Vụ nổ lớn (Big Bang) là tên gọi cho mô hình khoa học nói rằng khoảng 13,8 tỷ năm trước, toàn bộ vũ trụ ta thấy được từng ở trạng thái cực nóng, cực đặc, rồi không gian giãn ra và nguội dần cho tới hôm nay. Đó không phải một quả bom nổ tại một điểm giữa khoảng trống: không có tâm vụ nổ, không có phía ngoài để mảnh vỡ bay vào, mà chính không gian ở mọi nơi cùng giãn ra. Cái tên dễ nhớ nhưng gây hiểu lầm nhiều nhất trong thiên văn học, và nhiều người vẫn hình dung một quả cầu lửa bung ra giữa bóng tối.
Ở chặng "vũ trụ ra đời" của chuyến đi Tận Cùng, mục từ này là điểm xuất phát. Bài đi theo thứ tự: mô hình nói gì và không nói gì, vì sao hình ảnh vụ nổ sai, ý tưởng ra đời từ đâu, những bằng chứng nào khiến gần như mọi nhà vũ trụ học chấp nhận nó, và chỗ nào mô hình dừng lại, nhường cho các câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Mô hình vụ nổ lớn thật ra nói gì
Nói gọn, mô hình có ba ý. Thứ nhất, vũ trụ đang giãn nở: khoảng cách giữa các nhóm thiên hà ở xa nhau tăng dần theo thời gian. Thứ hai, nếu chạy ngược đồng hồ, mọi thứ từng ở gần nhau hơn, nên vũ trụ khi xưa đặc hơn và nóng hơn, giống như không khí bị nén trong bơm xe nóng lên. Thứ ba, từ trạng thái nóng đặc ấy, vũ trụ nguội dần, lần lượt hình thành hạt nhân nguyên tử, nguyên tử, rồi ngôi sao và thiên hà.
Chữ "vụ nổ lớn" vì thế nói về một quá trình kéo dài chứ không phải một khoảnh khắc. Phần chắc chắn nhất của mô hình là lịch sử từ khoảng một phần giây đầu tiên trở đi: nhiệt độ, mật độ, các chất được tạo ra, thời điểm ánh sáng thoát tự do. Những điều này được kiểm chứng bằng đo đạc với độ chính xác cao.
Mô hình không nói vũ trụ "bắt đầu từ một chấm nhỏ trôi trong bóng tối". Nó cũng không khẳng định điều gì đã xảy ra đúng ở thời điểm số không. Khi chạy ngược tới gần sát mốc đó, mật độ và nhiệt độ lớn tới mức các lý thuyết vật lý hiện có không còn dùng được. Điểm "kỳ dị" ở đầu mô hình chủ yếu là dấu hiệu lý thuyết đã tới giới hạn, chứ không phải một vật có thật được mô tả rõ ràng.
Vì sao hình ảnh một vụ nổ tại một điểm là sai
Một quả bom nổ có tâm, có mảnh vỡ bay ra khỏi tâm vào khoảng không có sẵn xung quanh. Mảnh nào bay nhanh nhất thì ở xa nhất, và nếu đứng ở tâm, người quan sát thấy mọi thứ lùi ra xa, còn đứng ở rìa sẽ thấy một phía đông đúc, một phía trống trải. Vũ trụ không như vậy. Ở bất kỳ đâu, các nhà thiên văn cũng thấy các thiên hà xa lùi ra theo mọi hướng một cách gần như đều nhau.
Hình ảnh hay dùng hơn là chiếc bánh mì nho khô đang nở trong lò. Khi bột nở, mỗi hạt nho đều thấy những hạt khác lùi xa, hạt càng xa thì lùi càng nhanh, mà không hạt nào là tâm. Các hạt nho không chạy trong bột, chính bột giữa chúng phồng lên. Thiên hà cũng vậy: chúng không lao đi xuyên qua không gian, phần không gian giữa chúng giãn ra.
Hình ảnh chiếc bánh có một giới hạn: bánh có vỏ ngoài và có lò bao quanh, còn vũ trụ theo hiểu biết hiện nay không cần có "bên ngoài" nào. Nếu vũ trụ vô hạn, nó đã vô hạn ngay từ đầu, chỉ là đặc hơn. Nếu nó hữu hạn mà khép kín, như mặt một quả bóng bay nhưng thêm một chiều, thì vẫn không có mép. Vì vậy câu "vụ nổ lớn xảy ra ở đâu" có một câu trả lời lạ tai nhưng đúng: ở khắp mọi nơi, kể cả chỗ ta đang ngồi.
