TanCung.comTận Cùng
Vũ trụ ra đời và giãn nở

Những ngôi sao đầu tiên: vũ trụ thoát khỏi thời kỳ tăm tối ra sao

Sau khi ánh sáng cổ thoát ra, vũ trụ chìm trong tăm tối hàng trăm triệu năm cho tới khi ngôi sao đầu tiên bật sáng. Chúng ra sao, và tái ion hoá vũ trụ thế nào.

First giant blue white stars igniting inside dark filaments of primordial gas, scattered bright points piercing a murky brown and indigo fog, vast empty early cosmos

Những ngôi sao đầu tiên được cho là bật sáng vào khoảng một vài trăm triệu năm sau vụ nổ lớn, khi khí hydro và heli gom tụ trong các quầng vật chất tối đủ đặc để châm lửa phản ứng hạt nhân. Trước đó là thời kỳ tăm tối: vũ trụ trong suốt nhưng không có nguồn sáng mới nào. Ánh sáng tử ngoại của những ngôi sao đầu tiên đã dần ion hoá lại khí giữa các thiên hà, kết thúc thời kỳ tăm tối.

Chưa ai nhìn thấy trực tiếp một ngôi sao thế hệ đầu. Mục từ này phân rõ đâu là điều đã quan sát, đâu là điều suy từ mô phỏng: thời kỳ tăm tối là gì, vì sao ngôi sao đầu tiên khác hẳn Mặt Trời, giai đoạn tái ion hoá được đo bằng những dấu vết nào, và kính viễn vọng không gian James Webb đã thay đổi bức tranh ra sao khi thấy các thiên hà sáng sớm hơn nhiều người chờ đợi.

Thời kỳ tăm tối: trong suốt nhưng không có đèn

Khoảng ba trăm tám mươi nghìn năm sau vụ nổ lớn, electron gắn vào hạt nhân, vũ trụ trở nên trong suốt và lớp ánh sáng cổ thoát ra. Lúc đầu ánh sáng ấy còn ấm, nhưng giãn nở kéo dài bước sóng, đẩy nó sang hồng ngoại rồi xa hơn. Chẳng bao lâu, nếu có ai đứng giữa vũ trụ lúc đó, họ sẽ không thấy gì bằng mắt: không sao, không thiên hà, chỉ là màn đêm đều khắp.

Các nhà vũ trụ học gọi quãng này là thời kỳ tăm tối. Nó không trống rỗng: khí hydro và heli vẫn trải khắp, vật chất tối vẫn âm thầm gom tụ quanh những chỗ đặc hơn một chút. Theo mô phỏng, những quầng vật chất tối nhỏ hình thành trước, hút khí vào. Khí bị nén thì nóng lên, và muốn co tiếp thành ngôi sao, nó phải tìm cách toả bớt nhiệt.

Đây là chỗ khó với vũ trụ sơ khai. Trong Ngân Hà hôm nay, khí co lại dễ vì có bụi và các phân tử chứa nguyên tố nặng giúp toả nhiệt nhanh. Thuở đầu chỉ có hydro, heli, chút liti. Thứ giúp làm nguội gần như duy nhất là một lượng nhỏ phân tử hydro, toả nhiệt chậm. Kết quả là khí chỉ co được khi gom thành những đám rất lớn, và điều đó quyết định kiểu ngôi sao đầu tiên.

Ngôi sao thế hệ đầu: to, nóng và ngắn ngủi

Các nhà thiên văn chia sao theo "quần thể" dựa trên lượng nguyên tố nặng. Sao như Mặt Trời là quần thể I, giàu nguyên tố nặng. Sao già trong quầng Ngân Hà là quần thể II, nghèo hơn. Những ngôi sao đầu tiên, gần như chỉ có hydro và heli, được gọi là quần thể III. Đến nay chưa ai quan sát được chắc chắn một ngôi sao như vậy.

Mô phỏng cho thấy, vì khí khó nguội, các đám co lại thành sao thường rất nặng, có thể gấp hàng chục tới hàng trăm lần Mặt Trời. Không có nguyên tố nặng trong bầu khí, chúng nóng hơn và phát nhiều ánh sáng tử ngoại hơn những ngôi sao cùng cỡ hôm nay. Những mô phỏng mới hơn gợi ý đám khí có thể vỡ thành vài ngôi sao, trong đó có cả sao nhỏ hơn, nên con số khối lượng điển hình còn đang được bàn.

Sao càng nặng sống càng ngắn. Một ngôi sao nặng trăm lần Mặt Trời chỉ sống vài triệu năm, so với khoảng mười tỷ năm của Mặt Trời. Khi chết, nhiều ngôi sao thế hệ đầu nổ thành siêu tân tinh, rải những nguyên tố nặng đầu tiên như cacbon, oxy, sắt ra khí xung quanh. Một số có thể sụp thẳng thành hố đen, có khi làm hạt giống cho những hố đen lớn về sau.

