TanCung.comTận Cùng
Vũ trụ ra đời và giãn nở

Những phút đầu tiên của vũ trụ: hydro và heli được tạo ra thế nào

Trong khoảng ba tới hai mươi phút đầu, vũ trụ là một lò hạt nhân khổng lồ tạo ra hydro, heli và chút liti. Diễn biến từng giai đoạn và vì sao tỉ lệ đo được khớp.

Seething golden plasma filled with countless tiny bright sparks colliding and fusing, rendered as abstract glowing particles in a uniform fiery haze, macro cosmic view

Trong khoảng vài phút đầu sau vụ nổ lớn, vũ trụ nóng hàng tỷ độ và đặc như một lò phản ứng hạt nhân trải khắp mọi nơi. Từ khoảng phút thứ ba tới chừng phút thứ hai mươi, proton và neutron ghép lại thành hạt nhân heli cùng một ít đơteri và liti. Khi lò nguội đi, phản ứng tắt, để lại vũ trụ gồm khoảng ba phần tư hydro, một phần tư heli tính theo khối lượng.

Đó là công thức nguyên liệu mà mọi ngôi sao đời đầu được nấu từ đó. Mục từ này kể theo dòng thời gian: những phần giây đầu tiên mà vật lý mô tả được, lúc hạt cơ bản gom thành proton và neutron, lý do neutron bị thiếu, cuộc đua với đồng hồ để tạo heli, và vì sao các nhà khoa học coi tỉ lệ nguyên tố đo được ngày nay là một bằng chứng mạnh cho mô hình vụ nổ lớn.

Phần giây đầu tiên: một nồi súp hạt

Ở những khoảnh khắc sớm nhất mà vật lý đã kiểm trong máy gia tốc, vũ trụ nóng tới mức proton và neutron chưa thể tồn tại. Các hạt cơ bản nhỏ hơn là quark và gluon chạy tự do, cùng electron, neutrino, ánh sáng và các phản hạt của chúng, tất cả quyện vào nhau như một nồi súp sôi. Trạng thái này đã được tái tạo trong phạm vi cực nhỏ khi cho các hạt nhân nặng va nhau ở tốc độ gần ánh sáng.

Khi vũ trụ khoảng một phần triệu giây tuổi, nhiệt độ hạ xuống đủ để quark bị nhốt ba hạt một thành proton và neutron. Lúc này, cả vật chất lẫn phản vật chất đều có, chúng gặp nhau là huỷ, biến thành ánh sáng. Nhưng vì một lý do còn chưa hiểu rõ, vật chất nhỉnh hơn một chút, cỡ một phần tỷ. Khi phần lớn đã huỷ nhau, phần dư ít ỏi ấy là toàn bộ vật chất làm nên các thiên hà ngày nay.

Câu hỏi vì sao vật chất nhỉnh hơn phản vật chất, gọi là bất đối xứng vật chất phản vật chất, vẫn là một trong những bí ẩn lớn của vật lý. Các thí nghiệm đã tìm thấy vài khác biệt nhỏ trong cách hạt và phản hạt hành xử, nhưng chưa đủ để giải thích lượng vật chất ta thấy. Ở mục từ này, chỉ cần ghi nhận: đáng lẽ đã không còn gì, mà lại còn một chút.

Giây thứ nhất: neutrino tách ra và neutron bắt đầu thiếu

Lúc đầu, proton và neutron biến đổi qua lại liên tục nhờ va chạm với electron và neutrino, nên số lượng gần bằng nhau. Neutron nặng hơn proton một chút, nên khi nhiệt độ hạ, việc biến proton thành neutron khó dần, neutron bắt đầu ít hơn.

Khoảng một giây sau vụ nổ lớn, vũ trụ đủ loãng để neutrino gần như ngừng va chạm với các hạt khác và bay tự do. Các biến đổi qua lại cũng dừng, tỉ lệ đông cứng ở mức khoảng một neutron cho mỗi sáu proton. Những neutrino tự do ấy vẫn còn trong vũ trụ ngày nay, tạo nên một "phông neutrino" nguội hơn cả bức xạ phông vi sóng một chút. Phông này chưa đo được trực tiếp vì neutrino quá khó bắt, nhưng dấu ấn gián tiếp của nó đã được thấy trong bản đồ ánh sáng cổ.

Neutron đứng một mình không bền: chừng mười lăm phút, khoảng một nửa số neutron tự do sẽ phân rã thành proton. Thế là bắt đầu một cuộc đua với đồng hồ. Neutron nào kịp chui vào trong hạt nhân thì được an toàn; neutron nào chưa kịp thì dần biến mất. Trong lúc chờ, tỉ lệ tụt xuống còn khoảng một neutron cho mỗi bảy proton.

