TanCung.comTận Cùng
Vũ trụ ra đời và giãn nở

Trước vụ nổ lớn có gì: câu hỏi chưa có lời đáp và các giả thuyết

Khoa học chưa biết trước vụ nổ lớn có gì, thậm chí câu hỏi có nghĩa hay không. Giới hạn của vật lý, thuyết lạm phát và các giả thuyết vũ trụ nảy, chu kỳ, không biên.

Endless dark void with faint ripples of light spreading like waves on still water, a single soft golden glow emerging at the horizon, minimalist and contemplative

Trước vụ nổ lớn có gì là câu hỏi khoa học hiện nay chưa trả lời được. Các lý thuyết vật lý đã kiểm chứng chỉ mô tả được vũ trụ từ một khoảnh khắc rất sớm trở đi; lùi xa hơn, cần một lý thuyết kết hợp hấp dẫn với cơ học lượng tử mà con người chưa có. Có những giả thuyết nghiêm túc cho câu trả lời, từ "thời gian bắt đầu cùng vũ trụ nên không có trước" tới "vũ trụ trước đã co lại rồi nảy ra", nhưng chưa giả thuyết nào được quan sát xác nhận.

Mục từ này là chặng mà chuyến đi Tận Cùng phải dừng lại thành thật. Bài phân lớp rõ: phần vật lý đã đo được, phần được nhiều người tin nhưng còn thiếu bằng chứng như thuyết lạm phát, và phần thuần giả thuyết. Mỗi giả thuyết được trình bày công bằng, kèm cách người ta mong kiểm nó, để người đọc tự thấy khoa học đứng ở đâu khi chạm vào câu hỏi xa xưa nhất.

Vật lý đã kiểm chứng đi ngược được tới đâu

Các phản ứng hạt nhân trong vài phút đầu đã được kiểm qua tỉ lệ hydro, heli, đơteri. Lùi xa hơn, tới khoảng một phần nghìn tỷ giây, năng lượng của các hạt tương đương với những gì các máy gia tốc lớn nhất trên Trái Đất tạo ra được. Trong khoảng đó, vật lý hạt cho các dự đoán đáng tin, dù chưa giải thích hết, chẳng hạn vì sao vật chất nhiều hơn phản vật chất.

Lùi xa hơn nữa, năng lượng vượt xa mọi thí nghiệm, các nhà vật lý phải ngoại suy. Tới một mốc gọi là thời gian Planck, khoảng mười mũ trừ bốn mươi ba giây, hấp dẫn và hiệu ứng lượng tử mạnh ngang nhau. Thuyết tương đối rộng, vốn mô tả hấp dẫn, và cơ học lượng tử, vốn mô tả thế giới hạt, đều đúng ở phạm vi của mình nhưng chưa ghép được với nhau. Ở thang này, không lý thuyết nào đã kiểm chứng còn dùng được.

Vì thế, điểm "số không" trên trục thời gian của mô hình vụ nổ lớn không nên hiểu là khởi đầu đã biết chắc. Nó là chỗ các phương trình hiện có cho ra vô cực, giống như bản đồ cũ vẽ đến mép thì ghi "vùng chưa biết". Mọi điều nói về "trước đó" phải đặt trong vùng chưa biết này.

Câu hỏi "trước đó" có nghĩa không

Một số nhà vật lý cho rằng câu hỏi có thể vô nghĩa, theo cách câu "phía bắc của cực Bắc là gì" vô nghĩa. Nếu thời gian là một phần của vũ trụ, sinh ra cùng không gian, thì không có "trước" để hỏi. Quan niệm này có gốc từ thuyết tương đối, trong đó thời gian và không gian gắn làm một, co giãn theo vật chất.

Nhà vật lý Stephen Hawking cùng James Hartle đề xuất giả thuyết không biên: gần mốc khởi đầu, thời gian hành xử giống như một chiều không gian, nên lịch sử vũ trụ giống bề mặt một quả cầu tròn trĩnh không có điểm mép. Hỏi trước khởi đầu giống như hỏi ở phía nam của Nam Cực. Đây là một ý tưởng toán học đẹp, nhưng đến nay chưa có cách kiểm bằng quan sát rõ ràng.

Những người khác cho rằng khi có lý thuyết hấp dẫn lượng tử, mốc số không sẽ biến mất, thay bằng một trạng thái khác có thể có quá khứ. Hai cách nghĩ này chưa phân xử được. Điều chắc chắn là cả hai đều thừa nhận: khung thời gian quen thuộc của ta có thể không áp dụng được tới tận cùng.

Lạm phát vũ trụ: giai đoạn phình cực nhanh

Đầu thập niên 1980, nhà vật lý Alan Guth và sau đó nhiều người khác đề xuất rằng ở một khoảnh khắc cực sớm, vũ trụ đã trải qua một giai đoạn giãn nở cực nhanh, gọi là lạm phát. Trong một phần cực nhỏ của giây, mọi khoảng cách tăng lên vô số lần, rồi lạm phát dừng lại, năng lượng của nó chuyển thành vật chất và bức xạ nóng, bắt đầu câu chuyện vụ nổ lớn quen thuộc.

