Năm thiên hà, còn gọi là năm vũ trụ, là khoảng thời gian Hệ Mặt Trời đi hết một vòng quanh tâm Ngân Hà. Theo các phép đo hiện nay, một vòng kéo dài khoảng 225 tới 250 triệu năm, với tốc độ chừng 230 kilômét mỗi giây, tức hơn tám trăm nghìn kilômét mỗi giờ. Mặt Trời khoảng 4,6 tỷ tuổi, nên tính ra nó mới đi được chừng hai mươi vòng kể từ khi hình thành.
Ở chặng này, chuyến đi không bay tới đâu cả mà dừng lại để cảm nhận một chuyển động ta đang ở trong mà không hề hay biết. Mục từ giải thích: con số năm thiên hà được tính thế nào, vì sao nó chỉ là khoảng ước chừng, một vòng trước Trái Đất trông ra sao, vì sao ta không cảm thấy mình đang lao đi, và chuyển động này đã giúp phát hiện ra điều gì lạ về thiên hà.
Tính ra một vòng mất bao lâu
Phép tính nền rất đơn giản: lấy chiều dài một vòng chia cho tốc độ. Hệ Mặt Trời cách tâm Ngân Hà khoảng 26 nghìn năm ánh sáng, nên nếu đi theo vòng tròn thì chu vi là khoảng 160 nghìn năm ánh sáng. Với tốc độ quanh 230 kilômét mỗi giây, đi hết quãng đó mất khoảng 220 tới 230 triệu năm. Các tài liệu khác nhau dùng khoảng cách và tốc độ hơi khác nhau, nên con số được nêu dao động trong khoảng 225 đến 250 triệu năm.
Hai đại lượng ấy đều phải đo từ bên trong. Khoảng cách tới tâm được đo nhờ quỹ đạo các ngôi sao quanh hố đen Sagittarius A*, cũng như nhờ vị trí các cụm sao cầu. Tốc độ thì đo bằng cách xem tâm Ngân Hà và những ngôi sao xa dường như trôi trên nền trời ra sao. Mạng kính vô tuyến theo dõi Sagittarius A* nhiều năm và thấy nó nhích dần theo một hướng cố định. Thật ra hố đen gần như đứng yên; chính Hệ Mặt Trời mới đang chạy, giống như ngồi trên tàu thấy cột điện ngoài cửa sổ lùi lại.
Quỹ đạo của Mặt Trời cũng không phải vòng tròn hoàn hảo. Nó hơi lệch, khi thì gần tâm hơn một chút, khi thì xa hơn, và vì thế "một vòng" cũng khó định nghĩa thật chính xác. Con số năm thiên hà vì vậy là một thước đo xấp xỉ, rất tốt để hình dung độ lớn của thời gian, không phải mốc lịch.
Đếm lịch sử Trái Đất bằng năm thiên hà
Đổi các mốc lịch sử Trái Đất sang đơn vị năm thiên hà giúp thấy rõ con người mới xuất hiện trong một khoảnh khắc ngắn đến mức nào. Bảng dùng mốc một vòng khoảng 230 triệu năm, các con số làm tròn để so sánh.
| Mốc thời gian | Cách nay khoảng | Tính bằng vòng quanh Ngân Hà |
|---|---|---|
| Mặt Trời và Trái Đất hình thành | 4,6 tỷ năm | Khoảng 20 vòng |
| Dấu vết sự sống sớm nhất được nhiều người chấp nhận | Hơn 3,5 tỷ năm | Khoảng 15 vòng |
| Bùng phát đa dạng động vật kỷ Cambri | Khoảng 540 triệu năm | Hơn 2 vòng |
| Những loài khủng long đầu tiên | Khoảng 230 triệu năm | Đúng chừng 1 vòng |
| Khủng long tuyệt chủng | 66 triệu năm | Chưa tới một phần ba vòng |
| Người hiện đại xuất hiện | Khoảng 300 nghìn năm | Chưa tới nửa độ trên vòng tròn 360 độ |
Nói cách khác, lần trước Hệ Mặt Trời ở gần chỗ hiện nay trên quỹ đạo, Trái Đất đang ở kỷ Tam Điệp, các lục địa còn gom thành một siêu lục địa và những loài khủng long nhỏ đầu tiên mới xuất hiện. Toàn bộ lịch sử loài người chỉ ứng với một cung rất nhỏ, gần như không nhận ra trên vòng quỹ đạo.
Vì sao ta không cảm thấy mình đang lao đi
Hơn hai trăm kilômét mỗi giây là nhanh gấp hàng trăm lần một viên đạn. Vậy mà không ai cảm thấy gì. Lý do giống hệt chuyện ngồi trên máy bay đang bay ổn định: cơ thể chỉ cảm nhận được sự thay đổi tốc độ hoặc hướng, không cảm nhận tốc độ đều. Trái Đất, Mặt Trời, các hành tinh, mọi thứ quanh ta đều được kéo đi cùng một nhịp, không có gì cọ xát hay đẩy ngược lại.
