Năng lượng tối là tên các nhà khoa học đặt cho thứ đang làm vũ trụ giãn nở ngày càng nhanh. Nó không phải một chất hay một loại hạt đã biết, mà là cái tên cho một hiệu ứng đo được: từ khoảng năm, sáu tỷ năm trước, tốc độ giãn nở của vũ trụ chuyển từ chậm dần sang nhanh dần. Theo các phép đo hiện nay, năng lượng tối chiếm khoảng bảy mươi phần trăm tổng năng lượng và vật chất của vũ trụ.
Đây có lẽ là câu hỏi lớn nhất còn mở trong vật lý: thành phần chiếm phần lớn vũ trụ mà con người hầu như không biết gì về bản chất của nó. Mục từ kể lại cuộc đo đạc bất ngờ năm 1998, vì sao nhiều người nghĩ tới "năng lượng của chính khoảng trống", con số lệch nổi tiếng giữa lý thuyết và quan sát, và những kết quả gần đây gợi ý năng lượng tối có thể đổi theo thời gian, điều còn đang được kiểm.
Người ta chờ đợi vũ trụ chậm dần
Ném một hòn đá lên trời, lực hút Trái Đất làm nó chậm dần. Với vũ trụ, mọi thiên hà đều hút nhau, nên từ lâu các nhà vũ trụ học tin rằng giãn nở phải chậm dần. Câu hỏi chỉ là chậm tới mức nào: đủ để một ngày vũ trụ dừng lại rồi co về, hay chỉ chậm mà vẫn giãn mãi. Đo được độ chậm dần là biết vũ trụ chứa bao nhiêu vật chất và số phận của nó ra sao.
Muốn đo, cần so tốc độ giãn nở hôm nay với tốc độ giãn nở trong quá khứ xa. Nhìn xa là nhìn về quá khứ, nên phải tìm những "ngọn đèn" thấy được từ hàng tỷ năm ánh sáng, mà độ sáng thật của chúng biết trước. Biết độ sáng thật, so với độ sáng nhìn thấy, sẽ ra khoảng cách; còn dịch chuyển đỏ cho biết vũ trụ đã giãn bao nhiêu kể từ đó. Ghép hai thứ lại là vẽ được lịch sử giãn nở.
Ngọn đèn được chọn là siêu tân tinh loại Ia, vụ nổ của một sao lùn trắng khi nó vượt quá một giới hạn khối lượng. Vì các vụ nổ xảy ra ở gần cùng một khối lượng, độ sáng cực đại của chúng khá đồng đều, và sau hiệu chỉnh theo tốc độ mờ dần, chúng thành những ngọn đèn chuẩn. Một vụ như vậy có thể sáng ngang cả thiên hà chứa nó trong vài tuần.
Năm 1998: các ngọn đèn mờ hơn dự đoán
Cuối thập niên 1990, hai nhóm nghiên cứu độc lập, cạnh tranh nhau, cùng săn siêu tân tinh loại Ia ở rất xa. Họ chờ thấy những vụ nổ xa sáng hơn một chút so với một vũ trụ giãn đều, vì giãn chậm dần thì khoảng cách tới chúng ngắn hơn. Kết quả ngược lại: các siêu tân tinh xa mờ hơn. Chúng ở xa hơn mức một vũ trụ chậm dần cho phép.
Cách giải thích tự nhiên nhất là giãn nở đang nhanh lên. Cả hai nhóm ban đầu đều nghi ngờ chính dữ liệu của mình, kiểm bụi che sáng, kiểm xem siêu tân tinh cổ có khác siêu tân tinh gần không. Khi hai nhóm cạnh tranh đi tới cùng một kết luận, giới khoa học buộc phải nghiêm túc. Năm 2011, ba nhà khoa học dẫn đầu hai nhóm là Saul Perlmutter, Brian Schmidt và Adam Riess nhận giải Nobel Vật lý.
Những năm sau, các bằng chứng độc lập khác ủng hộ kết luận này: bản đồ bức xạ phông vi sóng cho thấy vũ trụ phẳng mà vật chất chỉ đủ khoảng ba mươi phần trăm, phần còn thiếu phải là thứ khác; cách thiên hà phân bố theo khoảng cách cho thấy một "vạch thước" in từ vũ trụ sơ khai, cũng chỉ khớp khi có năng lượng tối. Hiện tượng giãn nở nhanh dần nay được coi là chắc chắn, dù nguyên nhân vẫn bí ẩn.
Ý tưởng hàng đầu: năng lượng của chính khoảng không
Ứng viên đơn giản nhất là hằng số vũ trụ, chính số hạng Einstein từng thêm vào phương trình rồi bỏ đi. Hiểu theo cách hiện đại, đó là một năng lượng gắn với chính không gian: mỗi mét khối không gian có một lượng năng lượng cố định, kể cả khi trống trơn. Khi vũ trụ giãn, có thêm không gian, nên có thêm năng lượng loại này, trong khi vật chất loãng dần. Tới một lúc, năng lượng của không gian lấn át và đẩy giãn nở nhanh lên.
