TanCung.comTận Cùng
Ngân Hà và các thiên hà

Vũ trụ có bao nhiêu thiên hà: con số ước tính và vì sao nó còn thay đổi

Vũ trụ quan sát được có khoảng vài trăm tỷ thiên hà, có ước tính lên tới hai nghìn tỷ. Con số có từ đếm một mẩu trời nhỏ rồi nhân lên, nên đổi khi kính nhìn sâu hơn.

Extremely deep view of a tiny patch of night sky packed with hundreds of faint galaxies of many colors and shapes, tiny orange dots and blue swirls on velvety black

Vũ trụ quan sát được chứa khoảng vài trăm tỷ thiên hà theo phần lớn ước tính hiện nay; có nghiên cứu từng nêu con số tới hai nghìn tỷ khi tính cả những thiên hà quá nhỏ và mờ chưa nhìn thấy được. Không ai đếm hết từng thiên hà: con số được suy ra bằng cách đếm trong một mẩu trời rất nhỏ chụp thật sâu, rồi nhân lên cho cả bầu trời, kèm hiệu chỉnh cho phần chưa thấy. Vì vậy nó thay đổi mỗi khi có kính thiên văn nhìn sâu hơn.

Chặng này dừng lại trước câu hỏi "bao nhiêu" mà ai cũng từng tò mò. Mục từ kể lại các tấm ảnh nhìn sâu nổi tiếng, cách nhân từ một mẩu trời ra cả vũ trụ, vì sao con số từng tăng gấp mười rồi lại được xem xét giảm xuống, kính James Webb thêm được gì, và vì sao câu trả lời luôn kèm chữ "quan sát được".

Mười ngày nhìn vào một mẩu trời "trống": tấm ảnh trường sâu Hubble

Cuối năm 1995, các nhà thiên văn quyết định một việc khi đó bị coi là liều lĩnh: dùng kính Hubble chụp trong khoảng mười ngày vào một mẩu trời nhỏ gần chòm Đại Hùng, nơi trông như hoàn toàn trống, không có ngôi sao sáng nào. Thời gian trên kính rất quý, và có người lo rằng sẽ chẳng thu được gì.

Kết quả là một bức ảnh chứa khoảng ba nghìn thiên hà, gần như mọi chấm sáng đều là một thiên hà chứ không phải ngôi sao. Mẩu trời ấy nhỏ cỡ một quả bóng tennis nhìn từ khoảng cách trăm mét. Năm 2004, tấm ảnh trường cực sâu chụp vùng khác ở bầu trời phía Nam, phơi sáng còn lâu hơn, đếm được khoảng mười nghìn thiên hà trong một ô có cạnh chừng một phần mười đường kính Mặt Trăng tròn.

Ý nghĩa của các tấm ảnh này vượt xa con số. Chúng cho thấy nếu nhìn đủ lâu vào bất kỳ hướng nào, ta đều gặp vô số thiên hà, những thiên hà xa nhất trong ảnh là hình ảnh của chúng hàng tỷ năm trước. Bầu trời không có chỗ nào thật sự trống.

Từ một mẩu trời ra cả vũ trụ: phép nhân và các chỗ phải hiệu chỉnh

Cách ước tính tổng số thiên hà về nguyên lý khá đơn giản, chỗ khó nằm ở các bước hiệu chỉnh. Có thể hình dung theo trình tự:

  1. Chụp thật sâu một mẩu trời nhỏ, đếm số thiên hà nhìn thấy được trong ảnh.
  2. Tính xem mẩu trời đó bằng bao nhiêu phần của toàn bộ bầu trời. Với tấm ảnh trường cực sâu, cần hơn mười triệu mẩu như vậy mới phủ kín cả bầu trời.
  3. Nhân số đếm với số mẩu. Bước này giả định vũ trụ ở quy mô lớn trông giống nhau theo mọi hướng, điều được nhiều quan sát ủng hộ.
  4. Hiệu chỉnh cho những thiên hà quá mờ hoặc quá nhỏ mà kính không thấy được, dựa vào cách số lượng thiên hà tăng lên khi đi xuống độ sáng thấp hơn.
  5. Hiệu chỉnh cho các thiên hà bị che, nằm sau bụi hoặc sau các thiên hà gần hơn, và cho việc ở xa các thiên hà nhỏ có thể đã sáp nhập thành thiên hà lớn.

Hai bước cuối là nơi các nghiên cứu cho kết quả chênh nhau nhiều nhất, vì phải đoán về những thứ chưa nhìn thấy. Nhân thẳng từ ảnh Hubble cho ra khoảng một trăm tới hai trăm tỷ thiên hà, đó là con số được trích dẫn rộng rãi trong nhiều năm.