Hướng đi của Hệ Mặt Trời quả thật có cong dần để vòng quanh tâm, nhưng cong rất từ từ: đổi hướng một độ mất hơn sáu trăm nghìn năm. Gia tốc do việc đổi hướng này nhỏ đến mức chỉ các phép đo cực kỳ tinh vi mới ghi nhận được. Năm 2021, các nhà khoa học đã đo được nó qua dịch chuyển rất nhỏ trong vị trí biểu kiến của các chuẩn tinh xa, đúng cỡ lý thuyết dự đoán.
Để dễ hình dung, có thể ghép các chuyển động lại: Trái Đất tự quay quanh trục, quay quanh Mặt Trời khoảng 30 kilômét mỗi giây, Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà hơn 200 kilômét mỗi giây, và cả Ngân Hà cũng đang di chuyển trong không gian giữa các thiên hà. Mỗi tầng một chuyển động, mà ta vẫn đứng yên trên mặt đất.
Không chỉ chạy vòng: Mặt Trời còn trồi lên chìm xuống
Ngoài chuyển động quanh tâm, Mặt Trời còn dao động lên xuống qua mặt phẳng giữa của đĩa. Khi lên quá cao, lực hút của khối sao và khí trong đĩa kéo nó trở lại; nó vượt qua mặt phẳng, xuống phía dưới, rồi lại bị kéo lên. Một chu kỳ trồi sụt kéo dài vài chục triệu năm, và Mặt Trời đi xuyên qua mặt phẳng đĩa khoảng ba mươi tới bốn mươi triệu năm một lần.
Đã có giả thuyết cho rằng mỗi lần đi qua vùng đông đúc giữa đĩa, Hệ Mặt Trời dễ bị quấy nhiễu hơn: đám mây sao chổi ở rìa bị lay động, sao chổi rơi vào trong nhiều hơn, có thể gây ra những đợt va chạm và tuyệt chủng theo chu kỳ. Ý tưởng này hấp dẫn nhưng bằng chứng còn yếu và gây tranh cãi; các phân tích về nhịp tuyệt chủng không thống nhất với nhau. Cần đọc nó như một giả thuyết đang được kiểm tra.
Hiện nay Mặt Trời ở rất gần mặt phẳng giữa và đang đi lên. Hành trình này diễn ra chậm đến mức trong cả lịch sử loài người, vị trí đó gần như không thay đổi. Những biến động thực sự đến từ chuyển động này chỉ có ý nghĩa ở thang thời gian địa chất.
Nhánh xoắn quay chậm hơn sao: Mặt Trời đi xuyên qua các nhánh
Một hiểu lầm phổ biến là cả Ngân Hà quay như một chiếc đĩa cứng, mọi phần quay cùng nhau. Thực tế, sao gần tâm đi một vòng nhanh hơn nhiều so với sao ở xa, vì quãng đường ngắn hơn. Còn các nhánh xoắn thì không phải là những dải sao gắn chặt; chúng giống một vùng ùn tắc di chuyển chậm, sao chạy xuyên qua.
Lý thuyết sóng mật độ, được đề xuất từ những năm 1960, cho rằng nhánh xoắn là nơi sao và khí bị nén lại tạm thời khi đi qua. Khí bị nén thì dễ co lại thành sao mới, vì thế nhánh xoắn sáng rực với sao trẻ màu xanh. Những ngôi sao xanh lớn sống ngắn, thường tắt trước khi kịp đi ra khỏi nhánh, nên chúng đánh dấu vị trí nhánh rất rõ.
Mặt Trời trong hơn bốn tỷ năm đã đi qua các nhánh xoắn nhiều lần. Một số nghiên cứu cho rằng Mặt Trời nằm gần vùng mà sao và mẫu hình nhánh xoắn quay gần cùng nhịp, nên nó băng qua nhánh không thường xuyên lắm. Đây là kết quả tính toán với nhiều giả định, các nhóm khác nhau cho kết quả khác nhau, nên mới ở mức gợi ý.
Điều bất ngờ khi đo tốc độ quay: thiếu khối lượng
Nếu khối lượng Ngân Hà tập trung chủ yếu ở vùng sáng gần tâm, thì giống như các hành tinh quanh Mặt Trời, sao càng ở xa phải đi càng chậm. Sao Hải Vương đi chậm hơn Trái Đất nhiều lần chính vì thế. Nhưng khi các nhà thiên văn đo tốc độ quay của khí và sao ở phần ngoài các thiên hà xoắn ốc, kể cả Ngân Hà, họ thấy tốc độ hầu như không giảm theo khoảng cách. Đồ thị tốc độ quay gần như nằm ngang.
