TanCung.comTận Cùng
Mặt Trời và đời các vì sao

Mặt Trời cháy bằng gì: phản ứng tổng hợp hạt nhân trong lõi giải thích dễ hiểu

Mặt Trời không cháy như lửa than. Lõi của nó ép hydro thành heli, một phần nhỏ khối lượng biến thành năng lượng. Giải thích từng bước, dễ hiểu, không cần công thức.

Cutaway view of the Sun showing glowing layered interior, a white-hot core at the center surrounded by amber and crimson plasma shells, black space and faint stars around

Mặt Trời không cháy theo nghĩa lửa bếp, vì ngoài không gian không có không khí để đốt và trong Mặt Trời cũng không có phản ứng với oxy. Nguồn năng lượng của nó là phản ứng tổng hợp hạt nhân trong lõi: ở nhiệt độ khoảng 15 triệu độ và áp suất cực lớn, các hạt nhân hydro bị ép vào nhau, qua nhiều bước ghép thành heli. Một heli nhẹ hơn một chút so với tổng các hạt tạo ra nó, và phần khối lượng hụt đi đó biến thành năng lượng.

Chặng này của chuyến đi dừng ở nơi nóng nhất Hệ Mặt Trời. Mục từ đi qua: vì sao con người từng nghĩ sai về nguồn sáng của Mặt Trời, phản ứng diễn ra theo từng bước ra sao, vì sao nó không nổ tung như bom, mỗi giây Mặt Trời "tiêu" bao nhiêu, nhiên liệu còn đủ cho bao lâu, và làm sao các nhà khoa học kiểm chứng được điều xảy ra ở chỗ không ai nhìn thấy được.

Vì sao "cháy" là chữ dùng sai, nhưng ai cũng dùng

Trong tiếng Việt, ta quen nói Mặt Trời "cháy", "đốt", "lửa Mặt Trời". Đó là cách nói hình ảnh. Cháy theo nghĩa hoá học là phản ứng giữa nhiên liệu với oxy, giải phóng năng lượng từ liên kết giữa các nguyên tử: củi, than, ga đều như vậy. Kiểu năng lượng này rất nhỏ so với những gì Mặt Trời toả ra. Từ thế kỷ 19, người ta đã thử tính: nếu Mặt Trời là một khối than khổng lồ cháy với tốc độ đủ để sáng như hiện nay, nó sẽ hết nhiên liệu chỉ sau vài nghìn năm. Trong khi đá trên Trái Đất cho thấy hành tinh này đã tồn tại lâu hơn rất, rất nhiều.

Sau đó có ý tưởng Mặt Trời nóng lên nhờ tự co lại dưới sức hút của chính nó, giống như không khí nóng lên khi bị bơm nén. Cách này kéo dài được tuổi thọ lên vài chục triệu năm, nhưng vẫn không đủ để giải thích tuổi của đá và hoá thạch. Câu trả lời đúng chỉ xuất hiện khi vật lý thế kỷ 20 phát hiện ra rằng khối lượng có thể chuyển thành năng lượng, và hạt nhân nguyên tử có thể ghép với nhau.

Vì vậy, khi đọc "Mặt Trời đang cháy", bạn nên hiểu là "Mặt Trời đang toả năng lượng". Chữ chính xác là tổng hợp hạt nhân, hay nhiệt hạch: hạt nhân nhẹ gộp thành hạt nhân nặng hơn. Nó khác với phân hạch trong nhà máy điện hạt nhân hiện nay, nơi hạt nhân nặng như urani bị tách ra.

