Ngân Hà là một thiên hà xoắn ốc có thanh chắn: nhìn từ trên xuống, nó giống một chiếc đĩa dẹt với một khối sao hình thanh dài ở giữa và vài cánh tay xoắn cuộn ra ngoài. Đường kính phần đĩa sáng vào khoảng một trăm nghìn năm ánh sáng, trong khi bề dày chỉ chừng một nghìn năm ánh sáng. Hệ Mặt Trời không nằm ở tâm mà ở khá xa ra phía ngoài, trên một nhánh phụ nhỏ tên là nhánh Lạp Hộ (Orion), cách tâm khoảng 26 nghìn năm ánh sáng.
Đây là chặng đầu tiên khi chuyến đi rời khỏi Hệ Mặt Trời và nhìn lại ngôi nhà lớn hơn chứa nó. Mục từ đi lần lượt: Ngân Hà gồm những phần nào, các nhánh xoắn nằm ra sao, làm thế nào con người vẽ được hình của một thiên hà mà mình đang ở bên trong, vì sao trên trời đêm nó hiện ra thành một dải sáng, và những điểm nào trong bức tranh này vẫn đang được đo lại.
Ngân Hà nhìn từ ngoài vào: chiếc đĩa có thanh chắn ở giữa
Nếu có thể bay ra ngoài và nhìn xuống từ phía trên, ta sẽ thấy ở giữa Ngân Hà là một vùng phình sáng màu vàng nhạt, đông đặc những ngôi sao già. Vùng phình này không tròn mà kéo dài thành một thanh, chiều dài ước tính vào khoảng vài chục nghìn năm ánh sáng. Từ hai đầu thanh, các nhánh xoắn cuộn ra, sáng hơn phần đĩa xung quanh vì đó là nơi khí và bụi dồn lại, sinh ra nhiều sao trẻ màu xanh trắng.
Phần đĩa mỏng đến bất ngờ. Nếu thu nhỏ Ngân Hà thành một chiếc đĩa rộng một mét, bề dày phần đĩa chỉ cỡ một centimet, còn vùng phình ở giữa thì dày hơn như một lòng đỏ trứng ốp. Bao quanh cả đĩa là một vùng hình cầu thưa thớt gọi là quầng, chứa những ngôi sao rất già và khoảng một trăm rưỡi cụm sao cầu, mỗi cụm là hàng trăm nghìn ngôi sao gom lại thành một khối tròn.
Tổng số sao trong Ngân Hà thường được nêu trong khoảng từ một trăm tỷ tới bốn trăm tỷ. Khoảng cách rộng như vậy không phải do cẩu thả mà vì phần lớn sao là sao lùn đỏ rất mờ, không đếm trực tiếp được; con số phải suy ra từ khối lượng và cách sao phân bố. Ngoài sao, đĩa còn chứa rất nhiều khí hydro, bụi và những đám mây phân tử lạnh là nơi các thế hệ sao tiếp theo sẽ ra đời.
Các nhánh xoắn và chỗ của Hệ Mặt Trời
Các nhánh xoắn của Ngân Hà được đặt tên theo chòm sao mà ta nhìn về hướng đó từ Trái Đất. Hai nhánh lớn thường được nhắc là nhánh Anh Tiên (Perseus) và nhánh Thuẫn Bài – Nhân Mã (Scutum–Centaurus). Giữa chúng còn có những nhánh nhỏ hơn như nhánh Nhân Mã (Sagittarius). Hệ Mặt Trời nằm trên nhánh Lạp Hộ, một dải sao và khí ngắn hơn, nằm giữa nhánh Nhân Mã ở phía trong và nhánh Anh Tiên ở phía ngoài. Vì nó nhỏ nên có tài liệu gọi là nhánh phụ hay "cựa" Lạp Hộ.
Khoảng cách từ Mặt Trời tới tâm Ngân Hà được đo ngày càng chính xác và hiện quanh mức 26 nghìn năm ánh sáng, tức là chừng hơn nửa đường từ tâm ra rìa đĩa sáng. Theo chiều dọc, Mặt Trời nằm rất sát mặt phẳng giữa của đĩa, chỉ cao hơn một chút, khoảng vài chục năm ánh sáng, và vị trí này cũng thay đổi chậm theo thời gian vì Mặt Trời trồi lên rồi chìm xuống khi đi vòng quanh tâm.
Một điều dễ hiểu sai: các nhánh xoắn không phải là những dải sao cố định như nan hoa xe đạp. Sao đi vào nhánh, chậm lại một chút ở đó, rồi lại đi ra, giống xe cộ qua một đoạn đường đông. Vì thế Hệ Mặt Trời cũng không ở mãi trong nhánh Lạp Hộ; qua hàng trăm triệu năm, nó lần lượt đi qua các vùng đông và vùng thưa của đĩa.