Lạm phát được đưa ra để giải quyết vài câu đố. Vì sao bức xạ phông vi sóng gần như cùng nhiệt độ ở hai phía bầu trời, dù hai vùng ấy theo mô hình cũ chưa bao giờ kịp "liên lạc" với nhau? Vì sao vũ trụ phẳng tới vậy? Lạm phát trả lời: trước khi phình ra, các vùng ấy từng sát nhau; còn mọi độ cong ban đầu bị kéo phẳng, như mặt một quả bóng thổi to tới cỡ Trái Đất thì nhìn gần thấy phẳng.

Lạm phát còn dự đoán rằng những dao động lượng tử li ti được phóng đại thành các gợn mật độ, chính là hạt giống của thiên hà, với một kiểu phân bố đặc trưng. Bản đồ bức xạ phông vi sóng khớp khá tốt với kiểu phân bố này. Vì vậy, nhiều nhà vũ trụ học coi lạm phát là phần mở rộng hợp lý nhất của mô hình vụ nổ lớn, dù vẫn chưa được xác nhận trực tiếp và có những nhà khoa học nổi tiếng phản biện nó.

Các giả thuyết về "trước" hoặc "ngoài" vụ nổ lớn

Bảng gom các ý tưởng được bàn nhiều trong giới vật lý. Tất cả đều là giả thuyết; cột cuối ghi cách người ta hy vọng kiểm được.

Giả thuyếtÝ chínhCó thể kiểm bằng
Không có trướcThời gian bắt đầu cùng vũ trụ; câu hỏi không có nghĩaKhó kiểm trực tiếp; phụ thuộc lý thuyết hấp dẫn lượng tử tương lai
Không biênGần khởi đầu, thời gian hành xử như không gian, không có mépDự đoán tinh tế về các gợn ban đầu, chưa đủ chính xác để kiểm
Lạm phát vĩnh cửuLạm phát không dừng ở mọi nơi; vùng của ta là một "bong bóng" vừa dừngDấu vết va chạm bong bóng trong ánh sáng cổ, chưa thấy
Vũ trụ nảyMột vũ trụ trước co lại tới cực đặc rồi bật ra thành giãn nởKiểu sóng hấp dẫn và gợn mật độ khác với lạm phát
Vũ trụ chu kỳVũ trụ trải qua nhiều kỷ nguyên nối tiếp nhauMột số đề xuất tìm vòng tròn bất thường trong ánh sáng cổ; các tuyên bố tìm thấy bị phần lớn giới khoa học bác

Điểm chung là chưa giả thuyết nào có bằng chứng quan sát được đồng thuận. Một số có thể không bao giờ kiểm được, và khi đó, chúng nằm ở ranh giới giữa vật lý với triết học.

Vũ trụ nảy và vũ trụ chu kỳ: có trước, chỉ là khác

Một hướng khác bác bỏ ý có điểm khởi đầu. Trong các mô hình vũ trụ nảy, trước giai đoạn giãn nở hiện nay là một vũ trụ đang co lại. Khi co tới mật độ cực lớn, các hiệu ứng lượng tử của hấp dẫn không để nó sụp về một điểm mà làm nó bật ngược, như quả bóng nảy khỏi mặt đất. Một số nhánh của các lý thuyết hấp dẫn lượng tử đang phát triển cho ra kịch bản dạng này.

Các mô hình chu kỳ đi xa hơn: vũ trụ trải qua nhiều kỷ nguyên nối tiếp nhau, mỗi kỷ nguyên có một lần "vụ nổ lớn" của riêng nó. Nhà toán học Roger Penrose đề xuất một phiên bản trong đó tương lai cực xa của một kỷ nguyên, khi chỉ còn ánh sáng và mọi khái niệm về kích thước mất nghĩa, trở thành khởi đầu của kỷ nguyên sau. Ông và cộng sự từng tuyên bố thấy dấu vết dạng vòng tròn trong ánh sáng cổ, nhưng các phân tích độc lập không xác nhận.

Những mô hình này thường đưa ra dự đoán khác lạm phát, chẳng hạn về lượng sóng hấp dẫn nguyên thuỷ. Đó là lý do việc săn tín hiệu phân cực đặc biệt trong bức xạ phông vi sóng quan trọng: nếu tìm thấy ở mức nhất định, lạm phát sẽ được củng cố mạnh và nhiều mô hình nảy bị loại; nếu không thấy, cuộc tranh luận còn mở rộng hơn.