Từ bốn hạt nhân hydro thành một heli: các bước chính

Ở Mặt Trời, con đường chủ yếu được gọi là chuỗi proton–proton. Hạt nhân hydro thường gặp chỉ là một proton. Không cần nhớ tên từng hạt, chỉ cần theo trình tự:

  1. Hai proton tiến sát nhau. Cả hai mang điện dương nên đẩy nhau rất mạnh. Phần lớn các lần gặp, chúng bật ra. Chỉ một tỉ lệ cực nhỏ vượt được lực đẩy đó và dính lại.
  2. Khi dính lại, một proton biến thành neutron, hạt nhân mới là đơteri (hydro nặng). Bước biến đổi này nhả ra một hạt rất nhẹ gọi là neutrino, cùng một hạt mang điện dương nhỏ xíu, hạt này gặp electron là triệt tiêu thành tia sáng năng lượng cao.
  3. Đơteri nhanh chóng bắt thêm một proton nữa thành heli-3, một dạng heli nhẹ, kèm một tia gamma.
  4. Hai hạt heli-3 gặp nhau, ghép thành heli-4 bình thường và trả lại hai proton tự do để chúng tiếp tục vòng mới.
  5. Kết quả cuối: bốn proton đi vào, một heli-4 đi ra. Heli-4 nhẹ hơn tổng bốn proton khoảng 0,7 phần trăm. Phần chênh đó chính là năng lượng, theo đúng hệ thức khối lượng – năng lượng nổi tiếng E = mc².

Bước đầu tiên là bước chậm nhất. Tính trung bình, một proton cụ thể trong lõi phải chờ hàng tỷ năm mới đến lượt tham gia. Chính sự chậm chạp này giúp Mặt Trời sống lâu: nếu phản ứng dễ xảy ra hơn, nhiên liệu đã bị dùng hết từ lâu.

Vì sao cần nóng và đặc đến thế, và vì sao proton vẫn gặp được nhau

Nhiệt độ cao nghĩa là các hạt chạy rất nhanh. Ở khoảng 15 triệu độ, proton lao vào nhau với tốc độ lớn, nhưng tính theo vật lý cổ điển, tốc độ đó vẫn chưa đủ để thắng hẳn lực đẩy điện. Nếu chỉ có vật lý cổ điển, Mặt Trời sẽ không sáng được.

Thứ giải cứu là một hiện tượng của thế giới lượng tử, thường gọi là hiệu ứng đường hầm. Ở kích thước hạt nhân, hạt không có vị trí rõ ràng như hòn bi mà giống một làn sóng xác suất. Có một khả năng nhỏ hạt "lọt qua" bức tường lực đẩy mà không cần đủ năng lượng để trèo qua đỉnh. Khả năng đó rất nhỏ cho mỗi lần gặp, nhưng lõi Mặt Trời chứa một lượng proton khổng lồ, va chạm nhau liên tục, nên tổng số lần lọt qua mỗi giây vẫn đủ lớn.

Mật độ cũng quan trọng. Vật chất ở lõi bị ép đặc hơn chì nhiều lần, dù vẫn ở trạng thái khí điện hoá (plasma) chứ không phải chất rắn. Càng đặc, các hạt càng hay gặp nhau. Lõi chiếm chừng một phần tư bán kính Mặt Trời tính từ tâm, và gần như toàn bộ năng lượng được sinh ra ở vùng này. Ra ngoài lõi, nhiệt độ và mật độ giảm, phản ứng gần như tắt hẳn.

Vì sao Mặt Trời không nổ tung như một quả bom

Trọng lực và áp suất cân bằng nhau. Sức hút của khối vật chất khổng lồ kéo mọi thứ vào tâm. Nhiệt và áp suất từ phản ứng đẩy ngược ra. Hai lực này giữ nhau ở thế cân bằng, nên Mặt Trời có kích thước gần như ổn định suốt hàng tỷ năm.

Có cơ chế tự điều chỉnh. Nếu lõi nóng lên một chút, nó giãn ra, mật độ giảm, phản ứng chậm lại, lõi nguội bớt. Nếu lõi nguội đi, nó co lại, nóng lên, phản ứng tăng. Giống như một bộ điều nhiệt tự nhiên, không cần ai vặn.