Đứng trong rừng thì khó vẽ hình cả khu rừng: con người đã làm thế nào
Đếm sao theo từng hướng. Cuối thế kỷ 18, nhà thiên văn William Herschel đếm số sao nhìn thấy theo nhiều hướng khác nhau và kết luận các ngôi sao xếp thành một khối dẹt. Ông đặt Mặt Trời gần tâm, một kết luận sai vì bụi trong đĩa che mất phần lớn những ngôi sao ở xa, khiến hướng nào trông cũng như sắp hết sao.
Nhìn vào các cụm sao cầu. Đầu thế kỷ 20, Harlow Shapley đo vị trí các cụm sao cầu và nhận ra chúng không phân bố đều quanh ta mà dồn về một phía trời, hướng chòm Nhân Mã. Ông suy ra tâm thật của hệ sao nằm ở hướng đó, rất xa Mặt Trời. Đây là lần đầu Mặt Trời bị "đẩy" ra khỏi vị trí trung tâm.
Nghe sóng vô tuyến của khí hydro. Khí hydro trung hoà phát ra sóng vô tuyến bước sóng 21 centimet, đi xuyên qua bụi. Từ giữa thế kỷ 20, các kính thiên văn vô tuyến đo được sóng này từ khắp đĩa, đọc được khí ở đâu và chuyển động nhanh cỡ nào, nhờ đó phác ra các nhánh xoắn.
Đo vị trí hơn một tỷ ngôi sao. Vệ tinh Gaia của châu Âu đo vị trí, khoảng cách và chuyển động của hơn một tỷ ngôi sao. Dữ liệu này giúp dựng lại hình ba chiều của vùng đĩa quanh Mặt Trời, thấy rõ đĩa bị cong vênh ở rìa và các làn sóng sao lan qua đĩa.
Vì sao trên trời đêm Ngân Hà hiện thành một dải sáng
Vì Hệ Mặt Trời nằm bên trong đĩa, khi nhìn dọc theo mặt phẳng đĩa ta thấy vô số ngôi sao xếp chồng lên nhau ở xa, mắt không tách ra được nên chúng hoà thành một dải sáng mờ như sữa. Khi nhìn vuông góc với đĩa, lên trên hoặc xuống dưới, tầm mắt chỉ đi qua một lớp sao mỏng rồi ra ngay khoảng trống bên ngoài, nên trời thưa sao hơn. Dải sáng ấy chính là chiếc đĩa Ngân Hà nhìn từ cạnh, từ bên trong.
Trong văn hoá Việt, dải sáng này được gọi là sông Ngân, gắn với tích Ngưu Lang – Chức Nữ bị ngăn cách hai bờ. Tên gọi "Ngân Hà" nghĩa là sông bạc. Trong tiếng Anh, tên gọi bắt nguồn từ hình ảnh dòng sữa. Cả hai cách gọi đều mô tả đúng điều mắt thấy: một dòng sáng chảy ngang trời.
Những vệt tối chạy dọc giữa dải sáng không phải là chỗ trống mà là các đám bụi dày chắn ánh sáng sao phía sau. Phần dày và sáng nhất của dải nằm ở hướng chòm Nhân Mã và Bọ Cạp, vì đó là hướng nhìn về tâm Ngân Hà. Ở thành phố nhiều đèn, dải sáng này gần như biến mất; chỉ ở nơi trời thật tối mới thấy rõ, và đó là lý do nhiều người lớn lên ở đô thị chưa từng thấy nó tận mắt.
Những phần ít được nhắc: quầng, đĩa cong và các thiên hà vệ tinh
Phần sáng của Ngân Hà chỉ là một mẩu của câu chuyện. Quanh đĩa là quầng sao rộng lớn, nơi có các ngôi sao già nghèo kim loại, tức là ít nguyên tố nặng, cho thấy chúng hình thành từ rất sớm. Xa hơn nữa, các phép đo chuyển động của sao và khí cho thấy có một khối lượng lớn không phát sáng bao quanh thiên hà, thường được gọi là quầng vật chất tối. Bản chất vật chất tối là chủ đề của chặng sau; ở đây chỉ cần biết phần nhìn thấy được chỉ chiếm một phần nhỏ khối lượng Ngân Hà.
Chiếc đĩa cũng không phẳng tuyệt đối. Ở rìa ngoài, nó bị cong lên một bên, xuống một bên, giống vành mũ bị bẻ nhẹ. Các nhà thiên văn còn đang bàn nguyên nhân: có thể do lực kéo của các thiên hà nhỏ bay quanh, có thể do quầng vật chất tối không cân đối.
Quanh Ngân Hà có hàng chục thiên hà lùn đi theo như vệ tinh. Nổi tiếng nhất là Đám Mây Magellan Lớn và Nhỏ, nhìn thấy bằng mắt thường ở bầu trời Nam bán cầu như hai mảng mây sáng tách khỏi dải Ngân Hà. Một số thiên hà lùn khác đang bị Ngân Hà xé dần ra, để lại những dòng sao dài vắt qua quầng.
Vị trí của Hệ Mặt Trời có gì đặc biệt không
Không ở tâm, và điều đó có lợi. Vùng gần tâm Ngân Hà chật chội: sao đứng gần nhau hơn nhiều, siêu tân tinh và các vụ bùng phát năng lượng xảy ra thường hơn. Một hệ hành tinh ở đó dễ bị quấy nhiễu quỹ đạo và chịu nhiều bức xạ mạnh hơn.