Nghe như không bảo toàn năng lượng, nhưng trong thuyết tương đối rộng, khái niệm tổng năng lượng của cả vũ trụ đang giãn không đơn giản như trong phòng thí nghiệm, nên điều này không mâu thuẫn với các định luật đã biết. Điều đáng chú ý là thứ năng lượng này lại có tác dụng như một lực đẩy hấp dẫn, ngược với vật chất thường, do tính chất áp suất âm của nó.
Vì năng lượng tối có mật độ không đổi còn vật chất thì loãng dần, thời gian đầu vật chất thắng và giãn nở chậm dần. Năng lượng tối chỉ bắt đầu chiếm ưu thế khi vũ trụ đã khoảng tám, chín tỷ năm tuổi. Đó là lý do vì sao cả hai giai đoạn, chậm dần rồi nhanh dần, đều có trong lịch sử, và các phép đo siêu tân tinh rất xa cho thấy được điểm ngoặt này.
Con số lệch nổi tiếng nhất trong vật lý
Vật lý lượng tử nói khoảng trống không thật sự trống: ở thang cực nhỏ, các cặp hạt ảo liên tục xuất hiện rồi biến mất, và chính điều này phải góp một lượng năng lượng cho chân không. Hiệu ứng của nó đã được đo trong phòng thí nghiệm, ví dụ hai tấm kim loại đặt rất sát nhau bị đẩy lại gần do chênh lệch năng lượng chân không.
Vấn đề là khi các nhà vật lý thử ước tính tổng năng lượng chân không của vũ trụ theo cách đơn giản, con số ra lớn hơn giá trị năng lượng tối đo được tới khoảng một trăm hai mươi bậc độ lớn, tức là một con số một kèm một trăm hai mươi chữ số không. Thường được gọi là dự đoán tệ nhất lịch sử vật lý. Có những cách tính tinh vi hơn cho độ lệch nhỏ hơn, nhưng vẫn khổng lồ.
Vậy hoặc có một cơ chế chưa biết triệt tiêu gần hết năng lượng chân không mà chừa lại đúng một chút, hoặc năng lượng tối là thứ khác. Một số nhà vật lý viện tới lập luận vũ trụ chỉ có thể có người quan sát khi giá trị này nhỏ; số khác coi đó là dấu hiệu cần một lý thuyết mới nối lượng tử với hấp dẫn. Đây không phải câu hỏi phụ: nó nằm ở chỗ giao nhau của hai lý thuyết thành công nhất mà con người có.
Các khả năng về bản chất năng lượng tối
Dưới đây là các hướng giải thích chính, kèm mức độ ủng hộ hiện nay. Không hướng nào đã được xác nhận.
| Giả thuyết | Nói gì | Tình trạng |
|---|---|---|
| Hằng số vũ trụ | Năng lượng cố định gắn với mỗi phần không gian, không đổi theo thời gian | Đơn giản nhất, khớp hầu hết dữ liệu; chưa giải thích được giá trị nhỏ như vậy |
| Trường năng lượng thay đổi | Một trường lấp đầy vũ trụ, mật độ có thể thay đổi chậm theo thời gian | Đang được kiểm; một số kết quả mới gợi ý hướng này |
| Sửa định luật hấp dẫn | Hấp dẫn ở thang rất lớn khác thuyết tương đối rộng | Bị nhiều phép đo sóng hấp dẫn và cấu trúc lớn siết chặt |
| Hiệu ứng do vũ trụ không đều | Vị trí của ta trong một vùng loãng làm ta đo sai | Phần lớn bị loại bởi các khảo sát diện rộng |
Câu hỏi then chốt hiện nay rất cụ thể: năng lượng tối có đứng yên theo thời gian hay không. Nếu đứng yên, đó nhiều khả năng là hằng số vũ trụ. Nếu thay đổi, cần vật lý mới.
Những hiểu lầm hay gặp về năng lượng tối
"Năng lượng tối là một loại năng lượng bí ẩn có thể khai thác." Không có cơ sở nào cho điều đó. Mật độ năng lượng tối cực kỳ thấp, tính ra mỗi mét khối chỉ tương đương khối lượng của vài nguyên tử hydro. Nó chỉ có tác dụng đáng kể vì vũ trụ có quá nhiều mét khối. Các quảng cáo dùng chữ năng lượng tối cho máy móc hay sản phẩm sức khoẻ không liên quan gì tới khái niệm vật lý này.