Tìm dấu vết sao thế hệ đầu trong những ngôi sao cổ còn sống

Nếu ngôi sao thế hệ đầu đều nặng và sống ngắn, ta không thể thấy một ngôi sao như vậy ở gần, vì chúng đã chết từ hơn mười ba tỷ năm trước. Nhưng thế hệ kế tiếp, sinh ra từ khí vừa được chúng rắc nguyên tố nặng, có thể có những ngôi sao nhỏ sống tới hôm nay. Trong quầng Ngân Hà, các nhà thiên văn đã tìm ra những ngôi sao có lượng sắt chỉ bằng một phần trăm nghìn, thậm chí ít hơn, so với Mặt Trời.

Những ngôi sao cực nghèo kim loại này giống những bức thư cũ: tỉ lệ các nguyên tố trong khí quyển của chúng cho biết ngôi sao thế hệ đầu đã nổ ra sao, nặng cỡ nào. Một số mang nhiều cacbon bất thường so với sắt, gợi ý những vụ nổ kiểu riêng của sao thế hệ đầu. Đây là cách "khảo cổ" vũ trụ ngay trong thiên hà nhà, không cần nhìn xa.

Một số nhóm cũng tìm những thiên hà rất xa có ánh sáng mang dấu hiệu của khí cực nóng gần như không có nguyên tố nặng, có thể là chỗ ngôi sao thế hệ đầu đang sáng. Đã có vài ứng viên được công bố từ dữ liệu kính James Webb, nhưng chưa có trường hợp nào được xác nhận chắc chắn.

Tái ion hoá: khi ánh sáng sao xé tan màn khí trung hoà

Ánh sáng tử ngoại mạnh từ những ngôi sao và thiên hà đầu tiên đủ sức bứt electron khỏi nguyên tử hydro, biến khí trung hoà thành khí ion hoá. Quanh mỗi thiên hà non trẻ, một bong bóng khí ion hoá hình thành rồi lớn dần. Các bong bóng chồng lên nhau, tới một lúc khí giữa các thiên hà gần như ion hoá hoàn toàn. Quá trình này gọi là tái ion hoá, vì khí đã từng ion hoá một lần trước thời điểm ánh sáng cổ thoát ra.

Bằng chứng đến từ các chuẩn tinh rất xa. Ánh sáng của chúng khi đi qua khí hydro trung hoà sẽ bị hấp thụ ở một số bước sóng. Ở những chuẩn tinh có dịch chuyển đỏ khoảng sáu trở lên, vùng hấp thụ gần như đen hẳn, nghĩa là khí lúc đó còn khá nhiều hydro trung hoà. Ở chuẩn tinh gần hơn, vùng ấy sáng lại. Từ đó suy ra tái ion hoá kết thúc vào khoảng một tỷ năm sau vụ nổ lớn.

Bức xạ phông vi sóng cũng góp lời. Electron tự do sinh ra trong tái ion hoá tán xạ một phần nhỏ ánh sáng cổ, để lại dấu trong độ phân cực của nó. Đo dấu này, các nhà vũ trụ học ước lượng thời điểm tái ion hoá diễn ra mạnh nhất, khớp khá tốt với số liệu từ chuẩn tinh.

Mốc thời gian từ ánh sáng cổ tới bình minh vũ trụ

Các mốc dưới đây là ước lượng làm tròn theo mô hình chuẩn và quan sát hiện nay; khoảng thời gian chính xác còn được điều chỉnh khi có dữ liệu mới.

Thời điểm sau vụ nổ lớnDiễn biếnBiết bằng cách nào
Khoảng 380 nghìn nămVũ trụ trong suốt, ánh sáng cổ thoát raBức xạ phông vi sóng, quan sát trực tiếp
Từ đó tới vài trăm triệu nămThời kỳ tăm tối, vật chất tối và khí gom tụMô phỏng; đang săn tín hiệu vạch 21 cm
Khoảng một vài trăm triệu nămNhững ngôi sao và thiên hà nhỏ đầu tiên bật sángMô phỏng, suy từ sao cổ; kính James Webb thấy thiên hà ở thời điểm gần đó
Vài trăm triệu tới khoảng một tỷ nămTái ion hoá diễn ra rồi hoàn tấtChuẩn tinh xa, độ phân cực bức xạ phông vi sóng
Sau khoảng một tỷ nămThiên hà lớn dần, va chạm, hố đen lớn lênQuan sát trực tiếp nhiều thiên hà, chuẩn tinh

Giai đoạn từ thời kỳ tăm tối tới hết tái ion hoá thường được gọi chung là bình minh vũ trụ, một trong những vùng thời gian ít được quan sát nhất và đang được nghiên cứu sôi nổi nhất.

