Vũ trụ khoảng 13,8 tỷ năm tuổi, tính từ lúc nó còn ở trạng thái nóng đặc của vụ nổ lớn. Con số này không do một phép đo duy nhất mà từ nhiều cách độc lập: đo tốc độ giãn nở rồi tính ngược, phân tích lớp ánh sáng cổ nhất của vũ trụ, và đối chiếu với tuổi của những ngôi sao già nhất. Các cách cho ra kết quả khớp nhau trong khoảng vài trăm triệu năm.
Câu hỏi "vũ trụ bao nhiêu tuổi" nghe như của trẻ con, nhưng để trả lời, các nhà khoa học phải gom gần một thế kỷ đo đạc. Mục từ này kể ba cách tính, vì sao các lần tính đầu tiên từng cho tuổi vũ trụ trẻ hơn cả Trái Đất, sai số hiện nay cỡ nào, và vì sao vẫn còn một cuộc tranh luận chưa ngã ngũ quanh tốc độ giãn nở.
Cách thứ nhất: chạy ngược cuốn phim giãn nở
Nếu biết hai chiếc xe đang chạy ra xa nhau với tốc độ đều và biết khoảng cách hiện nay, có thể tính ra chúng rời nhau từ bao giờ: lấy khoảng cách chia tốc độ. Với vũ trụ, tốc độ lùi xa của thiên hà tỉ lệ với khoảng cách theo định luật Hubble, nên phép chia này cho một con số chung cho mọi thiên hà, gọi là thời gian Hubble.
Với giá trị tốc độ giãn nở cỡ bảy mươi ki lô mét mỗi giây cho mỗi megaparsec mà các nhà thiên văn đo được, thời gian Hubble ra khoảng mười bốn tỷ năm. Đây chưa phải tuổi thật, vì vũ trụ không giãn đều. Thuở đầu, lực hấp dẫn của vật chất hãm tốc độ giãn lại; về sau, năng lượng tối đẩy cho giãn nhanh lên. Hai hiệu ứng này gần như bù trừ nhau, nên tuổi thật tình cờ khá sát thời gian Hubble.
Muốn tính chính xác, phải biết vũ trụ chứa bao nhiêu vật chất, bao nhiêu năng lượng tối, vì chúng quyết định quá khứ giãn nhanh hay chậm. Đó là lý do cách thứ nhất không đứng một mình mà phải ghép với cách thứ hai.
Cách thứ hai: đọc tuổi trong ánh sáng cổ nhất
Khoảng ba trăm tám mươi nghìn năm sau vụ nổ lớn, vũ trụ nguội đủ để ánh sáng đi tự do. Lớp ánh sáng ấy ngày nay tới ta dưới dạng bức xạ phông vi sóng, khắp bầu trời, gần như đồng đều. Gần như, vì có những vệt nóng lạnh chênh nhau chỉ cỡ một phần trăm nghìn. Kích thước điển hình của các vệt và cách chúng phân bố phụ thuộc vào lượng vật chất thường, vật chất tối, năng lượng tối và tốc độ giãn nở.
Các vệ tinh chuyên đo bức xạ này, nổi tiếng nhất là WMAP của Mỹ và Planck của châu Âu, đã vẽ bản đồ các vệt với độ chi tiết rất cao. Các nhà vũ trụ học đưa bản đồ vào mô hình, chỉnh các thành phần cho tới khi mô hình vẽ lại đúng như quan sát. Khi đã có công thức thành phần, tính tuổi vũ trụ chỉ còn là việc giải phương trình. Kết quả của nhóm Planck là khoảng 13,8 tỷ năm, với sai số chỉ vài chục triệu năm trong khuôn khổ mô hình chuẩn.
Cần hiểu chữ "trong khuôn khổ mô hình chuẩn". Sai số nhỏ như vậy là khi tin rằng mô hình đúng. Nếu năng lượng tối thay đổi theo thời gian hoặc có thêm thành phần chưa biết, con số có thể xê dịch. Vì vậy cách thứ ba, không dựa vào mô hình vũ trụ, rất quý.
Cách thứ ba: vũ trụ phải già hơn những ngôi sao già nhất
Không ai có thể già hơn mẹ mình, và không ngôi sao nào già hơn vũ trụ. Các cụm sao cầu, những khối cầu chứa hàng trăm nghìn ngôi sao bay quanh Ngân Hà, là chỗ tìm các sao cổ. Sao trong một cụm sinh ra gần như cùng lúc. Sao nặng đốt nhiên liệu nhanh và rời giai đoạn ổn định trước, sao nhẹ sống lâu hơn. Nhìn xem cụm còn giữ những sao nặng cỡ nào, các nhà thiên văn suy ra cụm đã sống bao lâu, giống như đoán tuổi một khu rừng bằng xem loài cây nào đã chết hết.