Phản ứng rất "loãng". Tính trên mỗi mét khối, lõi Mặt Trời sinh ra lượng nhiệt không nhiều, có ước tính còn thấp hơn nhiệt toả ra từ một đống phân ủ. Mặt Trời sáng khủng khiếp không phải vì phản ứng dữ dội ở từng điểm, mà vì lõi quá lớn.

Bom nhiệt hạch là trường hợp ngược lại. Bom ép nhiên liệu đến điều kiện cực đoan trong một khoảnh khắc và không có gì giữ lại, nên năng lượng thoát ra cùng lúc. Lõi Mặt Trời được trọng lực của chính nó giữ chặt, nên năng lượng nhả ra đều đặn.

Mỗi giây Mặt Trời mất bao nhiêu, nhiên liệu còn đủ bao lâu

Các phép tính phổ thông cho thấy mỗi giây, lõi Mặt Trời biến khoảng 600 triệu tấn hydro thành heli, và trong quá trình đó khoảng 4 triệu tấn khối lượng chuyển thành năng lượng. Nghe như một sự hao hụt khủng khiếp, nhưng so với khối lượng Mặt Trời, con số này nhỏ đến mức sau toàn bộ đời sống của nó, Mặt Trời chỉ mất đi một phần rất nhỏ khối lượng do phản ứng.

Mặt Trời đã hình thành khoảng 4,6 tỷ năm trước. Theo các mô hình về cấu trúc sao, một ngôi sao cỡ Mặt Trời ở giai đoạn đốt hydro trong lõi chừng 10 tỷ năm, nghĩa là nó đang ở khoảng giữa đời. Không phải toàn bộ hydro của Mặt Trời sẽ được dùng: chỉ phần nằm trong lõi mới đủ nóng để tham gia, còn lớp vỏ bên ngoài gần như không trộn xuống lõi.

Đời Mặt Trời cũng không đứng yên. Khi heli tích lại trong lõi, lõi co nhẹ và nóng dần, phản ứng tăng tốc. Hệ quả là Mặt Trời sáng lên chậm chạp theo thời gian, ước tính mỗi tỷ năm sáng hơn chừng 10 phần trăm. Điều này quan trọng với tương lai Trái Đất từ rất lâu trước khi Mặt Trời hết hydro: một Mặt Trời sáng hơn sẽ làm nước trên Trái Đất bốc hơi dần. Chuyện Mặt Trời phình thành sao khổng lồ đỏ là một chặng khác của mục từ này.

Hai cách sinh năng lượng trong các vì sao

Mặt Trời dùng chủ yếu chuỗi proton–proton. Những ngôi sao nặng hơn, lõi nóng hơn, dùng thêm một con đường khác, trong đó cacbon, nitơ và oxy đóng vai chất xúc tác giúp hydro ghép thành heli nhanh hơn.

Điểm so sánhChuỗi proton–protonChu trình cacbon – nitơ – oxy
Ngôi sao dùng chủ yếuSao cỡ Mặt Trời và nhỏ hơnSao nặng hơn Mặt Trời rõ rệt
Cần nhiệt độ lõiLõi cỡ 15 triệu độ như Mặt Trời hoặc nguội hơnLõi nóng hơn, từ chừng 20 triệu độ trở lên
Đầu vào và đầu raBốn proton thành một heliCũng bốn proton thành một heli, qua các hạt nhân trung gian
Tốc độ khi nhiệt độ tăngTăng từ từTăng rất mạnh, nên sao nặng tiêu nhiên liệu nhanh
Ở Mặt TrờiChiếm phần lớn năng lượngChỉ chiếm một phần rất nhỏ

Sự khác biệt này giải thích một điều nghe ngược đời: ngôi sao càng nặng, càng nhiều nhiên liệu, thì lại càng chết sớm. Sao nặng gấp mấy chục lần Mặt Trời có thể chỉ sống vài triệu năm, trong khi những sao lùn đỏ nhỏ bé sống lâu hơn tuổi hiện nay của vũ trụ.