"Năng lượng tối chứng minh khoa học đã sai." Ngược lại, nó là ví dụ khoa học tự sửa. Các nhà khoa học đo, thấy kết quả trái với điều mình chờ đợi, kiểm đi kiểm lại, rồi chấp nhận. Mô hình vụ nổ lớn vẫn đứng vững; chỉ có thêm một thành phần mà bản chất cần làm rõ.
"Vũ trụ giãn nở nhanh dần nghĩa là thiên hà đang được đẩy mạnh hơn." Không có cú đẩy nào tác động lên từng thiên hà. Điều tăng lên là tốc độ mà khoảng cách giữa các vùng rất xa nhau dài thêm, do chính không gian giãn ra. Các thiên hà vẫn trôi theo, gần như đứng yên tại chỗ của mình.
"Bảy mươi phần trăm vũ trụ là năng lượng tối nên ta đang bị nó bao vây." Con số bảy mươi phần trăm là phần chia trong tổng mật độ năng lượng của cả vũ trụ. Ở quanh Trái Đất, vật chất thường đậm đặc hơn năng lượng tối hàng tỷ tỷ lần, nên ở đây nó chẳng đóng góp gì đáng kể.
Kết quả gần đây và những gì sắp tới
Từ giữa thập niên 2020, một khảo sát lớn đo vị trí ba chiều của hàng chục triệu thiên hà và chuẩn tinh đã công bố kết quả gợi ý rằng năng lượng tối có thể yếu dần theo thời gian, thay vì là hằng số. Khi ghép với dữ liệu siêu tân tinh và bức xạ phông vi sóng, tín hiệu đủ đáng chú ý nhưng chưa tới mức các nhà vật lý coi là phát hiện chắc chắn. Nhiều nhóm đang kiểm lại bằng dữ liệu độc lập.
Các kính viễn vọng thế hệ mới, trên mặt đất và ngoài không gian, được thiết kế riêng để vẽ bản đồ hàng tỷ thiên hà, đo hình dạng của chúng bị thấu kính hấp dẫn bẻ cong nhẹ và đo hàng nghìn siêu tân tinh. Mục tiêu chung là trả lời câu hỏi đứng yên hay thay đổi với độ chính xác đủ để phân xử.
Câu trả lời sẽ quyết định cả cách kết thúc của câu chuyện vũ trụ: giãn mãi rồi lạnh dần, giãn nhanh tới mức xé rách mọi cấu trúc, hay chậm lại và co về. Phần số phận ấy thuộc chặng cuối của chuyến đi Tận Cùng. Ở chặng này, chỉ cần nhớ: giãn nở nhanh dần là điều đã đo được, còn năng lượng tối là cái tên cho nguyên nhân chưa ai biết.
Câu hỏi thường gặp
Năng lượng tối có phải là năng lượng dùng được không?
Không. Nó cực kỳ loãng, chỉ đáng kể khi cộng dồn trên thể tích của cả vũ trụ. Trong một căn phòng, lượng năng lượng tối nhỏ tới mức không thiết bị nào khai thác hay đo trực tiếp được.
Năng lượng tối có làm Trái Đất hay Ngân Hà giãn ra không?
Không. Lực hấp dẫn và các lực khác giữ hành tinh, hệ sao, thiên hà và cả nhóm thiên hà gắn kết mạnh hơn rất nhiều. Năng lượng tối chỉ thể hiện ở khoảng cách giữa các nhóm thiên hà rất xa nhau.
Ai phát hiện vũ trụ giãn nở nhanh dần?
Hai nhóm nghiên cứu độc lập đo siêu tân tinh loại Ia công bố năm 1998. Ba người dẫn đầu là Saul Perlmutter, Brian Schmidt và Adam Riess nhận giải Nobel Vật lý năm 2011 cho phát hiện này.
Năng lượng tối và vật chất tối có liên quan nhau không?
Theo hiểu biết hiện nay, chúng là hai thứ khác hẳn. Vật chất tối hút và gom tụ như vật chất thường, còn năng lượng tối trải đều và đẩy giãn nở nhanh hơn. Chúng chỉ chung một điểm là chưa ai biết bản chất.
Năng lượng tối có thay đổi theo thời gian không?
Chưa biết chắc. Mô hình đơn giản nhất coi nó không đổi, nhưng một số kết quả khảo sát gần đây gợi ý nó có thể yếu dần. Tín hiệu này đang được kiểm bằng dữ liệu độc lập trước khi kết luận.
Năng lượng tối có thể làm vũ trụ bị xé rách không?
Chỉ trong trường hợp năng lượng tối mạnh dần theo thời gian theo một cách đặc biệt. Dữ liệu hiện nay không ủng hộ khả năng này, và kể cả nếu đúng, nó cũng diễn ra sau hàng chục tỷ năm nữa.