Các cụm sao cầu già nhất cho tuổi khoảng mười hai tới mười ba tỷ năm, sai số còn lớn hơn cách thứ hai nhưng không mâu thuẫn. Một cách khác là đo sao lùn trắng, những lõi sao đã chết nguội dần theo quy luật khá đều, như than hồng nguội trong bếp. Sao lùn trắng nguội nhất trong các nhóm sao cổ cũng cho tuổi cỡ đó.
Còn có cách đo phóng xạ: một số ngôi sao cổ chứa urani và thori, hai nguyên tố phân rã chậm. So lượng còn lại với lượng ban đầu ước tính, có thể tính ngôi sao ra đời từ bao giờ, giống cách định tuổi đá trên Trái Đất. Kết quả cũng nằm trong khoảng mười hai, mười ba tỷ năm.
Ba cách tính, đặt cạnh nhau
Điểm mạnh của con số 13,8 tỷ năm là các cách tính dựa trên những hiện tượng rất khác nhau mà vẫn gặp nhau ở một chỗ.
| Cách tính | Dựa vào | Cho ra khoảng | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Chạy ngược giãn nở | Tốc độ lùi xa của thiên hà | Gần 14 tỷ năm | Cần biết thành phần vũ trụ để hiệu chỉnh |
| Ánh sáng cổ nhất | Bản đồ bức xạ phông vi sóng và mô hình chuẩn | Khoảng 13,8 tỷ năm, sai số nhỏ | Phụ thuộc vào việc mô hình chuẩn đúng |
| Sao già nhất | Cụm sao cầu, sao lùn trắng, nguyên tố phóng xạ | Khoảng 12–13 tỷ năm cho riêng sao | Sai số lớn hơn; chỉ cho giới hạn dưới |
| Tuổi Trái Đất để đối chiếu | Đá cổ và thiên thạch | Khoảng 4,5 tỷ năm | Không đo vũ trụ nhưng phải nhỏ hơn tuổi vũ trụ |
Phép đối chiếu này nghe hiển nhiên, nhưng nó từng là một bài toán thật sự: có thời kỳ, tuổi vũ trụ tính ra lại trẻ hơn tuổi Trái Đất.
Khi vũ trụ từng trẻ hơn cả Trái Đất
Năm 1929, Hubble đo tốc độ giãn nở và được con số lớn gấp khoảng bảy lần giá trị ngày nay. Lấy nghịch đảo, tuổi vũ trụ chỉ khoảng hai tỷ năm. Cùng thời đó, các nhà địa chất định tuổi đá bằng phóng xạ đã thấy Trái Đất già hơn thế. Một vũ trụ trẻ hơn hành tinh nằm trong nó là điều vô lý, và đây cũng là một lý do khiến thuyết trạng thái dừng, không có khởi đầu, được nhiều người ủng hộ.
Lỗi nằm ở thang đo khoảng cách. Hubble dùng các ngôi sao biến quang Cepheid làm "thước", nhưng thời đó người ta chưa biết có hai loại Cepheid sáng khác nhau. Khi nhà thiên văn Walter Baade chỉ ra điều này vào thập niên 1950, khoảng cách tới các thiên hà tăng gấp đôi, tuổi vũ trụ cũng tăng theo. Các lần hiệu chỉnh tiếp theo đẩy con số về gần mười tỷ rồi mười mấy tỷ năm.
Câu chuyện là một bài học tốt về cách khoa học tự sửa. Mâu thuẫn không bị giấu đi mà trở thành manh mối, buộc người ta kiểm lại thước đo. Hôm nay, một mâu thuẫn nhỏ hơn đang đóng vai manh mối tương tự.
Gói 13,8 tỷ năm vào một năm lịch cho dễ hình dung
Con số tỷ năm khó cảm nhận, nên nhiều người dạy thiên văn hay nén cả lịch sử vũ trụ vào một năm. Vụ nổ lớn là đúng nửa đêm rạng sáng ngày một tháng Giêng, còn hiện tại là nửa đêm cuối ngày ba mươi mốt tháng Mười Hai. Theo tỉ lệ đó, mỗi ngày trong năm tương ứng khoảng ba mươi tám triệu năm thật, mỗi giây tương ứng hơn bốn trăm năm.