Làm sao biết chuyện xảy ra trong lõi khi không ai nhìn thấy

Ánh sáng ta thấy chỉ đến từ lớp bề mặt. Lõi bị che kín bởi hàng trăm nghìn kilômét vật chất. Có hai cửa sổ để "nhìn" vào trong. Thứ nhất là neutrino, hạt nhẹ sinh ra ở bước đầu của chuỗi phản ứng. Neutrino gần như không tương tác với vật chất, đi xuyên qua Mặt Trời và cả Trái Đất như không có gì cản. Mỗi giây có vô số neutrino Mặt Trời đi qua cơ thể bạn mà không để lại dấu vết.

Để bắt được một phần nhỏ trong số đó, các nhà khoa học xây những bể chất lỏng khổng lồ đặt sâu dưới lòng đất, tránh nhiễu từ các tia vũ trụ. Thời gian đầu, số neutrino đếm được chỉ bằng khoảng một phần ba dự đoán, gây ra một câu đố kéo dài nhiều thập kỷ. Lời giải cuối cùng không nằm ở Mặt Trời mà ở chính neutrino: chúng đổi dạng trên đường bay, nên máy dò chỉ nhạy với một dạng sẽ đếm thiếu. Khi tính cả các dạng, con số khớp với mô hình lõi Mặt Trời.

Cửa sổ thứ hai là các dao động trên bề mặt. Mặt Trời rung nhẹ liên tục như một cái chuông, và cách nó rung phụ thuộc vào cấu trúc bên trong. Đo những dao động này giúp người ta suy ra nhiệt độ, mật độ, tốc độ quay ở các tầng sâu. Hai cách độc lập cùng cho một bức tranh: lõi nóng, đặc, đang tổng hợp hydro thành heli. Đây là một trong những mô hình được kiểm chứng tốt nhất của thiên văn học.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trời có oxy không mà cháy được?

Mặt Trời có một ít oxy nhưng nó không cháy theo kiểu hoá học. Năng lượng đến từ phản ứng tổng hợp hạt nhân trong lõi, nơi hydro ghép thành heli, không cần oxy và không cần không khí như ngọn lửa trên Trái Đất.

Nhiệt độ lõi Mặt Trời là bao nhiêu?

Theo các mô hình được kiểm chứng bằng neutrino và dao động bề mặt, lõi Mặt Trời nóng khoảng 15 triệu độ. Bề mặt nhìn thấy nguội hơn nhiều, chỉ khoảng năm nghìn rưỡi độ C.

Mặt Trời còn sáng được bao lâu nữa?

Mặt Trời khoảng 4,6 tỷ tuổi và theo mô hình sao, nó còn đốt hydro trong lõi thêm chừng 5 tỷ năm. Tuy vậy, nó sáng dần lên theo thời gian, nên Trái Đất sẽ trở nên khó sống từ rất lâu trước mốc đó.

Con người có làm được phản ứng như Mặt Trời trên Trái Đất không?

Các phòng thí nghiệm đã tạo được phản ứng tổng hợp hạt nhân trong thời gian ngắn, nhưng chưa có nhà máy điện nhiệt hạch chạy ổn định và có lãi năng lượng lâu dài. Lý do là trên Trái Đất không có trọng lực khổng lồ giữ plasma, phải dùng từ trường hoặc tia laser cực mạnh.

Mặt Trời có thể đột ngột tắt hoặc phát nổ không?

Không. Cơ chế cân bằng giữa trọng lực và áp suất giữ lõi ổn định trong hàng tỷ năm. Mặt Trời cũng quá nhẹ để kết thúc bằng một vụ siêu tân tinh; đời nó sẽ khép lại êm hơn nhiều, thành một sao lùn trắng.

Có được nhìn thẳng vào Mặt Trời để quan sát không?

Không nên nhìn thẳng vào Mặt Trời bằng mắt thường, càng không nhìn qua ống nhòm hay kính chưa có kính lọc chuyên dụng, vì có thể tổn thương võng mạc vĩnh viễn mà không thấy đau ngay lúc đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138