TanCung.comTận Cùng
Vũ trụ ra đời và giãn nở

Dịch chuyển đỏ là gì và vì sao nó cho biết thiên hà đang ra xa

Dịch chuyển đỏ là hiện tượng ánh sáng bị kéo dài về phía bước sóng đỏ. Nhờ các vạch quang phổ, nó cho biết thiên hà lùi xa nhanh cỡ nào và ánh sáng đã đi bao lâu.

Beam of white starlight passing through a glass prism in a dark observatory room, splitting into a rainbow band with thin dark lines across it

Dịch chuyển đỏ là hiện tượng ánh sáng từ một vật thể tới ta có bước sóng dài hơn lúc phát ra, nên các đặc điểm trong quang phổ của nó trượt về phía màu đỏ. Với các thiên hà xa, nguyên nhân chính là không gian giãn nở trong lúc ánh sáng đang trên đường, kéo dài bước sóng theo. Đo được độ trượt là biết thiên hà đang lùi xa, và lùi nhanh cỡ nào.

Trong thiên văn, dịch chuyển đỏ là một trong những con số được dùng nhiều nhất, thường viết bằng chữ z. Mục từ này giải thích từ chuyện tiếng còi xe quen thuộc, tới những "vân tay" trong ánh sáng giúp đo được độ trượt, ba nguyên nhân khác nhau gây ra dịch chuyển đỏ, và vì sao các nhà thiên văn nói về thiên hà "ở z bằng mười" thay vì nói nó cách bao nhiêu năm ánh sáng.

Bắt đầu từ tiếng còi xe cứu thương

Khi một chiếc xe cứu thương hú còi chạy về phía ta, tiếng còi nghe cao, lúc xe vụt qua và chạy xa, tiếng còi trầm hẳn xuống. Còi không đổi, chỉ có sóng âm tới tai bị dồn lại khi xe tiến tới, bị giãn ra khi xe đi xa. Sóng dồn thì tần số cao, nghe thanh; sóng giãn thì tần số thấp, nghe trầm. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng Doppler, theo tên nhà vật lý người Áo đã mô tả nó từ thế kỷ mười chín.

Ánh sáng cũng là sóng, và cũng chịu hiệu ứng tương tự. Một nguồn sáng chạy ra xa thì sóng giãn ra, bước sóng dài hơn, màu lệch về phía đỏ. Chạy lại gần thì sóng bị nén, màu lệch về phía xanh tím. Với tốc độ đời thường, độ lệch quá nhỏ để mắt nhận ra. Đèn hậu xe máy không đổi màu khi xe chạy đi. Nhưng với các ngôi sao và thiên hà chạy hàng trăm, hàng nghìn ki lô mét mỗi giây, máy đo nhạy nhận ra được.

Có một điều cần nói ngay: "dịch chuyển đỏ" không có nghĩa thiên hà trông đỏ hơn bằng mắt. Mọi màu đều trượt cùng một tỉ lệ; phần xanh dịch về chỗ phần lục từng ở, phần lục dịch về chỗ phần vàng. Muốn biết đã trượt bao nhiêu, cần một mốc cố định để so, và mốc đó nằm trong quang phổ.

Vân tay trong ánh sáng: các vạch quang phổ

Cho ánh sáng đi qua lăng kính, nó tách ra thành một dải cầu vồng gọi là quang phổ. Nhìn kỹ quang phổ của Mặt Trời hay một ngôi sao, sẽ thấy những vạch tối mảnh nằm ở những vị trí rất xác định. Mỗi nguyên tố hoá học hấp thụ hoặc phát ra ánh sáng ở một bộ bước sóng riêng, xếp thành mẫu riêng như vân tay. Hydro có bộ vạch của hydro, natri có cặp vạch vàng sát nhau của natri, canxi có bộ vạch của canxi.

Trong phòng thí nghiệm, vị trí các vạch này được đo rất chính xác. Khi nhìn quang phổ một thiên hà xa, các nhà thiên văn vẫn nhận ra đúng mẫu vạch của hydro, canxi, nhưng cả mẫu bị dời về phía đỏ. Khoảng dời chia cho bước sóng ban đầu cho ra con số z. Nếu z bằng một, mọi bước sóng đã dài gấp đôi; z bằng hai thì dài gấp ba.

Nhờ dựa vào mẫu vạch chứ không phải một vạch lẻ, phép đo rất chắc chắn: không thể nhầm một bộ vân tay đã dời chỗ với một bộ vân tay khác. Đây là lý do các nhà thiên văn từ đầu thế kỷ hai mươi đã đo được tốc độ lùi xa của thiên hà, trong khi khoảng cách tới chúng phải chờ thêm nhiều năm mới có cách đo.

Ba nguyên nhân gây dịch chuyển đỏ

Cùng một kết quả là ánh sáng bị kéo dài, nhưng nguyên nhân có thể khác nhau. Phân biệt được chúng là chìa để đọc đúng con số.