Hai nghìn tỷ thiên hà rồi lại vài trăm tỷ: chuyện gì đã xảy ra

Năm 2016, một nhóm nghiên cứu gom dữ liệu từ nhiều khảo sát nhìn sâu và dựng mô hình xem số lượng thiên hà thay đổi theo thời gian vũ trụ. Họ kết luận ở thời kỳ đầu có rất nhiều thiên hà nhỏ, mờ, mà kính hiện thời chưa thấy được; cộng thêm phần đó, tổng số có thể lên tới khoảng hai nghìn tỷ, gấp mười lần con số cũ. Tin này được báo chí khắp nơi đưa lại.

Sau đó, các nhà thiên văn tìm cách kiểm tra bằng một hướng khác: đo ánh sáng nền của vũ trụ. Nếu thật sự có hàng nghìn tỷ thiên hà chưa thấy, ánh sáng gộp của chúng sẽ làm nền trời giữa các thiên hà sáng hơn một mức nhất định. Tàu New Horizons, khi đã bay ra rất xa Mặt Trời nơi bụi trong Hệ Mặt Trời không còn làm nhiễu, đã đo độ tối của nền trời. Kết quả công bố từ năm 2021 cho thấy nền trời không sáng như mô hình hai nghìn tỷ cần, nghiêng về con số vài trăm tỷ.

Câu chuyện này cho thấy cách khoa học tự sửa: một ước tính được đưa ra cùng giả định của nó, rồi được kiểm bằng một phép đo độc lập. Con số cuối chưa chốt; điều đáng nhớ là cỡ độ lớn, hàng trăm tỷ, có thể hơn, và vì sao nó dao động.

Kính James Webb nhìn sâu hơn thì con số có tăng không

Kính James Webb, hoạt động từ năm 2022, nhìn bằng ánh sáng hồng ngoại và có gương lớn hơn Hubble nhiều lần. Ánh sáng của những thiên hà xa nhất đã bị giãn dài sang vùng hồng ngoại trong hành trình hàng tỷ năm, nên Webb thấy được những thiên hà mà Hubble không thể. Các tấm ảnh nhìn sâu đầu tiên của Webb dày đặc thiên hà, kể cả trong những mẩu trời Hubble đã chụp.

Webb phát hiện nhiều thiên hà ở thời vũ trụ còn rất trẻ, một số sáng và phát triển sớm hơn mong đợi. Tuy vậy, điều này chưa chắc làm tổng số thiên hà tăng mạnh: phần lớn đóng góp vào tổng vẫn là các thiên hà nhỏ, và câu hỏi "có bao nhiêu thiên hà nhỏ mờ" vẫn phụ thuộc vào ranh giới thế nào thì gọi là một thiên hà. Một đám vài nghìn sao ở thời kỳ đầu có tính là thiên hà không là chuyện định nghĩa, không chỉ là chuyện kính tốt hay kém.

Vì vậy khi gặp con số mới, nên hỏi thêm: đếm đến độ mờ nào, tính ở thời điểm nào của lịch sử vũ trụ, và có cộng thêm phần suy đoán không.

Ngay ở gần nhà, danh sách thiên hà vẫn chưa đóng

Có thể nghĩ rằng ít nhất những thiên hà ở gần thì đã được đếm đủ. Thực tế không phải vậy. Quanh Ngân Hà, cho tới đầu thế kỷ 21, người ta mới biết khoảng hơn chục thiên hà vệ tinh. Từ khi có các khảo sát chụp kỹ một phần lớn bầu trời bằng máy ảnh số nhạy, con số tăng lên vài chục, chủ yếu là những thiên hà lùn cực mờ, chỉ gồm vài nghìn ngôi sao già rải thưa trên một vùng rộng.

Chúng mờ tới mức không hiện ra như một vệt sáng; các nhà thiên văn phải dò bằng thống kê, tìm chỗ có quá nhiều sao cùng màu, cùng khoảng cách tụ lại so với nền trời xung quanh. Mỗi đợt dữ liệu mới lại có thêm vài ứng viên, một số sau đó được xác nhận là thiên hà thật, một số hoá ra chỉ là cụm sao.

Bài học từ đây áp dụng cho mọi con số về thiên hà: số đếm luôn phụ thuộc vào độ nhạy của dụng cụ. Nếu ngay quanh nhà mình mà còn liên tục tìm thêm thiên hà, thì ở xa hàng tỷ năm ánh sáng, chắc chắn có rất nhiều thiên hà nhỏ đang nằm ngoài tầm mắt kính thiên văn. Con số vài trăm tỷ vì thế nên hiểu là "những thiên hà đủ lớn để tính", không phải tổng tuyệt đối.

