mảnh cạnh nhau
Giữa thập niên 1920, Edwin Hubble dùng kính thiên văn lớn nhất thời đó tìm thấy sao Cepheid trong tinh vân Tiên Nữ và vài tinh vân khác. Khoảng cách tính ra lớn hơn hẳn kích thước Ngân Hà: các tinh vân xoắn ốc là thiên hà riêng. Chỉ riêng phát hiện này đã làm vũ trụ quen thuộc lớn lên gấp nhiều lần.
Năm 1929, Hubble ghép khoảng cách của mình với tốc độ đo bởi Slipher và cộng sự, rồi vẽ lên một đồ thị. Các điểm, dù khá tản mát, cho thấy một xu hướng rõ: thiên hà càng xa càng lùi nhanh. Hệ số tỉ lệ giữa tốc độ và khoảng cách về sau được gọi là hằng số Hubble.
Trước đó hai năm, Georges Lemaître đã đưa ra quan hệ tương tự, kèm lời giải thích bằng thuyết tương đối rằng vũ trụ đang giãn, nhưng bài viết đăng bằng tiếng Pháp trên một tạp chí ít người đọc. Năm 2018, Hiệp hội Thiên văn Quốc tế đã khuyến nghị gọi tên là định luật Hubble–Lemaître để ghi nhận cả hai. Chính Hubble khá dè dặt về việc diễn giải con số của mình thành sự giãn nở của vũ trụ.
Định luật Hubble đọc thế nào
Định luật được viết gọn: tốc độ lùi xa bằng hằng số Hubble nhân khoảng cách. Với giá trị hằng số cỡ bảy mươi ki lô mét mỗi giây cho mỗi megaparsec (một megaparsec khoảng 3,26 triệu năm ánh sáng), có thể ước lượng như bảng dưới. Đây là con số làm tròn để hình dung, không phải số đo của thiên hà cụ thể nào.
| Khoảng cách | Tốc độ lùi xa ước lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng 3 triệu năm ánh sáng | Gần như không đáng kể | Ở gần, chuyển động riêng của thiên hà lấn át giãn nở |
| Khoảng 100 triệu năm ánh sáng | Khoảng hai nghìn ki lô mét mỗi giây | Giãn nở bắt đầu chiếm ưu thế rõ |
| Khoảng 1 tỷ năm ánh sáng | Khoảng hai mươi nghìn ki lô mét mỗi giây | Đã cần hiệu chỉnh vì nhìn về quá khứ |
| Khoảng 14 tỷ năm ánh sáng (khoảng cách hiện nay) | Xấp xỉ tốc độ ánh sáng | Gọi là bán kính Hubble; xa hơn nữa lùi nhanh hơn ánh sáng |
Dòng cuối thường làm người đọc giật mình: chẳng phải không gì nhanh hơn ánh sáng sao? Giới hạn ấy áp cho vật chạy xuyên qua không gian, còn ở đây không gian giữa hai thiên hà giãn ra, không vật nào vượt mặt ánh sáng tại chỗ của nó.
Cái gì giãn ra, cái gì không
Hình ảnh hay dùng là các chấm vẽ trên một quả bóng bay đang được thổi. Mỗi chấm thấy mọi chấm khác lùi xa, chấm càng xa thì lùi càng nhanh. Các chấm không bò trên mặt bóng; mặt bóng giữa chúng căng ra. Thiên hà cũng không chạy trốn nhau trong một không gian cố định, mà khoảng không gian giữa chúng tăng lên.
Tuy nhiên, chiếc bóng có giới hạn: những chấm vẽ bằng mực cũng to ra khi bóng căng, còn thiên hà thì không. Bên trong một thiên hà, một hệ sao hay một nguyên tử, các lực giữ chúng lại với nhau mạnh hơn rất nhiều so với hiệu ứng giãn nở. Hệ Mặt Trời không to ra, Trái Đất không xa dần Mặt Trời vì giãn nở, cơ thể ta không lớn thêm. Hình ảnh đúng hơn là những đồng xu dán lên mặt bóng: bóng căng thì các đồng xu xa nhau, nhưng đồng xu giữ nguyên cỡ.
Giãn nở cũng không thắng được trong một nhóm thiên hà gắn chặt. Ngân Hà và thiên hà Tiên Nữ cách nhau khoảng hai triệu rưỡi năm ánh sáng, đủ gần để lực hấp dẫn giữa hai bên lấn át giãn nở. Ánh sáng của Tiên Nữ thậm chí lệch về phía xanh: nó đang tiến lại gần, và trong vài tỷ năm tới hai thiên hà sẽ gặp nhau. Giãn nở là quy luật của quy mô lớn, không phải của mọi khoảng cách.
Tự thấy định luật Hubble bằng một sợi dây chun
Phụ huynh hoặc giáo viên có thể cho trẻ thấy vì sao "càng xa càng lùi nhanh" chỉ với một sợi dây chun to bản, một cây bút và một thước kẻ. Thí nghiệm không cần đo chính xác, chỉ cần thấy quy luật.
- Đặt dây chun nằm thẳng, chưa kéo căng, chấm một chấm làm "thiên hà nhà" ở đầu bên trái, rồi chấm thêm ba chấm cách nhau đều một centimet về phía phải.
- Ghi lại khoảng cách từ thiên hà nhà tới từng chấm: một, hai và ba centimet.
- Giữ chặt đầu bên trái, kéo dãn dây chun cho dài gấp đôi trong khoảng một giây.
- Đo lại: các chấm nay cách thiên hà nhà hai, bốn và sáu centimet. Chấm gần dịch thêm một centimet, chấm xa nhất dịch thêm ba centimet trong cùng một giây, tức là "lùi" nhanh gấp ba.