Kính James Webb và những thiên hà đến sớm

Kính viễn vọng không gian James Webb, bắt đầu làm việc khoa học từ năm 2022, được thiết kế để nhìn ánh sáng hồng ngoại, đúng vùng mà ánh sáng của thiên hà sơ khai bị dịch chuyển đỏ tới. Chỉ trong vài năm đầu, nó xác nhận nhiều thiên hà có dịch chuyển đỏ trên mười, tức thấy chúng lúc vũ trụ mới khoảng ba, bốn trăm triệu năm tuổi.

Điều bất ngờ là một số thiên hà sớm như vậy sáng hơn và có vẻ nặng hơn mức nhiều mô hình chờ đợi. Có người vội nói mô hình vụ nổ lớn gặp nạn, nhưng các nhà nghiên cứu chỉ ra nhiều cách giải thích nằm trong khuôn khổ đã biết: thiên hà sơ khai có thể sinh sao hiệu quả hơn, ngôi sao trẻ nặng làm thiên hà sáng hơn so với khối lượng, hay một số ước lượng khối lượng ban đầu bị đẩy cao do bụi và hố đen hoạt động. Một số ứng viên "quá nặng" cũng đã được đo lại và hạ bớt.

Câu chuyện đang diễn ra đúng như khoa học vận hành: dữ liệu mới thách thức các mô phỏng về cách thiên hà hình thành, buộc chúng phải được chỉnh, còn khung chung của vũ trụ giãn nở từ trạng thái nóng đặc thì vẫn giữ. Ở các mục từ khác, những thiên hà xa nhất từng quan sát và giới hạn của tầm nhìn có phần riêng.

Vạch 21 centimet: chiếc radio nghe thời kỳ tăm tối

Kính quang học không thấy được thời kỳ tăm tối vì không có nguồn sáng. Nhưng khí hydro trung hoà tự phát ra một loại sóng vô tuyến rất yếu ở bước sóng khoảng hai mươi mốt centimet, do một thay đổi nhỏ trong cách electron và proton quay. Ở thời kỳ tăm tối, hydro trung hoà lấp đầy vũ trụ, nên về nguyên tắc ta có thể "nghe" thấy nó, đã bị kéo dài thành sóng vô tuyến dài vài mét.

Khó ở chỗ tín hiệu yếu hơn hàng vạn lần nhiễu từ Ngân Hà và từ các thiết bị vô tuyến trên Trái Đất. Các dàn ăng ten được đặt ở những vùng hẻo lánh, ít sóng điện thoại, phát thanh. Năm 2018, một nhóm báo thấy một dấu hấp thụ sâu hơn dự đoán, nhưng một thí nghiệm khác về sau không thấy lại. Kết quả vì thế chưa được chấp nhận.

Có ý tưởng đặt ăng ten ở mặt khuất của Mặt Trăng, nơi được che khỏi nhiễu vô tuyến của Trái Đất, để nghe tín hiệu này. Nếu thành công, con người sẽ lần đầu có bản đồ của thời kỳ tăm tối, lấp nốt khoảng trống giữa ánh sáng cổ và những thiên hà đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Ngôi sao đầu tiên xuất hiện khi nào?

Theo mô hình hiện nay, khoảng một vài trăm triệu năm sau vụ nổ lớn, có thể sớm hơn ở một số nơi. Chưa ai quan sát trực tiếp ngôi sao thế hệ đầu nên thời điểm chính xác vẫn là ước tính từ mô phỏng và dữ liệu gián tiếp.

Thời kỳ tăm tối của vũ trụ là gì?

Là quãng từ khi ánh sáng cổ thoát ra, khoảng ba trăm tám mươi nghìn năm sau vụ nổ lớn, tới khi ngôi sao đầu tiên bật sáng. Vũ trụ lúc đó trong suốt nhưng không có nguồn sáng mới nào.

Sao quần thể III là gì?

Là cách gọi những ngôi sao thế hệ đầu, hình thành từ khí gần như chỉ có hydro và heli. Mô phỏng cho thấy chúng thường rất nặng, nóng và sống ngắn. Chưa có ngôi sao quần thể III nào được xác nhận bằng quan sát.

Tái ion hoá là gì?

Là quá trình ánh sáng tử ngoại của các ngôi sao và thiên hà đầu tiên bứt electron khỏi hydro, biến khí giữa các thiên hà từ trung hoà thành ion hoá. Quá trình hoàn tất vào khoảng một tỷ năm sau vụ nổ lớn.

Kính James Webb đã thấy ngôi sao đầu tiên chưa?

Chưa có xác nhận chắc chắn. Kính đã thấy nhiều thiên hà lúc vũ trụ mới vài trăm triệu năm tuổi và vài ứng viên có thể chứa sao thế hệ đầu, nhưng các kết quả này còn đang được kiểm thêm.

Còn ngôi sao nào từ thời rất xa xưa sống tới hôm nay không?

Có những ngôi sao cực nghèo kim loại trong quầng Ngân Hà, nhiều khả năng thuộc thế hệ ngay sau thế hệ đầu. Chúng nhỏ nên sống rất lâu và giữ lại thành phần khí của vũ trụ sơ khai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138