Nút thắt đơteri: vì sao phải chờ tới phút thứ ba

Bước đầu tiên để làm heli là ghép một proton với một neutron thành đơteri, còn gọi là hydro nặng. Ghép thì dễ, nhưng đơteri là hạt nhân rất mỏng manh. Trong vài phút đầu, vũ trụ tràn ngập ánh sáng năng lượng cao, nhiều hơn số hạt nhân khoảng một tỷ lần. Mỗi khi một hạt đơteri vừa thành hình, một hạt ánh sáng đủ mạnh lại đập vỡ nó ngay.

Các nhà vật lý gọi giai đoạn này là nút thắt đơteri. Phải đợi tới khoảng phút thứ ba, khi nhiệt độ xuống dưới khoảng một tỷ độ, số hạt ánh sáng đủ mạnh mới ít đi, đơteri mới sống sót được. Một khi có đơteri, các bước tiếp theo diễn ra rất nhanh: đơteri ghép thêm thành heli 3 và triti, rồi thành heli 4, hạt nhân rất bền.

Hầu như mọi neutron còn lại vào thời điểm đó đều chui vào heli 4. Tính đơn giản: cứ hai neutron ghép với hai proton thành một hạt nhân heli. Với khoảng một neutron trên bảy proton, kết quả là khoảng một phần tư khối lượng thành heli, ba phần tư còn lại là proton đơn lẻ, tức hạt nhân hydro. Phép tính gần như chỉ dùng số học, và đó là con số các nhà thiên văn đo được trong khí cổ.

Lò hạt nhân vũ trụ tắt khi nào và để lại gì

Sau khoảng hai mươi phút, vũ trụ đã quá nguội và quá loãng để hạt nhân còn va vào nhau đủ mạnh. Lò tắt, và mọi nguyên tố nặng hơn phải chờ các ngôi sao hàng trăm triệu năm sau.

Sản phẩmTỉ lệ ước tínhGhi chú
Hydro (proton đơn lẻ)Khoảng 75% khối lượngNguyên liệu chính của mọi ngôi sao
Heli 4Khoảng 25% khối lượngĐo được trong khí ở các thiên hà nghèo nguyên tố nặng
ĐơteriVài phần trăm nghìn so với hydroNhạy với mật độ vật chất thường, nên được dùng làm "cân"
Heli 3Rất nhỏĐo được trong khí giữa các ngôi sao
Liti 7Cực nhỏĐo trong khí quyển sao cổ thấp hơn dự đoán khoảng ba lần
Nguyên tố nặng hơnGần như không cóKhông có hạt nhân bền nào có năm hoặc tám hạt để làm bậc thang tiếp

Dòng cuối là lý do vũ trụ sơ khai không tự tạo ra cacbon, oxy hay sắt. Các ngôi sao về sau vượt được khoảng trống này nhờ ở trong lõi đủ lâu và đủ đặc để ba hạt nhân heli gặp nhau gần như cùng lúc.

Vì sao tỉ lệ nguyên tố là bằng chứng mạnh

Lý thuyết tổng hợp hạt nhân vụ nổ lớn có một điểm đặc biệt: gần như chỉ phụ thuộc vào một con số chưa biết, là mật độ vật chất thường so với ánh sáng. Chỉnh con số ấy, tỉ lệ heli thay đổi ít, còn đơteri thay đổi nhiều. Vì vậy chỉ cần đo đơteri trong những đám khí cổ chưa bị ngôi sao nào làm bẩn, các nhà thiên văn suy ra được lượng vật chất thường của vũ trụ.

Điều đáng kinh ngạc là con số suy ra theo cách này khớp với con số rút ra độc lập từ bản đồ bức xạ phông vi sóng, một hiện tượng xảy ra muộn hơn khoảng ba trăm tám mươi nghìn năm và dùng phép vật lý hoàn toàn khác. Hai cách cùng cho thấy vật chất thường chỉ chiếm khoảng năm phần trăm vũ trụ, và hoàn toàn không đủ để làm vật chất tối.

Tỉ lệ heli cũng là một phép thử. Các ngôi sao có tạo thêm heli, nhưng ở những thiên hà nhỏ, nghèo nguyên tố nặng, gần như nguyên trạng từ đầu, heli vẫn chiếm khoảng một phần tư. Không có quá trình nào khác trong vũ trụ hiện nay tạo ra đều đặn ngần ấy heli ở khắp mọi nơi. Đây là một trong những lý do chính khiến thuyết trạng thái dừng bị bỏ.