- Đổi vai: coi chấm thứ hai làm thiên hà nhà và đo lại. Các chấm còn lại vẫn lùi xa theo đúng quy luật, chứng tỏ không chấm nào là tâm.
Thí nghiệm có giới hạn: dây chun có hai đầu và chỉ có một chiều, còn vũ trụ không có đầu mút. Nhưng nó cho thấy đúng ý cốt lõi: khi mọi khoảng cách cùng giãn theo một tỉ lệ, tốc độ lùi xa tự nhiên tỉ lệ với khoảng cách, không cần ai đẩy riêng từng thiên hà. Trẻ cũng tự rút ra được rằng một quy luật đơn giản như vậy, khi đo trên bầu trời, đã từng thay đổi cả cách con người nhìn vũ trụ.
Đo hằng số Hubble: việc chưa xong sau gần trăm năm
Con số đầu tiên Hubble công bố lớn gấp khoảng bảy lần giá trị ngày nay, do sai số trong thang khoảng cách. Suốt nhiều thập kỷ, giới thiên văn chia hai phe, một phe tin hằng số khoảng năm mươi, phe kia khoảng một trăm. Một trong những mục tiêu chính của kính viễn vọng không gian mang tên Hubble, đưa lên quỹ đạo năm 1990, là chốt được con số này, và nó đã thu hẹp khoảng tranh cãi xuống còn vài phần trăm.
Thang khoảng cách vũ trụ giống một chiếc cầu thang nhiều bậc. Bậc đầu đo khoảng cách sao gần bằng thị sai, tức nhìn sao từ hai đầu quỹ đạo Trái Đất. Bậc tiếp theo dùng sao Cepheid để với tới thiên hà gần. Bậc trên dùng một loại siêu tân tinh có độ sáng thật gần như đồng đều, nhìn thấy được từ rất xa. Sai một bậc là cả thang lệch theo.
Hiện nay hằng số đo qua thang này ra khoảng bảy mươi ba, còn suy từ ánh sáng cổ của vũ trụ ra khoảng sáu mươi bảy. Sự chênh ấy, gọi là căng thẳng Hubble, đang được kiểm bằng những bậc thang mới như sao khổng lồ đỏ ở đỉnh nhánh, thấu kính hấp dẫn, sóng hấp dẫn từ hai sao neutron va nhau. Có thể đáp án nằm ở một sai số nhỏ, cũng có thể nằm ở vật lý chưa biết.
Vì sao giãn nở là chìa khoá của câu chuyện vũ trụ
Nếu vũ trụ đang giãn ra, thì ngày hôm qua nó nhỏ hơn hôm nay một chút, năm ngoái nhỏ hơn chút nữa, và lùi đủ xa sẽ tới lúc mọi thứ chen chúc trong trạng thái nóng đặc. Định luật Hubble vì thế là bước đầu tiên dẫn tới mô hình vụ nổ lớn. Nó cũng cho một cách ước lượng tuổi vũ trụ: lấy nghịch đảo hằng số Hubble ra gần mười bốn tỷ năm.
Giãn nở cũng giải thích vì sao ánh sáng từ thiên hà xa bị kéo về phía đỏ, vì sao ánh sáng cổ nhất nay thành vi sóng, và vì sao có những vùng vũ trụ ta sẽ không bao giờ thấy được. Các mục từ khác trong chặng này đều đứng trên nền móng này.
Điều thú vị cuối cùng: đến năm 1998, khi đo kỹ những thiên hà rất xa, các nhà thiên văn thấy giãn nở không chậm dần như mọi người chờ đợi mà đang nhanh lên. Đó là manh mối dẫn tới khái niệm năng lượng tối, phần câu chuyện được kể ở mục từ riêng phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Vũ trụ giãn nở về đâu?
Không về đâu cả. Giãn nở không có nghĩa vũ trụ lan vào một khoảng trống bên ngoài, mà là khoảng cách giữa các vùng ở xa nhau tăng lên. Theo hiểu biết hiện nay, vũ trụ không cần có phía ngoài để giãn.
Trái Đất có ở tâm của sự giãn nở không?
Không. Đứng ở bất kỳ thiên hà nào cũng thấy các thiên hà xa lùi ra theo đúng quy luật như ta thấy. Giống các chấm trên quả bóng đang thổi, chấm nào cũng thấy mình như ở giữa, nhưng không có chấm nào là tâm.
Giãn nở có làm khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời tăng lên không?
Không đáng kể. Lực hấp dẫn giữ Hệ Mặt Trời và cả Ngân Hà gắn kết, mạnh hơn rất nhiều so với hiệu ứng giãn nở. Giãn nở chỉ thể hiện rõ giữa các nhóm thiên hà cách nhau rất xa.
Hằng số Hubble bằng bao nhiêu?
Khoảng sáu mươi bảy tới bảy mươi ba ki lô mét mỗi giây cho mỗi megaparsec, tuỳ cách đo. Sự chênh lệch giữa hai cách đo chính gọi là căng thẳng Hubble và đang là một câu hỏi mở của vũ trụ học.
Thiên hà ở xa có lùi nhanh hơn ánh sáng được không?
Có, với những thiên hà đủ xa. Điều này không vi phạm thuyết tương đối vì không có vật nào chạy xuyên không gian nhanh hơn ánh sáng; chính không gian giữa hai nơi giãn ra với tốc độ cộng dồn lớn hơn.
Ai phát hiện vũ trụ giãn nở?
Nhiều người góp phần: Vesto Slipher đo tốc độ lùi xa, Henrietta Leavitt tìm ra cách đo khoảng cách bằng sao Cepheid, Georges Lemaître đề xuất vũ trụ giãn nở và Edwin Hubble công bố quan hệ tốc độ khoảng cách năm 1929.