Năng lượng sinh ra ở lõi Mặt Trời cần một khoảng thời gian rất dài mới ra tới bề mặt: các ước tính phổ biến nằm trong khoảng từ vài chục nghìn tới khoảng một trăm bảy mươi nghìn năm, tuỳ mô hình và cách tính. Lý do là trong vùng bên trong, ánh sáng liên tục bị hấp thụ rồi phát ra lại theo hướng ngẫu nhiên, đi như một người say lạc trong đám đông chứ không đi thẳng. Ra khỏi bề mặt, ánh sáng chỉ cần khoảng 8 phút là tới Trái Đất.
Chặng này đi theo năng lượng từ trong ra ngoài: qua vùng bức xạ, rồi vùng đối lưu sôi sục, tới lớp bề mặt mà mắt ta coi là "mặt" của Mặt Trời. Mục từ cũng giải thích vì sao con số ước tính chênh nhau nhiều, ánh sáng đổi màu thế nào trên đường đi, và loại hạt nào thoát ra chỉ trong vài giây.
Bên trong Mặt Trời có những tầng nào
Mặt Trời không có mặt đất. Nó là một khối plasma, nhưng các nhà khoa học chia nó thành các tầng theo cách năng lượng di chuyển qua đó. Đi từ tâm ra ngoài:
- Lõi, chiếm khoảng một phần tư bán kính tính từ tâm: nơi phản ứng tổng hợp hạt nhân sinh ra gần như toàn bộ năng lượng.
- Vùng bức xạ, từ mép lõi ra tới khoảng bảy phần mười bán kính: vật chất đặc và nóng, năng lượng di chuyển bằng ánh sáng bị hấp thụ và phát lại liên tục.
- Lớp chuyển tiếp mỏng giữa vùng bức xạ và vùng đối lưu: ở đây tốc độ quay của Mặt Trời thay đổi đột ngột, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là nơi từ trường Mặt Trời được khuếch đại.
- Vùng đối lưu, khoảng ba phần mười bán kính ngoài cùng: vật chất nóng trồi lên, nguội đi rồi chìm xuống, như nồi cháo đang sôi.
- Quang quyển: lớp mỏng phát ra phần lớn ánh sáng ta nhìn thấy, nóng khoảng năm nghìn rưỡi độ C. Đây là "bề mặt" theo nghĩa thông thường.
- Khí quyển Mặt Trời phía trên: sắc quyển và vành nhật hoa, chỉ thấy rõ khi nhật thực toàn phần hoặc qua thiết bị chuyên dụng.
Ranh giới giữa các tầng không phải những bức vách. Chúng là những vùng mà tính chất vật chất thay đổi đủ nhiều để năng lượng phải đổi cách di chuyển.
Vùng bức xạ: vì sao ánh sáng không đi thẳng được
Ánh sáng sinh ra ở lõi ban đầu là tia gamma năng lượng rất cao. Nhưng vật chất xung quanh đặc tới mức một tia sáng chỉ đi được một quãng cực ngắn, có ước tính chỉ cỡ dưới một milimét tới vài centimét tuỳ độ sâu, là đã đụng phải một hạt mang điện. Hạt đó hấp thụ năng lượng rồi phát ra một tia sáng mới, theo một hướng bất kỳ: có thể ra ngoài, có thể quay vào trong, có thể đi ngang.
Quá trình này lặp lại vô số lần. Các nhà vật lý gọi đó là bước đi ngẫu nhiên. Hình dung bạn đứng giữa một quảng trường chật kín người, mỗi bước lại bị xô sang một hướng tuỳ ý. Bạn vẫn sẽ ra được mép quảng trường, nhưng số bước cần đi không tỉ lệ với khoảng cách mà tăng theo bình phương khoảng cách. Quãng đường từ mép lõi tới mép vùng bức xạ dài vài trăm nghìn kilômét, mỗi bước chỉ vài milimét, nên tổng số bước lớn đến mức thời gian tính bằng nhiều nghìn năm.
Cũng cần nói rõ: không có "một photon" nào đi trọn hành trình. Mỗi lần bị hấp thụ, tia sáng cũ biến mất, tia mới ra đời. Thứ thật sự đi từ lõi ra ngoài là dòng năng lượng. Nói "photon mất hàng chục nghìn năm để thoát ra" là cách nói gọn, dễ hiểu, miễn là ta nhớ rằng đó là năng lượng đi, không phải một hạt bền bỉ chui ra.
Vì sao các con số chênh nhau từ vài chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm
Mật độ thay đổi theo độ sâu. Gần lõi, vật chất đặc hơn nhiều so với phía ngoài vùng bức xạ, nên bước đi ngắn hơn. Một phép tính dùng mật độ trung bình sẽ ra kết quả khác hẳn phép tính chia từng lớp mỏng với mật độ riêng.