LoạiNguyên nhânVí dụ
Dịch chuyển DopplerNguồn sáng chuyển động ra xa người nhìn xuyên qua không gianNgôi sao trong Ngân Hà, một cạnh của thiên hà đang quay
Dịch chuyển đỏ vũ trụKhông gian giãn ra trong lúc ánh sáng đang đi, kéo dài bước sóng theoCác thiên hà xa, bức xạ phông vi sóng
Dịch chuyển đỏ hấp dẫnÁnh sáng phải "leo" ra khỏi một trường hấp dẫn mạnh và mất bớt năng lượngÁnh sáng từ sao lùn trắng, khí sát hố đen; đo được cả trên Trái Đất với đồng hồ chính xác

Với thiên hà ở rất xa, dịch chuyển đỏ vũ trụ chiếm gần như tất cả. Dùng công thức Doppler cho chúng sẽ cho kết quả sai, đặc biệt khi z lớn, vì ánh sáng không bị lệch do thiên hà "chạy" mà do quãng đường dài của nó bị kéo giãn suốt hàng tỷ năm.

Dịch chuyển xanh: khi thiên thể tiến lại gần

Không phải mọi thứ trên bầu trời đều lệch về đỏ. Thiên hà Tiên Nữ, láng giềng lớn của Ngân Hà, có quang phổ lệch về phía xanh: nó đang tiến về phía ta khoảng hơn một trăm ki lô mét mỗi giây. Một số thiên hà nhỏ gần đó cũng vậy. Ở khoảng cách gần, lực hấp dẫn giữa các thiên hà trong cùng nhóm lấn át sự giãn nở của vũ trụ.

Trong Ngân Hà, một nửa số ngôi sao lệch đỏ, một nửa lệch xanh, tuỳ chúng đang đi ra hay đi vào so với Mặt Trời. Đo độ lệch của một ngôi sao theo thời gian còn giúp tìm hành tinh quanh nó: khi hành tinh quay, nó kéo ngôi sao lắc nhẹ tới lui, quang phổ của sao lệch đỏ rồi lệch xanh đều đặn. Đó là một trong những cách đầu tiên tìm ra hành tinh quanh sao khác.

Với một thiên hà xoắn ốc nhìn nghiêng, một mép lệch xanh, mép kia lệch đỏ vì thiên hà đang quay. Đo độ lệch dọc theo thiên hà sẽ vẽ được tốc độ quay ở từng khoảng cách từ tâm. Chính những phép đo như vậy đã để lộ ra rằng thiên hà quay nhanh hơn mức vật chất nhìn thấy cho phép, mở đầu câu chuyện vật chất tối.

Dịch chuyển đỏ hấp dẫn: đo được ngay trên Trái Đất

Trong ba loại dịch chuyển đỏ, loại do hấp dẫn nghe xa lạ nhất nhưng lại gần đời sống nhất. Thuyết tương đối rộng dự đoán ánh sáng đi lên từ chỗ trọng lực mạnh tới chỗ trọng lực yếu sẽ bị kéo dài bước sóng một chút, tương đương với việc thời gian ở chỗ thấp trôi chậm hơn chỗ cao. Ở bề mặt Trái Đất, hiệu ứng này cực nhỏ, nhỏ tới mức mãi tới cuối thập niên 1950 mới có thí nghiệm đầu tiên đo được, bằng cách bắn tia gamma lên xuống trong một toà tháp cao khoảng hơn hai mươi mét ở một trường đại học Mỹ.

Ngày nay, đồng hồ nguyên tử chính xác tới mức nhận ra thời gian trôi khác nhau khi chênh độ cao chỉ vài chục centimet. Các vệ tinh định vị bay rất cao, nơi trọng lực yếu hơn, nên đồng hồ trên đó chạy nhanh hơn đồng hồ dưới đất vài chục phần triệu giây mỗi ngày, sau khi đã trừ phần chạy chậm vì vệ tinh bay nhanh. Nếu không hiệu chỉnh, vị trí trên điện thoại sẽ trôi lệch nhiều ki lô mét chỉ sau một ngày.

Ngoài vũ trụ, dịch chuyển đỏ hấp dẫn thấy rõ ở ánh sáng từ bề mặt sao lùn trắng, nơi trọng lực mạnh gấp hàng trăm nghìn lần Trái Đất, và ở khí nóng xoáy sát các hố đen. Các nhà thiên văn phải tách phần này ra khỏi phần do chuyển động trước khi tính tốc độ, nếu không sẽ đọc sai một ngôi sao đang đứng yên thành đang chạy ra xa.

Vì sao các nhà thiên văn nói "z bằng mười" thay cho năm ánh sáng

Với vật thể rất xa, câu "cách bao nhiêu năm ánh sáng" lại có nhiều nghĩa. Ánh sáng đã đi bao lâu? Lúc phát ra, thiên hà cách ta bao xa? Hôm nay nó cách bao xa? Vì không gian giãn trong suốt hành trình, ba con số này khác nhau rất nhiều. Một thiên hà có ánh sáng đi mười ba tỷ năm có thể hôm nay đã ở cách hơn ba mươi tỷ năm ánh sáng.