Ý tưởng ra đời thế nào: từ phương trình tới cái tên giễu cợt
Đầu thế kỷ hai mươi, thuyết tương đối rộng của Einstein cho phép mô tả hình học của cả vũ trụ. Chính Einstein ban đầu muốn một vũ trụ đứng yên, nên thêm vào phương trình một số hạng gọi là hằng số vũ trụ để giữ cân bằng. Vài nhà vật lý, trong đó có Alexander Friedmann người Nga, tìm ra rằng phương trình cũng cho phép những lời giải mà vũ trụ giãn ra hoặc co lại.
Cuối thập niên 1920, linh mục kiêm nhà vật lý người Bỉ Georges Lemaître nối lời giải giãn nở với số liệu quan sát về thiên hà lùi xa, rồi đề xuất rằng vũ trụ khởi đầu từ một trạng thái mà ông gọi là "nguyên tử nguyên thuỷ". Ý tưởng được để ý nhiều hơn sau khi Edwin Hubble công bố mối liên hệ giữa khoảng cách và tốc độ lùi xa của các thiên hà vào năm 1929.
Cuối thập niên 1940, George Gamow cùng các cộng sự tính rằng một vũ trụ khởi đầu nóng sẽ tạo ra phần lớn hydro và heli, đồng thời để lại một lớp bức xạ nguội dần tới ngày nay. Phe phản đối mạnh nhất theo thuyết trạng thái dừng: vũ trụ không có khởi đầu, vật chất mới liên tục sinh ra để bù cho giãn nở. Nhà thiên văn Fred Hoyle, người ủng hộ trạng thái dừng, đã dùng cụm "Big Bang" trong một buổi phát thanh năm 1949. Ông dùng nó để phân biệt hai mô hình, và cái tên dính luôn từ đó, dù chính ông không tin vào nó.
Bốn trụ bằng chứng khiến mô hình đứng vững
Một mô hình khoa học được chấp nhận không vì nghe hay mà vì dự đoán đúng những điều chưa ai đo. Bảng dưới gom bốn nhóm bằng chứng chính, mỗi nhóm có mục từ riêng trong chặng này.
| Bằng chứng | Mô hình dự đoán gì | Quan sát thấy gì |
|---|---|---|
| Thiên hà lùi xa | Vũ trụ giãn nở thì thiên hà càng xa càng lùi nhanh | Ánh sáng thiên hà xa bị kéo dài về phía đỏ, tỉ lệ với khoảng cách |
| Bức xạ phông vi sóng | Phải còn một lớp ánh sáng cổ, nguội còn vài độ trên độ không tuyệt đối, đều ở mọi hướng | Tìm thấy năm 1964–1965, nhiệt độ khoảng 2,7 độ trên độ không tuyệt đối, khớp dạng phổ vật đen gần như hoàn hảo |
| Tỉ lệ hydro và heli | Vài phút đầu tạo ra khoảng ba phần tư hydro, một phần tư heli theo khối lượng, kèm vết đơteri, liti | Khí cổ nhất đo được có tỉ lệ đúng như vậy |
| Vũ trụ thay đổi theo thời gian | Nhìn xa là nhìn về quá khứ, nên thiên hà ở xa phải trẻ hơn, khác hơn | Thiên hà và chuẩn tinh ở xa khác hẳn thiên hà gần, càng xa càng non trẻ |
Thuyết trạng thái dừng không giải thích được bức xạ phông vi sóng một cách tự nhiên, cũng không giải thích vì sao vũ trụ xa khác vũ trụ gần. Sau thập niên 1960, phần lớn giới khoa học chuyển hẳn sang mô hình vụ nổ lớn.
Những hiểu lầm hay gặp
"Vụ nổ lớn là tiếng nổ rất to." Không có tiếng nổ nào, vì âm thanh cần chỗ cao áp thấp áp lan đi trong một môi trường đứng yên làm nền, và không có ai nghe. Thú vị là trong vài trăm nghìn năm đầu, vật chất nóng thật sự có những đợt sóng nén lan truyền, và dấu vết của chúng còn in trong bức xạ phông vi sóng. Nhưng đó là sóng âm kéo dài cả trăm nghìn năm, không phải một tiếng nổ.
"Trước vụ nổ lớn là một chấm nhỏ trong không gian trống." Mô hình không nói như vậy. Không có không gian trống đứng chờ ở bên ngoài; chính không gian là thứ đang giãn. Phần vũ trụ ta quan sát được ngày nay từng nằm gọn trong một vùng rất nhỏ, nhưng điều đó không có nghĩa cả vũ trụ từng nhỏ như thế.
