TanCung.comTận Cùng
Mặt Trời và đời các vì sao

Sao khổng lồ đỏ là gì và Mặt Trời có phình to thành sao khổng lồ đỏ không

Khi cạn hydro ở lõi, sao cỡ Mặt Trời phình to gấp hàng trăm lần thành sao khổng lồ đỏ. Mặt Trời sẽ như vậy sau khoảng 5 tỷ năm nữa. Trái Đất khi ấy ra sao?

Far future Earth seen from a low horizon, dry cracked former seabed stretching away under a swollen red Sun filling half the sky, hazy crimson light, no life visible

Sao khổng lồ đỏ là giai đoạn cuối đời của những ngôi sao cỡ Mặt Trời, khi hydro trong lõi đã cạn: lõi co lại và nóng lên, lớp vỏ ngoài phình to gấp hàng chục tới hàng trăm lần, bề mặt nguội đi nên ánh sáng ngả cam đỏ. Mặt Trời cũng sẽ đi qua giai đoạn này, theo các mô hình là sau khoảng 5 tỷ năm nữa, lúc đó nó có thể nuốt sao Thuỷ, sao Kim, còn số phận Trái Đất vẫn đang được tính toán.

Chặng này đi tới tương lai rất xa của chính ngôi sao của ta. Mục từ giải thích vì sao lõi cạn nhiên liệu lại làm sao phình to chứ không xẹp đi, những biến cố bên trong như chớp heli, vì sao Trái Đất trở nên không thể sống từ rất lâu trước khi Mặt Trời thành khổng lồ đỏ, và những sao khổng lồ đỏ, khổng lồ cam đang có trên bầu trời đêm.

Vì sao hết nhiên liệu ở lõi lại làm ngôi sao phình to

Trực giác bảo rằng bếp hết ga thì lửa tắt, ngôi sao hết nhiên liệu thì phải co nhỏ, mờ đi. Thực tế phức tạp hơn. Khi hydro ở lõi đã chuyển gần hết thành heli, phản ứng trong lõi tắt. Áp suất trong lõi giảm, trọng lực ép lõi heli co lại. Co lại thì nóng lên, giống không khí bị nén trong ống bơm xe đạp.

Lõi nóng lên làm nóng cả lớp hydro bao quanh nó. Lớp vỏ hydro này trước đây chưa đủ nóng để tham gia phản ứng, giờ bắt đầu tổng hợp heli, và tổng hợp mạnh hơn cả lõi ngày trước, vì nó nằm sát một lõi nóng và đặc. Ngôi sao lúc này sáng hơn hẳn, năng lượng dồn ra ngoài nhiều hơn, đẩy lớp vỏ khí bên ngoài giãn rộng.

Lớp vỏ giãn ra thì nguội đi, giống như khí xịt từ bình ra thấy lạnh tay. Kết quả là một ngôi sao vừa sáng hơn trước rất nhiều, vừa có bề mặt nguội hơn: cam đỏ, rộng mênh mông, mật độ ở lớp ngoài loãng hơn cả không khí ta thở. Đó là sao khổng lồ đỏ. Bên trong nó, phần lõi heli lại nhỏ và đặc hơn bao giờ hết. Cùng một ngôi sao, trong lõi co, ngoài vỏ phình.

Những chặng Mặt Trời sẽ đi qua theo các mô hình hiện nay

Thời gian dưới đây là ước lượng làm tròn từ mô hình tiến hoá sao, không phải lịch chính xác. Mỗi mô hình có thể lệch nhau vài trăm triệu năm.

