TanCung.comTận Cùng
Mặt Trời và đời các vì sao

Siêu tân tinh: vụ nổ kết thúc đời sao lớn và gieo nguyên tố khắp vũ trụ

Siêu tân tinh là vụ nổ khi lõi sao nặng sụp đổ hoặc sao lùn trắng bị phá huỷ. Nó sáng ngang cả thiên hà trong vài tuần và rải nguyên tố làm nên hành tinh, cơ thể ta.

Expanding supernova remnant of torn orange and violet gas filaments like a ragged veil, glowing knots scattered through the shell, a faint compact spark at the center, deep black background

Siêu tân tinh là vụ nổ cực mạnh kết thúc đời một ngôi sao. Có hai con đường chính: lõi của một ngôi sao nặng gấp khoảng tám lần Mặt Trời trở lên cạn nhiên liệu và sụp đổ trong chưa đầy một giây rồi bật ngược thành vụ nổ; hoặc một sao lùn trắng trong hệ sao đôi bị đẩy quá giới hạn khối lượng và bị phá huỷ hoàn toàn. Trong vài tuần, một siêu tân tinh có thể sáng ngang cả một thiên hà, và vật chất nó hất ra mang theo nhiều nguyên tố về sau trở thành hành tinh, đại dương và cơ thể sống.

Chặng này đi tới khoảnh khắc dữ dội nhất trong đời các vì sao. Mục từ giải thích vì sao lõi sắt là dấu chấm hết, vụ sụp đổ biến thành vụ nổ ra sao, hai loại siêu tân tinh khác nhau thế nào, những lần con người từng thấy siêu tân tinh trên trời, và câu hỏi hay gặp: nếu một ngôi sao gần ta nổ thì có nguy hiểm không.

Lõi sắt: nhiên liệu cuối cùng không còn sinh năng lượng

Một ngôi sao nặng đi qua nhiều tầng nhiên liệu. Đốt hết hydro thành heli, nó đốt heli thành cacbon và oxy, rồi lần lượt lên neon, oxy, silic. Mỗi tầng nóng hơn, nhanh hơn tầng trước. Nếu giai đoạn đốt hydro kéo dài hàng triệu năm, thì giai đoạn đốt silic ở những ngôi sao rất nặng có thể chỉ kéo dài cỡ một ngày theo các mô hình. Bên trong ngôi sao lúc đó giống củ hành: các lớp nguyên tố khác nhau lồng vào nhau, nặng nhất ở tâm.

Tầng cuối cùng tạo ra sắt và các nguyên tố gần sắt. Đây là điểm dừng, vì hạt nhân sắt thuộc loại bền chặt nhất. Ghép sắt với hạt nhân khác không nhả ra năng lượng mà còn tốn năng lượng. Với ngôi sao, điều đó có nghĩa là lõi sắt không thể tự sinh nhiệt để chống lại trọng lực. Lõi sắt cứ lớn dần lên nhờ lớp silic bao quanh đốt tiếp và đổ sắt xuống.

Khi khối lượng lõi sắt vượt quá mức mà áp suất suy biến electron chịu nổi, cũng quanh ngưỡng khoảng 1,4 lần Mặt Trời như với sao lùn trắng, lõi sụp đổ. Đây không còn là co dần qua hàng nghìn năm, mà là rơi tự do: lõi cỡ Trái Đất co lại chỉ còn vài chục kilômét trong thời gian chưa tới một giây.