"Mọi thứ đang giãn ra, kể cả người và Trái Đất." Không. Lực hấp dẫn, lực điện từ giữ nguyên tử, cơ thể, hành tinh, Hệ Mặt Trời và cả thiên hà gắn kết với nhau. Giãn nở chỉ thắng ở khoảng cách giữa các nhóm thiên hà cách xa nhau.
"Vụ nổ lớn chỉ là một giả thuyết." Phần lịch sử từ giây đầu tiên trở đi là lý thuyết đã được kiểm chứng nhiều lần, theo nghĩa khoa học của chữ lý thuyết. Phần còn là giả thuyết là khoảnh khắc sớm hơn nữa và câu hỏi trước đó có gì.
Mô hình dừng lại ở đâu
Mô hình chuẩn hôm nay thường được gọi là mô hình vũ trụ có năng lượng tối và vật chất tối lạnh. Nó mô tả rất tốt lớp ánh sáng cổ, sự phân bố thiên hà trên quy mô lớn và lượng nguyên tố nhẹ. Nhưng nó cần hai thành phần chưa ai bắt được tận tay là vật chất tối và năng lượng tối, mỗi thứ có mục từ riêng.
Còn vài chỗ cấn. Hai cách đo tốc độ giãn nở hiện nay, một dựa vào vũ trụ sơ khai, một dựa vào thiên hà gần, cho ra kết quả lệch nhau rõ hơn sai số, gọi là "căng thẳng Hubble". Lượng liti đo được trong các sao cổ thấp hơn dự đoán. Kính viễn vọng không gian James Webb thấy một số thiên hà sáng xuất hiện sớm hơn nhiều người chờ đợi. Đây là những chỗ khoa học đang đào sâu, không phải dấu hiệu mô hình sụp đổ, nhưng có thể dẫn tới chỉnh sửa.
Và mô hình không trả lời câu "vì sao có vũ trụ" hay "trước đó là gì". Ở các mục từ cuối chặng này, phần đó được tách riêng, ghi rõ đâu là giả thuyết. Điều đáng nhớ nhất từ mục từ này chỉ gói trong một câu: vụ nổ lớn không phải sự kiện xảy ra ở một nơi trong vũ trụ, mà là lịch sử của chính vũ trụ, đang diễn ra ở mọi nơi.
Câu hỏi thường gặp
Vụ nổ lớn xảy ra ở đâu trong vũ trụ?
Ở mọi nơi cùng lúc. Không gian ở khắp nơi từng nóng và đặc rồi cùng giãn ra, nên không có một điểm tâm nào để chỉ vào. Chỗ bạn đang ngồi cũng từng là một phần của trạng thái nóng đặc ấy.
Ai đặt ra cái tên Big Bang?
Nhà thiên văn Fred Hoyle dùng cụm này trong một buổi phát thanh năm 1949 để nói về mô hình đối lập với thuyết trạng thái dừng ông ủng hộ. Cái tên dễ nhớ nên được dùng luôn, dù nó gợi hình ảnh sai về một vụ nổ.
Thuyết vụ nổ lớn có được chứng minh chưa?
Khoa học không chứng minh tuyệt đối như toán học, nhưng mô hình này đã dự đoán đúng bức xạ phông vi sóng, tỉ lệ hydro heli và sự giãn nở. Phần từ giây đầu tiên trở đi được coi là rất vững, còn khoảnh khắc sớm hơn vẫn đang nghiên cứu.
Vụ nổ lớn có tạo ra âm thanh không?
Không có tiếng nổ nghe được. Tuy nhiên trong vài trăm nghìn năm đầu, khí nóng của vũ trụ có những đợt sóng nén giống sóng âm, và dấu vết của chúng hiện ra thành các vệt nóng lạnh rất nhỏ trong bức xạ phông vi sóng.
Vũ trụ lúc đầu có nhỏ như một hạt bụi không?
Phần vũ trụ mà ta quan sát được ngày nay từng nằm gọn trong một vùng rất nhỏ. Còn toàn bộ vũ trụ có thể vô hạn ngay từ đầu, chỉ đặc hơn bây giờ. Khoa học chưa biết vũ trụ tổng thể là hữu hạn hay vô hạn.
Thuyết trạng thái dừng còn ai tin không?
Hầu như không còn trong giới nghiên cứu chính thống. Thuyết này không giải thích tự nhiên được bức xạ phông vi sóng và việc thiên hà ở xa trẻ hơn thiên hà gần, nên đã bị thay thế từ khoảng thập niên 1960.