  1. Hiện tại tới khoảng 5 tỷ năm nữa: Mặt Trời tiếp tục đốt hydro trong lõi, sáng lên chậm rãi, cứ mỗi tỷ năm sáng thêm chừng một phần mười.
  2. Khi hydro ở lõi cạn: lõi heli co lại, lớp hydro bao quanh bắt đầu tổng hợp. Mặt Trời phình dần trong vài trăm triệu năm, trở thành sao khổng lồ cam rồi khổng lồ đỏ.
  3. Đỉnh của giai đoạn khổng lồ đỏ: bán kính lớn gấp khoảng hai trăm lần hiện nay theo nhiều mô hình, độ sáng gấp vài nghìn lần. Lớp ngoài có thể với tới quỹ đạo sao Thuỷ, sao Kim và tiến sát quỹ đạo Trái Đất.
  4. Lõi heli nóng tới khoảng một trăm triệu độ thì heli bắt đầu tổng hợp thành cacbon và oxy. Với sao cỡ Mặt Trời, việc này khởi động đột ngột trong lõi, gọi là chớp heli. Sau đó Mặt Trời co lại một phần, ổn định đốt heli trong khoảng trên dưới một trăm triệu năm.
  5. Heli trong lõi cạn: Mặt Trời phình to lần thứ hai, lần này với hai lớp vỏ cùng tổng hợp hạt nhân, sáng hơn và kém ổn định hơn, gió sao thổi mạnh làm nó mất dần khối lượng.
  6. Lớp vỏ ngoài bị thổi bay thành một tinh vân hành tinh phát sáng; phần lõi cacbon – oxy trơ lại thành sao lùn trắng.

Mặt Trời không đủ nặng để tổng hợp tiếp cacbon thành các nguyên tố nặng hơn, nên cũng không đủ nặng để nổ thành siêu tân tinh. Đời nó khép lại khá yên ả, dù với các hành tinh ở gần thì không yên chút nào.

Trái Đất có bị nuốt không: câu trả lời còn để ngỏ

Có hai lực kéo ngược nhau. Một mặt, Mặt Trời phình tới gần quỹ đạo Trái Đất. Mặt khác, trong giai đoạn khổng lồ đỏ, Mặt Trời mất đi một phần đáng kể khối lượng qua gió sao, có mô hình cho rằng gần một phần ba. Mặt Trời nhẹ đi thì sức hút yếu đi, và các hành tinh trôi ra quỹ đạo xa hơn. Nhờ vậy, Trái Đất có thể "lùi" kịp ra ngoài tầm với.

Nhưng còn yếu tố thứ ba: khi Trái Đất ở gần lớp vỏ khí loãng của một Mặt Trời phình to, lực thuỷ triều giữa hai bên và lực cản của khí có thể kéo Trái Đất chậm lại, khiến nó xoắn dần vào trong. Tuỳ cách tính các yếu tố này, có mô hình cho kết quả Trái Đất bị nuốt, có mô hình cho kết quả Trái Đất sống sót ở rìa ngoài như một khối đá cháy sém. Sao Thuỷ và sao Kim thì gần như chắc chắn bị nuốt.

Điều mà các mô hình thống nhất là: dù sống sót hay không, Trái Đất khi đó không còn là nơi có sự sống. Hành tinh sẽ bị nung nóng đến mức đá trên bề mặt có thể nóng chảy. Câu hỏi "Trái Đất bị nuốt không" thú vị với khoa học, nhưng với sự sống thì kết cục đã được quyết định từ rất lâu trước đó.

Trái Đất không còn sống được từ rất lâu trước đó

Mặt Trời sáng dần lên ngay trong giai đoạn ổn định hiện nay. Các mô hình khí hậu dài hạn cho thấy trong khoảng một tới vài tỷ năm tới, lượng năng lượng Mặt Trời tăng sẽ làm đại dương bốc hơi mạnh. Hơi nước là khí giữ nhiệt, càng nóng càng bốc hơi, càng bốc hơi càng nóng. Hơi nước lên tới tầng cao bị tia tử ngoại tách ra, hydro thoát vào không gian, nước mất dần không hồi lại được.

Trước cả khi đại dương cạn, chu trình carbon của hành tinh cũng thay đổi: nhiệt độ cao làm đá phong hoá nhanh hơn, hút bớt khí carbon dioxide khỏi không khí, tới mức thực vật khó quang hợp. Mốc thời gian chính xác cho từng hiện tượng khác nhau tuỳ mô hình, nhưng phần lớn các nghiên cứu đặt giới hạn sống được của Trái Đất ở mức khoảng một tỷ năm tới vài tỷ năm, tức sớm hơn nhiều so với lúc Mặt Trời thành khổng lồ đỏ.