Từ sụp đổ tới vụ nổ: những gì xảy ra trong vài giây

Cơ chế chi tiết của vụ nổ là một trong những bài toán khó nhất của vật lý thiên văn và cần siêu máy tính để mô phỏng. Bức tranh chung được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận gồm các bước:

  1. Lõi sắt sụp xuống. Electron bị ép vào proton, biến thành neutron và giải phóng một lượng neutrino khổng lồ.
  2. Khi mật độ ở tâm đạt tới mức của hạt nhân nguyên tử, vật chất neutron cứng lại đột ngột, không chịu nén thêm. Phần lõi đang rơi vào bị chặn lại và bật ngược, tạo ra một sóng xung kích lan ra ngoài.
  3. Sóng xung kích mất năng lượng khi xuyên qua lớp vật chất đang đổ vào, có lúc gần như khựng lại. Các mô phỏng cho thấy dòng neutrino tuôn ra từ lõi nung nóng phía sau sóng và khuấy động mạnh vật chất là yếu tố giúp sóng xung kích sống lại.
  4. Sóng xung kích xé tung các lớp vỏ ngoài của ngôi sao, hất chúng ra không gian với tốc độ hàng nghìn tới hàng chục nghìn kilômét mỗi giây.
  5. Vật chất bị nung nóng trong sóng xung kích tạo ra thêm nguyên tố mới, trong đó có các đồng vị phóng xạ như niken. Sự phân rã của chúng giữ cho siêu tân tinh tiếp tục sáng trong nhiều tuần, nhiều tháng.
  6. Ở tâm còn lại một sao neutron siêu đặc, hoặc nếu ngôi sao ban đầu rất nặng, một hố đen.

Phần lớn năng lượng của vụ nổ thật ra được mang đi bởi neutrino, chỉ một phần nhỏ thành ánh sáng. Năm 1987, khi một siêu tân tinh nổ ở Đám Mây Magellan Lớn, thiên hà nhỏ bên cạnh Ngân Hà, các máy dò dưới lòng đất ở vài nước đã bắt được một loạt neutrino vài giờ trước khi ánh sáng của vụ nổ được thấy, xác nhận bức tranh này.

Hai loại siêu tân tinh chính

Cách phân loại chính xác của giới thiên văn dựa trên vạch quang phổ và có nhiều nhóm con. Với người đọc phổ thông, chỉ cần phân biệt hai con đường:

Điểm so sánhSiêu tân tinh sụp đổ lõiSiêu tân tinh từ sao lùn trắng (loại Ia)
Ngôi sao gốcSao nặng gấp khoảng tám lần Mặt Trời trở lênSao lùn trắng trong hệ sao đôi
Nguyên nhânLõi sắt hết khả năng chống trọng lực, sụp đổHút khí từ sao bạn hoặc va chạm với sao lùn trắng khác, cacbon bốc cháy toàn khối
Để lại gì ở tâmSao neutron hoặc hố đenThường không còn gì, ngôi sao bị phá huỷ hoàn toàn
Hay gặp ở đâuVùng nhiều sao trẻ, nhánh xoắn ốc của thiên hàMọi loại thiên hà, cả thiên hà già
Đóng góp nguyên tốNhiều oxy, magiê, silic và các nguyên tố nhẹ hơn sắtNhiều sắt và các nguyên tố nhóm sắt

Siêu tân tinh loại Ia có độ sáng cực đại khá đồng đều, nên được dùng làm ngọn đèn chuẩn đo khoảng cách tới thiên hà xa. Cuối thập niên 1990, đo những ngọn đèn này đã dẫn tới phát hiện rằng vũ trụ đang giãn nở nhanh dần, mở ra câu hỏi về năng lượng tối.

Nguyên tố trong cơ thể ta đến từ đâu

Vũ trụ ban đầu gần như chỉ có hydro, heli và một chút liti. Gần như mọi nguyên tố khác, cacbon trong tế bào, oxy trong không khí, canxi trong xương, sắt trong máu, silic trong đá, đều được tạo ra bên trong các ngôi sao rồi được trả lại không gian khi sao chết. Siêu tân tinh là một trong những con đường quan trọng nhất của việc trả lại ấy, vì nó hất tung cả kho nguyên tố tích luỹ hàng triệu năm ra khoảng không chỉ trong một lần.