Chỗ chưa khớp: bài toán liti

Không phải mọi thứ đều khớp. Lượng liti 7 đo được trong khí quyển các ngôi sao cổ nhất, nghèo kim loại nhất trong Ngân Hà, chỉ bằng khoảng một phần ba con số lý thuyết dự đoán. Khoảng chênh này tồn tại hàng chục năm và được gọi là bài toán liti vũ trụ.

Có nhiều hướng giải thích. Có thể liti trong khí quyển các ngôi sao này đã bị kéo xuống lớp nóng hơn bên dưới và bị phá huỷ trong suốt hơn mười tỷ năm. Có thể số liệu phản ứng hạt nhân dùng trong tính toán còn sai. Các thí nghiệm hạt nhân gần đây đã kiểm lại nhiều phản ứng liên quan nhưng chưa xoá được khoảng chênh. Một số người đề xuất vật lý mới trong vũ trụ sơ khai, nhưng chưa có đề xuất nào được chấp nhận rộng rãi.

Điều đáng nói là một chỗ cấn này không làm đổ cả bức tranh. Hydro, heli, đơteri đều khớp tốt, và chúng chiếm gần như toàn bộ. Liti là phần cực nhỏ, giống một dấu chấm hỏi nhỏ ở lề trang, nhắc rằng ngay cả những chương được viết kỹ nhất của câu chuyện vũ trụ vẫn còn chỗ để kiểm thêm.

Sau hai mươi phút: một khoảng lặng rất dài

Khi lò hạt nhân tắt, vũ trụ bước vào một giai đoạn yên ả kéo dài hàng trăm nghìn năm. Nó vẫn nóng, vẫn là plasma đục, chỉ nguội dần theo giãn nở. Ánh sáng vẫn chiếm ưu thế về năng lượng so với vật chất trong khoảng vài chục nghìn năm đầu, rồi vật chất, chủ yếu là vật chất tối, dần vượt lên và bắt đầu gom tụ quanh những gợn nhỏ.

Tới khoảng ba trăm tám mươi nghìn năm, electron gắn vào hạt nhân, vũ trụ trở nên trong suốt, để lại lớp ánh sáng ta gọi là bức xạ phông vi sóng. Rồi mọi thứ tối đi, chờ ngôi sao đầu tiên bật sáng. Nguyên liệu cho những ngôi sao đó chính là hỗn hợp hydro, heli được nấu trong hai mươi phút đầu tiên.

Vì vậy, mỗi nguyên tử hydro trong nước bạn uống, trong cơ thể bạn, đều đã thành hình trong những phút đầu tiên ấy, hơn mười ba tỷ năm trước. Phần lớn các nguyên tố còn lại, như cacbon, oxy, canxi, sắt, được các ngôi sao tạo ra về sau, chuyện thuộc chặng các vì sao của chuyến đi.

Câu hỏi thường gặp

Vũ trụ tạo ra hydro và heli trong bao lâu?

Phần lớn diễn ra trong khoảng từ phút thứ ba tới khoảng phút thứ hai mươi sau vụ nổ lớn. Trước đó vũ trụ quá nóng để hạt nhân tồn tại, sau đó lại quá nguội và loãng để phản ứng tiếp tục.

Vì sao vũ trụ sơ khai không tạo ra cacbon và sắt?

Vì không có hạt nhân bền nào có năm hay tám hạt để làm bậc trung gian, và vũ trụ nguội quá nhanh. Các ngôi sao về sau vượt được khoảng trống này nhờ lõi đặc và cháy rất lâu.

Đơteri là gì và vì sao quan trọng?

Đơteri là hydro nặng, hạt nhân gồm một proton và một neutron. Lượng đơteri còn lại rất nhạy với mật độ vật chất thường, nên đo nó trong khí cổ giúp các nhà thiên văn ước lượng vũ trụ có bao nhiêu vật chất thường.

Bài toán liti vũ trụ là gì?

Là việc lượng liti đo trong các ngôi sao cổ chỉ bằng khoảng một phần ba con số lý thuyết dự đoán. Nguyên nhân chưa rõ, có thể do quá trình bên trong ngôi sao phá huỷ liti hoặc do điều chưa biết trong vật lý.

Neutrino từ những giây đầu tiên còn tồn tại không?

Theo mô hình thì còn, và chúng tràn ngập vũ trụ, hàng trăm hạt trong mỗi phân khối. Chúng quá yếu để bắt trực tiếp với công nghệ hiện nay, nhưng ảnh hưởng gián tiếp của chúng đã thấy trong bức xạ phông vi sóng.

Nguyên tử hydro trong cơ thể người có từ vụ nổ lớn không?

Phần lớn hạt nhân hydro trong cơ thể người là proton hình thành từ những phút đầu tiên của vũ trụ. Các nguyên tố nặng hơn như cacbon, oxy, canxi thì được các ngôi sao tạo ra về sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138