Độ "mờ" của vật chất phụ thuộc nhiệt độ và thành phần. Khả năng chặn ánh sáng của plasma, gọi là độ chắn sáng, thay đổi theo nhiệt độ, mật độ và lượng nguyên tố nặng. Các bảng số liệu độ chắn sáng được cải tiến dần qua các thập kỷ, và mỗi lần cải tiến lại xê dịch kết quả.
Có người tính thời gian cho "photon", có người tính cho năng lượng. Hai cách định nghĩa cho ra các con số khác nhau. Một số sách còn tính cả thời gian năng lượng nằm lại trong toàn bộ Mặt Trời, gọi là thời gian khuếch tán nhiệt, ra con số lớn hơn nhiều, tính bằng triệu năm.
Con số trong sách phổ thông thường làm tròn. Vì vậy bạn có thể gặp "mười nghìn năm", "một trăm nghìn năm", "hai trăm nghìn năm" ở các nguồn khác nhau. Điều đáng nhớ không phải con số chính xác, mà là thứ bậc: lâu hơn khoảng thời gian ánh sáng từ bề mặt tới Trái Đất hàng tỷ lần.
Vùng đối lưu: năng lượng đi nhờ vật chất trồi sụt
Càng ra xa lõi, nhiệt độ càng giảm. Tới khoảng bảy phần mười bán kính, plasma đã nguội đến mức các nguyên tử giữ lại được một phần electron, và vật chất trở nên chắn sáng hơn hẳn. Ánh sáng gần như bị "nghẹt", năng lượng dồn lại bên dưới. Lúc đó, cách hiệu quả hơn để chuyển nhiệt ra ngoài là để chính vật chất di chuyển: khối nóng nhẹ hơn trồi lên, nhả nhiệt ở gần bề mặt, nguội đi, nặng hơn rồi chìm xuống. Đây là đối lưu, giống hệt nồi nước đang đun.
Đối lưu nhanh hơn bước đi ngẫu nhiên rất nhiều. Quãng vài trăm nghìn kilômét cuối cùng, năng lượng được vận chuyển trong thời gian tính bằng tuần hoặc tháng theo nhiều ước tính, thay vì nghìn năm. Vì vậy phần lớn thời gian của hành trình nằm ở vùng bức xạ.
Dấu vết của đối lưu nhìn thấy được trên bề mặt. Ảnh chụp quang quyển bằng kính thiên văn chuyên dụng cho thấy cả mặt Mặt Trời lấm tấm như mặt nồi cơm đang sôi: những ô sáng ở giữa là nơi vật chất nóng trồi lên, viền tối quanh ô là nơi vật chất nguội chìm xuống. Người ta gọi chúng là hạt gạo Mặt Trời. Mỗi hạt rộng cỡ một quốc gia nhỏ hoặc hơn, tồn tại chỉ khoảng vài phút rồi tan, nhường chỗ cho hạt mới.
Ánh sáng đổi màu trên đường đi như thế nào
Tia gamma sinh ra trong lõi không phải thứ ta thấy. Mỗi lần bị hấp thụ và phát lại, năng lượng được chia sẻ dần với vật chất xung quanh. Ra tới vùng ngoài nguội hơn, các tia sáng được phát ra có năng lượng thấp hơn: từ gamma xuống tia X, xuống tử ngoại, cuối cùng phần lớn là ánh sáng nhìn thấy và hồng ngoại. Một tia gamma năng lượng cao ban đầu, theo nghĩa năng lượng, "biến" thành hàng nghìn tia sáng thường.
Màu ánh sáng thoát ra được quyết định bởi nhiệt độ của lớp cuối cùng nó rời đi, tức quang quyển. Ở khoảng năm nghìn rưỡi độ C, vật nóng phát sáng mạnh nhất ở vùng giữa của dải màu nhìn thấy, trải đều các màu, nên ánh sáng Mặt Trời ngoài không gian thực chất là màu trắng. Ta thấy Mặt Trời vàng hay đỏ lúc hoàng hôn là do khí quyển Trái Đất tán xạ bớt ánh sáng xanh ra khắp bầu trời.
Điều này cũng có nghĩa là thứ ánh sáng ban ngày chiếu vào mặt bạn đã mang năng lượng sinh ra trong lõi từ rất lâu, trước cả khi những ruộng lúa đầu tiên được trồng trên Trái Đất. Cái "cũ" ở đây là năng lượng, không phải bản thân tia sáng, nhưng hình ảnh ấy vẫn giúp ta cảm được khoảng thời gian bên trong một ngôi sao.