Không phải nguyên tố nào cũng có cùng một nguồn. Cacbon và nitơ được nhiều sao cỡ trung bình thổi ra ở giai đoạn khổng lồ đỏ. Oxy, magiê chủ yếu đến từ sao nặng nổ thành siêu tân tinh. Phần lớn sắt đến từ siêu tân tinh loại Ia. Nhiều nguyên tố nặng hơn sắt được tạo bằng cách bắt neutron, có phần diễn ra chậm trong các sao khổng lồ già, có phần diễn ra cực nhanh trong những sự kiện dữ dội như siêu tân tinh hiếm hoặc va chạm giữa các sao neutron; tỉ lệ đóng góp của từng nguồn vẫn đang được nghiên cứu.

Câu nói "chúng ta được làm từ bụi sao" vì vậy không phải chỉ là lời văn hoa. Hệ Mặt Trời hình thành từ một đám mây đã được làm giàu bởi nhiều thế hệ sao chết trước đó. Các nguyên tử trong cơ thể bạn đã từng là một phần của những ngôi sao khác nhau, ở những nơi khác nhau trong Ngân Hà, trước khi gặp nhau ở đây.

Những siêu tân tinh con người đã thấy

Năm 1054, các nhà thiên văn Trung Hoa ghi chép về một "vị khách" sáng rực xuất hiện ở hướng chòm Kim Ngưu, nhìn thấy cả ban ngày trong một thời gian. Ngày nay, ở đúng vị trí đó là tinh vân Con Cua, một đám khí rối đang giãn nở, ở giữa có một sao neutron quay nhanh. Đây là một trong những trường hợp hiếm mà ta biết chính xác năm một siêu tân tinh được nhìn thấy.

Cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, châu Âu chứng kiến hai siêu tân tinh trong Ngân Hà nhìn thấy bằng mắt thường, vào năm 1572 và 1604. Chúng góp phần làm lung lay quan niệm cổ rằng bầu trời sao là bất biến. Kể từ năm 1604, chưa có siêu tân tinh nào trong Ngân Hà được nhìn thấy bằng mắt thường, dù các nhà thiên văn tìm được dấu vết của những vụ nổ trẻ hơn bị bụi che khuất.

Chữ "tân tinh" nghĩa là ngôi sao mới: người xưa tưởng một ngôi sao vừa sinh ra, trong khi thực ra đó là một ngôi sao đang chết, trước đó quá mờ để thấy. Ngày nay, các kính thiên văn tự động quét bầu trời phát hiện hàng nghìn siêu tân tinh mỗi năm, hầu hết ở những thiên hà rất xa, giúp nghiên cứu chúng một cách thống kê.

Những vụ nổ khác thường: quá sáng, hoặc không nổ được

Không phải ngôi sao nặng nào cũng chết theo một kịch bản. Các cuộc quét bầu trời tự động đã ghi nhận những siêu tân tinh sáng gấp hàng chục lần mức thông thường, được gọi là siêu tân tinh cực sáng. Nguồn năng lượng thêm của chúng vẫn đang được bàn: có ý kiến cho rằng một sao neutron từ trường cực mạnh mới sinh ở tâm tiếp tục bơm năng lượng, có ý kiến cho rằng lớp vỏ hất ra đâm vào lớp khí do ngôi sao thổi ra từ trước.

Với những ngôi sao cực nặng, đôi khi vụ sụp đổ tạo thành hố đen kèm hai luồng phụt vật chất gần tốc độ ánh sáng dọc theo trục quay. Nếu một luồng như vậy hướng đúng về phía Trái Đất, các vệ tinh ghi được một chớp tia gamma cực mạnh kéo dài vài giây tới vài phút. Mối liên hệ giữa một số chớp tia gamma dài và siêu tân tinh đã được xác nhận qua quan sát.

Ở chiều ngược lại, có giả thuyết về siêu tân tinh "thất bại": lõi sụp thành hố đen mà sóng xung kích không đủ sức hất lớp vỏ ra, ngôi sao gần như lặng lẽ biến mất khỏi bầu trời. Các nhà thiên văn đã theo dõi hàng triệu ngôi sao ở các thiên hà gần để tìm những ngôi sao nặng bỗng mờ hẳn rồi không sáng lại, và đã có vài ứng viên. Đây vẫn là vùng nghiên cứu đang mở, chưa có kết luận chắc chắn.