Vì sao luôn phải nói "vũ trụ quan sát được"

Mọi con số ở trên chỉ áp dụng cho vũ trụ quan sát được, tức vùng mà ánh sáng đã kịp đi tới ta kể từ khi vũ trụ bắt đầu trong suốt. Ngoài ranh giới đó có thể còn rất nhiều thiên hà, thậm chí vô hạn, nhưng ánh sáng của chúng chưa tới và có thể không bao giờ tới. Không có cách nào đếm, kể cả về nguyên tắc. Kích thước của vùng quan sát được là chủ đề của chặng cuối "tận cùng vũ trụ".

Có một điều thú vị theo chiều thời gian. Vì vũ trụ giãn nở ngày càng nhanh, các thiên hà xa sẽ dần trôi ra ngoài tầm với. Trong một tương lai rất xa, hàng trăm tỷ năm, những người quan sát trong thiên hà hợp nhất của Ngân Hà và Tiên Nữ có thể chỉ còn thấy nhóm thiên hà quanh mình, phần còn lại của vũ trụ chìm vào bóng tối.

Nói cách khác, ta đang sống ở một thời điểm thuận lợi để đếm thiên hà: vũ trụ đã đủ già để có nhiều thiên hà, nhưng chưa giãn đủ xa để chúng biến mất khỏi tầm nhìn.

Từ số thiên hà tới số ngôi sao: cỡ độ lớn khó hình dung

Nếu lấy vài trăm tỷ thiên hà, mỗi thiên hà trung bình chứa vài trăm triệu tới vài trăm tỷ sao, thì tổng số sao trong vũ trụ quan sát được cỡ một số có hai mươi hai tới hai mươi bốn chữ số không. Khoảng sai số rộng tới hàng trăm lần, và cũng không có gì lạ: mỗi bước nhân đều mang sai số riêng.

Một phép so sánh hay được dùng là số sao trong vũ trụ nhiều hơn số hạt cát trên mọi bãi biển của Trái Đất. Phép so này dựa trên ước tính thô cho cả hai bên, nên chỉ nên đọc như một hình ảnh giúp cảm nhận độ lớn, không phải phép đo.

Điều vững chắc hơn con số tuyệt đối là cấu trúc: thiên hà không rải đều mà kết thành nhóm, đám, siêu đám và những sợi dài, để lại những khoảng trống mênh mông. Cách các thiên hà sắp xếp nói nhiều về lịch sử vũ trụ hơn là tổng số của chúng, và đó là nội dung của các mục từ tiếp theo trong chặng này.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu thiên hà trong vũ trụ?

Ước tính phổ biến cho vũ trụ quan sát được là khoảng vài trăm tỷ thiên hà. Có nghiên cứu năm 2016 nêu tới hai nghìn tỷ khi cộng cả những thiên hà nhỏ, mờ chưa nhìn thấy, nhưng các phép đo ánh sáng nền sau đó nghiêng về con số vài trăm tỷ.

Làm sao người ta đếm được số thiên hà?

Các nhà thiên văn chụp thật lâu một mẩu trời rất nhỏ, đếm số thiên hà trong ảnh, rồi nhân lên theo tỉ lệ diện tích của cả bầu trời. Sau đó hiệu chỉnh cho những thiên hà quá mờ, quá nhỏ hoặc bị che mà kính chưa thấy.

Ảnh trường sâu Hubble là gì?

Đó là bức ảnh kính Hubble chụp năm 1995 bằng cách nhìn khoảng mười ngày vào một mẩu trời nhỏ trông như trống rỗng. Ảnh hiện ra khoảng ba nghìn thiên hà, cho thấy hướng nào trên trời cũng đầy thiên hà nếu nhìn đủ sâu.

Kính James Webb có tìm thấy thêm nhiều thiên hà không?

Có. Kính James Webb nhìn bằng ánh sáng hồng ngoại nên thấy được những thiên hà rất xa và rất cũ mà Hubble không thấy. Tuy vậy, tổng số thiên hà ước tính còn phụ thuộc định nghĩa thế nào là một thiên hà, nên không tăng vọt chỉ vì có kính mới.

Ngoài vũ trụ quan sát được có thiên hà không?

Rất có thể có, nhưng không thể quan sát vì ánh sáng từ đó chưa kịp tới Trái Đất. Khoa học hiện chưa biết vũ trụ toàn phần lớn bao nhiêu, có hữu hạn hay không, nên mọi con số về thiên hà chỉ nói về phần quan sát được.

Vũ trụ có bao nhiêu ngôi sao?

Nhân số thiên hà với số sao trung bình mỗi thiên hà, tổng số sao trong vũ trụ quan sát được ước chừng một số có hai mươi hai tới hai mươi bốn chữ số không. Sai số rất lớn, nên con số chỉ dùng để hình dung cỡ độ lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138