Con số z thì chỉ có một nghĩa và đo trực tiếp được. Nó cho biết vũ trụ đã giãn bao nhiêu lần kể từ khi ánh sáng rời thiên hà: z bằng một nghĩa là lúc đó mọi khoảng cách chỉ bằng một nửa hôm nay; z bằng mười nghĩa là bằng một phần mười một. Muốn đổi z ra thời gian, cần mô hình vũ trụ, nên các bài báo khoa học thường ghi z rồi mới quy đổi.

Vài mốc để hình dung: z khoảng một tương ứng ánh sáng đã đi gần tám tỷ năm; z khoảng sáu là lúc vũ trụ khoảng một tỷ tuổi; bức xạ phông vi sóng nằm ở z khoảng một nghìn một trăm. Những thiên hà xa nhất kính viễn vọng không gian James Webb xác nhận được có z trên mười, lúc vũ trụ mới vài trăm triệu tuổi.

Đo dịch chuyển đỏ cho hàng triệu thiên hà

Đo quang phổ một thiên hà mờ tốn thời gian, nên các nhà thiên văn có hai cách. Cách chính xác là chụp quang phổ đầy đủ, tìm các vạch rồi tính z, gọi là dịch chuyển đỏ quang phổ. Các đợt khảo sát lớn dùng những tấm chắn đục lỗ hoặc hàng nghìn sợi quang đặt đúng vị trí từng thiên hà để chụp quang phổ hàng nghìn thiên hà cùng một lúc.

Cách nhanh hơn là chụp ảnh qua vài bộ lọc màu rồi đoán z từ độ sáng ở mỗi màu, gọi là dịch chuyển đỏ trắc quang. Kém chính xác hơn nhưng làm được cho hàng trăm triệu thiên hà. Hai cách bổ sung nhau: cách nhanh chọn ra ứng viên, cách chính xác xác nhận. Nhiều thiên hà "kỷ lục xa nhất" từng được công bố theo cách nhanh, rồi khi đo quang phổ lại hoá ra ở gần hơn, vì bụi hoặc khí làm màu sắc đánh lừa.

Khi có z của rất nhiều thiên hà, các nhà thiên văn vẽ được bản đồ ba chiều của vũ trụ, thấy thiên hà xếp thành sợi, thành mảng, bao quanh những khoảng trống lớn. Họ cũng đo được tốc độ giãn nở qua từng thời kỳ, từ đó phát hiện vũ trụ đang giãn nhanh dần. Một hiện tượng bắt đầu từ tiếng còi xe cứu thương, cuối cùng giúp con người vẽ được bản đồ của cả vũ trụ.

Câu hỏi thường gặp

Dịch chuyển đỏ có làm thiên hà trông đỏ hơn không?

Không hẳn với mắt thường. Mọi màu đều trượt cùng tỉ lệ nên hình ảnh không đơn giản là đỏ lên. Với thiên hà rất xa, ánh sáng nhìn thấy trượt hẳn sang hồng ngoại, nên phải dùng kính hồng ngoại mới thấy được.

Dịch chuyển đỏ khác hiệu ứng Doppler thế nào?

Hiệu ứng Doppler là do nguồn sáng chạy xuyên qua không gian. Dịch chuyển đỏ vũ trụ là do chính không gian giãn ra khi ánh sáng đang đi. Với vật ở gần hai cách cho kết quả gần giống, với vật rất xa thì khác nhau rõ.

Chữ z trong thiên văn nghĩa là gì?

Là con số đo dịch chuyển đỏ, bằng độ dài thêm của bước sóng chia cho bước sóng ban đầu. Cộng thêm một vào z sẽ ra số lần vũ trụ đã giãn kể từ lúc ánh sáng rời vật thể đó.

Có thiên hà nào có dịch chuyển xanh không?

Có, nhưng chỉ là các thiên hà ở gần, trong cùng nhóm với Ngân Hà, ví dụ thiên hà Tiên Nữ. Lực hấp dẫn kéo chúng lại gần nhau mạnh hơn sự giãn nở. Mọi thiên hà ở xa đều có dịch chuyển đỏ.

Dịch chuyển đỏ lớn nhất từng đo được là bao nhiêu?

Với thiên hà, các kỷ lục hiện nay có z trên mười, ứng với lúc vũ trụ mới vài trăm triệu năm tuổi, và kỷ lục còn liên tục được phá. Bức xạ phông vi sóng có z khoảng một nghìn một trăm, nhưng nó không phải thiên hà.

Ánh sáng có mất năng lượng khi bị dịch chuyển đỏ không?

Có. Bước sóng dài hơn nghĩa là mỗi hạt ánh sáng mang năng lượng thấp hơn. Đó là lý do bức xạ phát ra lúc vũ trụ nóng ba nghìn độ nay chỉ còn tương ứng khoảng 2,7 độ trên độ không tuyệt đối.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138