Đa vũ trụ và ranh giới của khoa học

Vài phiên bản của lạm phát dẫn tới ý tưởng lạm phát vĩnh cửu: ở phần lớn không gian, lạm phát không bao giờ dừng, chỉ dừng ở những vùng rải rác, mỗi vùng thành một vũ trụ bong bóng. Vũ trụ của ta có thể là một bong bóng như vậy. Ý tưởng này thuộc nhóm đa vũ trụ, được bàn kỹ ở chặng cuối của chuyến đi.

Phản biện chính đến từ chỗ khó kiểm. Một lý thuyết khoa học cần đưa ra dự đoán có thể sai. Nếu các bong bóng khác mãi mãi không thể quan sát, câu hỏi chúng có tồn tại hay không có thể nằm ngoài tầm khoa học thực nghiệm. Những người ủng hộ đáp rằng nếu lý thuyết được kiểm ở các dự đoán khác mà đúng, hệ quả không quan sát được của nó vẫn đáng được nghiêm túc xem xét.

Cuộc tranh luận này không chỉ kỹ thuật mà chạm vào câu hỏi khoa học là gì. Cách thận trọng nhất với người đọc phổ thông là ghi nhận: đây là ý tưởng của các nhà vật lý thật, viết bằng toán học thật, nhưng hiện là giả thuyết, chưa có bằng chứng, và có thể còn lâu mới có.

Những gì có thể giúp trả lời trong tương lai

Hướng thứ nhất là ánh sáng cổ. Các kính đo bức xạ phông vi sóng thế hệ mới nhắm tới độ phân cực đặc biệt do sóng hấp dẫn nguyên thuỷ để lại. Tìm thấy sẽ là bằng chứng trực tiếp đầu tiên về điều xảy ra trước khi vũ trụ nóng đặc, và cho biết năng lượng của giai đoạn lạm phát.

Hướng thứ hai là sóng hấp dẫn. Các trạm đo hiện nay đã nghe hố đen và sao neutron va nhau. Những trạm đặt ngoài không gian trong kế hoạch tương lai có thể nghe được những tần số khác, nơi một số mô hình về vũ trụ cực sớm để lại tín hiệu. Hướng thứ ba là lý thuyết: một lý thuyết hấp dẫn lượng tử hoàn chỉnh, nếu có, sẽ cho biết mốc số không có thật hay không.

Cho tới khi đó, câu trả lời trung thực nhất cho "trước vụ nổ lớn có gì" là: chưa ai biết, có thể câu hỏi cần được đặt lại, và có những giả thuyết đáng giá đang chờ kiểm. Đó không phải sự thất bại của khoa học mà là chỗ khoa học đang đứng: biết rõ lịch sử vũ trụ từ một phần nhỏ của giây đầu tiên trở đi, và thành thật về phần trước đó.

Câu hỏi thường gặp

Trước vụ nổ lớn có gì?

Khoa học hiện chưa biết. Vật lý đã kiểm chứng chỉ mô tả được từ một khoảnh khắc rất sớm trở đi. Có các giả thuyết như thời gian bắt đầu cùng vũ trụ, vũ trụ nảy hay vũ trụ chu kỳ, nhưng chưa có giả thuyết nào được xác nhận.

Thời gian có bắt đầu cùng vũ trụ không?

Theo thuyết tương đối rộng thuần tuý thì có thể như vậy, nhưng gần mốc khởi đầu lý thuyết này không còn dùng được. Một số giả thuyết hấp dẫn lượng tử cho rằng thời gian có trước, số khác cho rằng không. Câu hỏi còn mở.

Thuyết lạm phát vũ trụ đã được chứng minh chưa?

Chưa được xác nhận trực tiếp. Lạm phát giải thích tốt độ phẳng, độ đồng đều và kiểu phân bố các gợn trong bức xạ phông vi sóng, nên được nhiều nhà vũ trụ học chấp nhận, nhưng vẫn có nhà khoa học phản biện và tín hiệu sóng hấp dẫn nguyên thuỷ chưa tìm thấy.

Vũ trụ có thể từng co lại rồi nảy ra không?

Đó là một giả thuyết nghiêm túc được gọi là vũ trụ nảy, xuất hiện trong một số hướng nghiên cứu hấp dẫn lượng tử. Nó đưa ra dự đoán khác thuyết lạm phát, nhưng hiện chưa có bằng chứng quan sát ủng hộ rõ ràng.

Thời gian Planck là gì?

Là khoảng thời gian cực ngắn, cỡ mười mũ trừ bốn mươi ba giây, mà dưới mức đó hấp dẫn và hiệu ứng lượng tử mạnh ngang nhau. Các lý thuyết vật lý hiện có không mô tả được vũ trụ sớm hơn mốc này.

Có bao giờ khoa học trả lời được câu hỏi này không?

Có thể có một phần, nếu tìm được sóng hấp dẫn nguyên thuỷ hoặc xây được lý thuyết hấp dẫn lượng tử kiểm chứng được. Cũng có thể một số khía cạnh nằm ngoài tầm quan sát mãi mãi. Hiện chưa ai biết trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138