So sánh các chặng: từ lõi tới mắt người trên Trái Đất
Bảng dưới gom các chặng chính theo thứ bậc thời gian. Con số là ước tính phổ thông, làm tròn, dùng để so sánh độ lớn chứ không phải số đo chính xác.
| Chặng | Năng lượng đi bằng cách nào | Thời gian ước tính |
|---|---|---|
| Lõi ra mép vùng bức xạ | Ánh sáng bị hấp thụ và phát lại, bước đi ngẫu nhiên | Hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm |
| Vùng đối lưu | Khối vật chất nóng trồi lên, nguội chìm xuống | Tuần tới tháng, tuỳ ước tính |
| Rời quang quyển ra không gian | Ánh sáng đi gần như thẳng | Gần như tức thời |
| Từ Mặt Trời tới Trái Đất | Ánh sáng đi trong chân không | Khoảng 8 phút |
| Neutrino từ lõi ra khỏi Mặt Trời | Đi xuyên vật chất gần như không bị cản | Khoảng hai giây |
Neutrino là hạt duy nhất mang tin tức "tươi" từ lõi. Nếu một ngày lõi Mặt Trời thay đổi, neutrino báo cho ta biết gần như ngay, còn ánh sáng thì phải rất lâu sau mới phản ánh sự thay đổi đó.
Câu hỏi hay nghe: nếu lõi Mặt Trời tắt, bao lâu ta mới biết
Đây là một thí nghiệm tưởng tượng thường dùng trong lớp học. Mặt Trời không thể tắt đột ngột, nhưng đặt câu hỏi giúp hiểu chuyện "năng lượng lưu lại bên trong". Nếu lõi ngừng phản ứng, ánh sáng mặt trời không tắt sau 8 phút như nhiều người nghĩ. Lượng nhiệt khổng lồ tích trong vùng bức xạ và vùng đối lưu vẫn tiếp tục chảy ra, nên bề mặt vẫn sáng gần như bình thường trong một thời gian rất dài.
Người đầu tiên nhận ra sự cố sẽ là các máy dò neutrino đặt sâu dưới lòng đất: số neutrino Mặt Trời sẽ giảm hẳn trong vòng vài phút. Sau đó, Mặt Trời sẽ dần co lại và thay đổi theo những cách các nhà vật lý có thể tính, nhưng ánh sáng chiếu tới Trái Đất chỉ thay đổi rõ sau hàng chục nghìn năm hoặc lâu hơn.
Thí nghiệm này cũng giải thích vì sao nhà khoa học coi trọng neutrino. Khi đo được số neutrino khớp với lượng ánh sáng, họ biết lõi hôm nay đang sinh năng lượng đúng bằng lượng năng lượng bề mặt đang toả ra. Nói cách khác, Mặt Trời đang ở trạng thái ổn định suốt quãng thời gian dài, đúng như mô hình dự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng Mặt Trời tới Trái Đất mất bao lâu?
Từ bề mặt Mặt Trời tới Trái Đất, ánh sáng đi khoảng 8 phút. Phần lâu nhất của hành trình là bên trong Mặt Trời, nơi năng lượng mất hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm để từ lõi ra tới bề mặt.
Vì sao các sách ghi thời gian photon thoát ra khác nhau?
Vì cách tính khác nhau: dùng mật độ trung bình hay chia từng lớp, bảng số độ chắn sáng cũ hay mới, tính cho một tia sáng hay cho dòng năng lượng. Điều chắc chắn là thời gian rất dài, lâu hơn quãng bay tới Trái Đất hàng tỷ lần.
Hạt gạo trên bề mặt Mặt Trời là gì?
Đó là những ô đối lưu: tâm ô sáng là nơi khí nóng trồi lên, viền tối là nơi khí nguội chìm xuống. Mỗi hạt rộng hàng trăm tới hơn nghìn kilômét và chỉ tồn tại vài phút.
Mặt Trời có mặt đất để đứng lên không?
Không. Mặt Trời hoàn toàn là plasma, tức khí bị điện hoá. Quang quyển chỉ là lớp mà từ đó ánh sáng thoát ra được, nên trông như bề mặt, nhưng đi xuống bên dưới thì vật chất chỉ đặc và nóng dần lên.
Neutrino có nguy hiểm cho người không?
Không. Neutrino gần như không tương tác với vật chất, đi xuyên qua cơ thể và cả Trái Đất mà hầu như không để lại gì. Phải dùng những máy dò khổng lồ đặt sâu dưới đất mới bắt được một phần rất nhỏ.
Ánh sáng Mặt Trời thật ra có màu gì?
Nhìn từ ngoài không gian, ánh sáng Mặt Trời gần như trắng. Ta thấy nó vàng hay cam đỏ khi lặn là vì khí quyển Trái Đất tán xạ bớt phần ánh sáng xanh ra khắp bầu trời.