Những năm 1970, nhà thiên văn Vera Rubin và các cộng sự đo hàng loạt thiên hà xoắn ốc và cho thấy kết quả này lặp đi lặp lại. Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi nhất: mỗi thiên hà được bao bọc trong một quầng khối lượng không phát sáng, lớn hơn phần nhìn thấy nhiều lần. Đó là một trong những bằng chứng đầu tiên và mạnh nhất cho vật chất tối, chủ đề của chặng "vũ trụ ra đời".
Năm thiên hà vì thế không chỉ là một con số để ngạc nhiên. Chính việc đo xem sao chạy vòng nhanh cỡ nào đã cho thấy phần lớn khối lượng của thiên hà là thứ chưa ai nhìn thấy trực tiếp. Có một số ít nhà khoa học đề xuất sửa luật hấp dẫn thay vì thêm vật chất tối; hướng này vẫn còn được thảo luận, dù kém phổ biến hơn.
Mỗi ngôi sao có một "năm thiên hà" riêng
Khi nói năm thiên hà dài khoảng 230 triệu năm, đó là năm của Hệ Mặt Trời, ở khoảng cách 26 nghìn năm ánh sáng tính từ tâm. Mỗi ngôi sao trong Ngân Hà có chu kỳ riêng tuỳ chỗ nó đứng. Những ngôi sao ở vùng trong đi vòng ngắn hơn nên hết một vòng sớm hơn nhiều; sao ở rìa ngoài phải đi một vòng dài hơn, tốn có khi gấp đôi thời gian.
Ở thái cực gần tâm, khác biệt lên tới mức khó tin. Ngôi sao S2 chạy quanh hố đen Sagittarius A* hết một vòng chỉ trong khoảng 16 năm, tức là đời một con người đủ để thấy nó đi vài vòng. Trong khi đó, các cụm sao cầu ở quầng ngoài có thể cần hàng trăm triệu tới cả tỷ năm cho một vòng, đường đi của chúng lại không nằm trong mặt phẳng đĩa mà chéo lên chéo xuống.
Chính vì mỗi vòng tròn quay một nhịp mà các ngôi sao từng sinh ra cùng nhau trong một đám mây khí sẽ dần bị kéo giãn và tản đi khắp đĩa. Những "anh em ruột" của Mặt Trời, sinh cùng lúc trong cùng một đám mây hơn bốn tỷ năm trước, nay đã rải ra khắp vòng quỹ đạo. Các nhà thiên văn đang thử tìm lại chúng bằng cách so thành phần hoá học của từng ngôi sao, vì sao cùng mẹ thường có "dấu vân tay" nguyên tố giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Một năm thiên hà dài bao nhiêu năm Trái Đất?
Một năm thiên hà dài khoảng 225 tới 250 triệu năm Trái Đất. Con số dao động vì khoảng cách từ Mặt Trời tới tâm Ngân Hà và tốc độ quay quanh tâm đều có sai số đo, và quỹ đạo của Mặt Trời cũng không phải vòng tròn hoàn hảo.
Hệ Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà nhanh cỡ nào?
Hệ Mặt Trời di chuyển quanh tâm Ngân Hà với tốc độ khoảng 230 kilômét mỗi giây, tức hơn tám trăm nghìn kilômét mỗi giờ. Tốc độ này rất lớn nhưng đều và hướng đổi rất chậm, nên con người hoàn toàn không cảm nhận được.
Mặt Trời đã đi được bao nhiêu vòng quanh Ngân Hà?
Mặt Trời khoảng 4,6 tỷ tuổi, chia cho một năm thiên hà cỡ 230 triệu năm thì được khoảng hai mươi vòng. Con số chỉ là ước chừng vì cả tuổi lẫn chu kỳ quỹ đạo đều là giá trị trung bình, quỹ đạo cũng có thể đã thay đổi theo thời gian.
Lần trước Hệ Mặt Trời ở chỗ hiện nay thì Trái Đất trông thế nào?
Khoảng một năm thiên hà trước, Trái Đất ở kỷ Tam Điệp. Các lục địa còn dồn thành một siêu lục địa và những loài khủng long đầu tiên mới xuất hiện. Loài người chưa có mặt, phải hơn hai trăm triệu năm nữa mới xuất hiện.
Ngân Hà có quay như một chiếc đĩa cứng không?
Không. Sao gần tâm đi hết một vòng nhanh hơn sao ở xa, nên thiên hà quay theo kiểu mỗi vòng tròn một nhịp. Các nhánh xoắn cũng không gắn chặt vào sao mà giống vùng ùn tắc di chuyển chậm, sao chạy xuyên qua.
Chuyển động của Mặt Trời trong Ngân Hà có gây ra tuyệt chủng không?
Có giả thuyết cho rằng mỗi lần Hệ Mặt Trời đi qua mặt phẳng đĩa, sao chổi dễ bị lay động rơi vào trong hơn, có thể gây va chạm. Tuy nhiên bằng chứng còn yếu và các phân tích chưa thống nhất, nên hiện mới ở mức giả thuyết đang kiểm tra.