Nếu một ngôi sao gần ta nổ thì sao

Betelgeuse sẽ nổ, nhưng không biết khi nào. Betelgeuse là siêu khổng lồ đỏ đang ở cuối đời. Các ước tính phổ biến cho rằng nó sẽ nổ trong vòng khoảng một trăm nghìn năm tới, có thể sớm hơn hoặc muộn hơn nhiều. Đợt mờ đi bất thường của nó cuối năm 2019 đầu 2020 từng khiến nhiều người đồn sắp nổ; các nghiên cứu sau đó cho thấy nguyên nhân chủ yếu là một đám bụi do chính ngôi sao phun ra che bớt ánh sáng.

Khi Betelgeuse nổ, Trái Đất an toàn. Betelgeuse ở xa hàng trăm năm ánh sáng. Vụ nổ sẽ làm nó sáng rực trên trời, có thể thấy cả ban ngày trong một thời gian, nhưng không gây hại cho sự sống trên Trái Đất.

Khoảng cách nguy hiểm là rất gần. Các nghiên cứu thường đặt ngưỡng nguy hiểm cho tầng ôzôn ở khoảng vài chục năm ánh sáng. Hiện không có ngôi sao nào đủ nặng để nổ thành siêu tân tinh ở gần như vậy.

Trái Đất từng nhận dấu vết siêu tân tinh xưa. Trong trầm tích đáy biển, các nhà khoa học tìm thấy một đồng vị sắt phóng xạ không tự sinh ra trên Trái Đất, cho thấy cách đây vài triệu năm từng có siêu tân tinh nổ ở khoảng cách tương đối gần, đủ để bụi của nó rơi xuống Trái Đất nhưng không gây tuyệt chủng.

Câu hỏi thường gặp

Siêu tân tinh là gì?

Siêu tân tinh là vụ nổ kết thúc đời một ngôi sao: hoặc lõi sắt của sao nặng sụp đổ rồi bật ngược thành vụ nổ, hoặc một sao lùn trắng vượt giới hạn khối lượng và bị phá huỷ. Nó có thể sáng ngang cả một thiên hà trong nhiều tuần.

Mặt Trời có nổ thành siêu tân tinh không?

Không. Mặt Trời quá nhẹ để lõi sụp đổ thành siêu tân tinh và cũng không có sao bạn để thành loại Ia. Nó sẽ thành sao khổng lồ đỏ rồi để lại một sao lùn trắng.

Betelgeuse bao giờ nổ?

Không ai biết chính xác. Các ước tính phổ biến cho rằng trong vòng khoảng một trăm nghìn năm tới. Khi nổ, nó sẽ rất sáng trên trời nhưng ở đủ xa để không gây hại cho Trái Đất.

Tinh vân Con Cua là gì?

Tinh vân Con Cua là phần vật chất còn lại của một siêu tân tinh được ghi nhận năm 1054. Ở giữa nó có một sao neutron quay rất nhanh, và đám khí vẫn đang giãn nở cho tới ngày nay.

Vì sao gọi là chúng ta được làm từ bụi sao?

Vì ngoài hydro và một phần heli, hầu hết nguyên tố trong cơ thể như cacbon, oxy, canxi, sắt đều được tạo ra trong các ngôi sao rồi trả lại không gian khi sao chết, trong đó có qua siêu tân tinh, trước khi Hệ Mặt Trời hình thành.

Bao lâu Ngân Hà có một siêu tân tinh?

Các ước tính phổ biến cho Ngân Hà khoảng một tới vài siêu tân tinh mỗi thế kỷ, nhưng nhiều vụ bị bụi che khuất. Lần cuối thấy bằng mắt thường trong Ngân Hà là năm 1604.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138