Lớp ánh sáng cổ nhất thoát ra chỉ vài phút sau giao thừa. Những ngôi sao đầu tiên bật sáng vào khoảng giữa tháng Giêng. Ngân Hà thành hình trong những tháng đầu năm. Mặt Trời và Trái Đất phải đợi tới khoảng cuối tháng Tám, đầu tháng Chín mới ra đời. Khủng long biến mất vào khoảng ngày ba mươi tháng Mười Hai. Loài người hiện đại xuất hiện chừng mười phút trước nửa đêm cuối năm, còn toàn bộ lịch sử có chữ viết chỉ chiếm hơn chục giây cuối cùng.
Phép so sánh này có lợi ở chỗ nó cho thấy hai điều cùng lúc. Một là vũ trụ đã tồn tại rất lâu trước khi có Trái Đất, gần hai phần ba thời gian. Hai là tuổi vũ trụ không phải vô hạn: nó có một con số, đo được, và chỉ gấp khoảng ba lần tuổi hành tinh của chúng ta. Đó cũng là lý do vì sao các mục từ sau trong chặng này nói về những ngôi sao "đầu tiên", những nguyên tố "đầu tiên": vũ trụ có thứ tự trước sau.
Căng thẳng Hubble: hai con số chưa chịu khớp
Đo tốc độ giãn nở bằng thiên hà gần, dùng sao Cepheid và siêu tân tinh làm thước, các nhóm nghiên cứu được giá trị khoảng bảy mươi ba ki lô mét mỗi giây cho mỗi megaparsec. Suy từ bức xạ phông vi sóng và mô hình chuẩn, con số lại khoảng sáu mươi bảy. Chênh nhau chưa tới một phần mười, nhưng cả hai đều đã đo rất kỹ, sai số nhỏ hơn khoảng chênh.
Có hai khả năng chính. Một là còn sai số hệ thống chưa phát hiện trong một trong hai cách đo, ví dụ bụi che sáng hay hiệu chỉnh thước sao. Hai là mô hình chuẩn thiếu một mảnh, chẳng hạn năng lượng tối không đứng yên hoặc có thêm thành phần trong vũ trụ sơ khai. Hiện chưa có đáp án được đồng thuận; các nhóm đang dùng nhiều thước đo mới để phân xử.
Với tuổi vũ trụ, căng thẳng này có nghĩa con số 13,8 tỷ năm có thể xê dịch một chút nếu mô hình được sửa, nhưng khó mà xê dịch xa, vì tuổi các sao cổ vẫn chặn phía dưới. Cách nói an toàn nhất là: vũ trụ khoảng 13,8 tỷ tuổi, sai lệch nếu có cũng chỉ cỡ vài trăm triệu năm.
Câu hỏi thường gặp
Vũ trụ bao nhiêu tuổi?
Khoảng 13,8 tỷ năm, tính từ trạng thái nóng đặc của vụ nổ lớn. Con số đến từ bản đồ bức xạ phông vi sóng kết hợp mô hình chuẩn, và khớp với tốc độ giãn nở cùng tuổi của những ngôi sao già nhất.
Làm sao biết tuổi vũ trụ khi không ai ở đó lúc đầu?
Giống như đoán thời gian một ly nước nóng đã để ngoài bằng nhiệt độ còn lại. Các nhà khoa học đo những thứ còn để lại hôm nay như tốc độ giãn nở, ánh sáng cổ, sao già rồi dùng định luật vật lý tính ngược.
Ngôi sao già nhất bao nhiêu tuổi?
Những ngôi sao trong các cụm sao cầu già nhất có tuổi ước tính khoảng mười hai tới mười ba tỷ năm. Một vài sao riêng lẻ cho kết quả sát tuổi vũ trụ, nhưng sai số đo tuổi sao còn khá lớn nên không mâu thuẫn.
Tuổi vũ trụ có thể thay đổi khi đo lại không?
Có thể xê dịch nhỏ. Nếu căng thẳng Hubble dẫn tới sửa mô hình chuẩn, tuổi tính ra có thể lệch vài trăm triệu năm. Khó có chuyện thay đổi lớn vì tuổi các sao cổ đặt giới hạn dưới rất chắc.
Vũ trụ 13,8 tỷ tuổi có nghĩa là bán kính 13,8 tỷ năm ánh sáng không?
Không. Vì không gian giãn trong lúc ánh sáng đang đi, những vùng phát ra ánh sáng cổ nhất ngày nay đã ở xa hơn nhiều. Bán kính vũ trụ quan sát được lớn hơn hẳn, chuyện này có mục từ riêng ở chặng cuối.
Căng thẳng Hubble là gì?
Là việc hai cách đo tốc độ giãn nở của vũ trụ cho ra hai giá trị lệch nhau, khoảng sáu mươi bảy và bảy mươi ba theo đơn vị ki lô mét mỗi giây mỗi megaparsec. Nguyên nhân còn đang được tìm, có thể là sai số đo hoặc vật lý mới.