Không quá xa ra rìa. Ở rìa ngoài, khí nghèo nguyên tố nặng như sắt, silic, oxy vốn cần để tạo hành tinh đá. Mặt Trời ở khoảng giữa, nơi đã có đủ "nguyên liệu" do nhiều thế hệ sao trước để lại.
Ý tưởng "vùng ở được của thiên hà" vẫn đang tranh luận. Một số nhà khoa học đề xuất có một vành đai trong thiên hà thuận lợi cho sự sống, Hệ Mặt Trời nằm trong đó. Nhưng mô hình này phụ thuộc nhiều giả định và chưa được kiểm chứng bằng quan sát; cần coi là giả thuyết, không phải điều đã biết.
Không có gì để tự hào hay lo lắng. Vị trí của Mặt Trời là một chỗ bình thường trong một thiên hà bình thường. Chính sự bình thường đó giúp các nhà khoa học suy ra rằng những gì xảy ra ở đây cũng có thể xảy ra ở nhiều nơi khác.
Những điều về hình dạng Ngân Hà vẫn còn được đo lại
Vì phải vẽ từ bên trong, bức tranh Ngân Hà còn nhiều chỗ chưa chắc chắn. Người đọc các tài liệu khác nhau sẽ gặp con số và hình vẽ hơi lệch nhau, và đó là bình thường:
- Số nhánh xoắn chính: có nghiên cứu cho là hai, có nghiên cứu cho là bốn; câu trả lời phụ thuộc vào việc đếm theo sao già, sao trẻ hay theo khí.
- Chiều dài và tốc độ quay của thanh chắn ở giữa vẫn đang được tính lại khi có thêm số liệu chuyển động sao.
- Đường kính: đĩa sáng khoảng trăm nghìn năm ánh sáng, nhưng nếu tính cả những ngôi sao thưa ở rìa thì đĩa có thể rộng hơn đáng kể.
- Tổng khối lượng, nhất là phần vật chất tối, có khoảng sai số lớn, vì phải suy ra từ chuyển động của những vật thể ở rất xa.
- Các hình vẽ Ngân Hà nhìn từ trên xuống mà ta hay gặp đều là tranh minh hoạ dựng từ số liệu; chưa có tàu nào bay ra ngoài để chụp lại thật.
Cách đọc tốt nhất là nắm những điều vững chắc, như dạng xoắn ốc có thanh chắn và vị trí Mặt Trời cách tâm khoảng 26 nghìn năm ánh sáng, còn các chi tiết thì xem là đang được cập nhật.
Câu hỏi thường gặp
Ngân Hà rộng bao nhiêu năm ánh sáng?
Phần đĩa sáng của Ngân Hà có đường kính khoảng một trăm nghìn năm ánh sáng. Nếu tính cả những ngôi sao thưa thớt ở rìa và quầng bao quanh thì kích thước lớn hơn nhiều, nên các tài liệu có thể nêu con số khác nhau tuỳ cách định nghĩa rìa.
Hệ Mặt Trời cách tâm Ngân Hà bao xa?
Theo các phép đo hiện nay, Hệ Mặt Trời cách tâm Ngân Hà khoảng 26 nghìn năm ánh sáng. Hệ Mặt Trời nằm trên nhánh Lạp Hộ, một nhánh phụ giữa nhánh Nhân Mã và nhánh Anh Tiên, ở khoảng hơn nửa đường từ tâm ra rìa đĩa sáng.
Ngân Hà có bao nhiêu ngôi sao?
Ước tính phổ biến là từ một trăm tỷ tới bốn trăm tỷ ngôi sao. Khoảng rộng vì phần lớn là sao lùn đỏ rất mờ, không đếm trực tiếp được, nên con số được suy ra từ khối lượng thiên hà và cách sao phân bố.
Có tấm ảnh thật nào chụp toàn bộ Ngân Hà từ bên ngoài không?
Chưa có. Mọi tàu vũ trụ con người phóng lên đều còn ở trong Hệ Mặt Trời hoặc mới ra tới rìa của nó. Những hình Ngân Hà nhìn từ trên xuống mà ta thấy là tranh minh hoạ, dựng từ số liệu đo sao và khí.
Vì sao ở thành phố không nhìn thấy dải Ngân Hà?
Dải Ngân Hà là ánh sáng gộp của vô số ngôi sao xa nên rất mờ. Ánh đèn đô thị làm bầu trời sáng lên và lấn át dải sáng này. Chỉ ở nơi trời thật tối, không trăng, mới thấy rõ dải sáng chạy ngang trời.
Ngân Hà và dải Ngân Hà trên trời có phải là một không?
Đúng là một. Dải sáng trên trời đêm chính là chiếc đĩa Ngân Hà nhìn từ bên trong, dọc theo mặt phẳng đĩa. Ta thấy nó thành một dải vì Hệ Mặt Trời nằm trong đĩa chứ không đứng bên ngoài nhìn vào.