Đây là thang thời gian lớn đến mức khó hình dung: toàn bộ lịch sử loài người chỉ là một phần rất nhỏ của nó. Nói chuyện này không để lo lắng, mà để hiểu rằng ngôi sao của ta là một vật thể đang sống và đang thay đổi, chứ không phải ngọn đèn vĩnh cửu.

Khổng lồ đỏ, siêu khổng lồ đỏ, lùn đỏ: ba chữ "đỏ" rất khác nhau

Cùng mang chữ "đỏ" nhưng ba loại sao dưới đây khác nhau gần như hoàn toàn. Đây là chỗ người đọc và cả trẻ em hay nhầm nhất.

Loại saoLà gìKích thước so với Mặt TrờiKết cục
Sao lùn đỏSao nhỏ, nhẹ, đang ở giai đoạn đốt hydro bình thườngNhỏ hơn, có ngôi chỉ cỡ một phần mườiSống cực lâu, lâu hơn tuổi hiện nay của vũ trụ
Sao khổng lồ đỏSao cỡ Mặt Trời tới vài lần Mặt Trời ở cuối đờiLớn gấp hàng chục tới hàng trăm lầnThổi bay vỏ, để lại sao lùn trắng
Sao siêu khổng lồ đỏSao nặng gấp khoảng tám lần Mặt Trời trở lên ở cuối đờiCó thể gấp hàng trăm tới hơn nghìn lầnThường kết thúc bằng siêu tân tinh
Sao khổng lồ camSao khổng lồ chưa nguội hẳn, bề mặt camLớn gấp vài chục lầnNhư khổng lồ đỏ, đang ở giai đoạn sớm hơn hoặc ổn định đốt heli

Betelgeuse ở chòm Lạp Hộ hay Antares ở chòm Thiên Yết là siêu khổng lồ đỏ, không phải hình ảnh tương lai của Mặt Trời. Hình ảnh gần đúng hơn cho tương lai Mặt Trời là các sao khổng lồ cam như Arcturus hay Aldebaran.

Làm sao biết tương lai Mặt Trời khi không ai chờ được hàng tỷ năm

Không ai quan sát được một ngôi sao từ lúc sinh tới lúc chết. Cách các nhà thiên văn làm giống như muốn biết đời người mà chỉ có một tấm ảnh chụp cả một khu phố: trong ảnh có em bé, thanh niên, người già, và từ đó suy ra một người thay đổi thế nào theo tuổi. Bầu trời chứa hàng tỷ ngôi sao ở mọi giai đoạn, chỉ cần xếp chúng đúng thứ tự.

Công cụ mạnh nhất là các cụm sao. Sao trong một cụm sinh ra gần cùng lúc, từ cùng một đám mây, nên có cùng tuổi và cùng thành phần, chỉ khác khối lượng. Vẽ nhiệt độ và độ sáng của chúng lên một biểu đồ, ta thấy rõ chỗ các sao nặng đã rời giai đoạn đốt hydro và rẽ sang nhánh khổng lồ đỏ, còn các sao nhẹ chưa tới lượt. So nhiều cụm với tuổi khác nhau, người ta dựng được con đường mà một ngôi sao cỡ Mặt Trời sẽ đi.

Bổ sung cho cách đó là đo dao động của sao. Kính thiên văn không gian theo dõi độ sáng hàng chục nghìn sao khổng lồ đỏ trong nhiều năm đã ghi được những rung động rất nhỏ trên bề mặt chúng, giống tiếng vang của một cái chuông. Từ tần số rung, các nhà khoa học phân biệt được sao khổng lồ đỏ nào đang đốt hydro ở lớp vỏ, sao nào đã đốt heli trong lõi, điều mà ánh sáng bề mặt không cho biết. Mô hình tương lai Mặt Trời vì thế dựa trên nhiều nguồn độc lập, chứ không phải phỏng đoán.

Những sao khổng lồ cam, khổng lồ đỏ có thể thấy trên trời đêm

Arcturus ở chòm Mục Phu là một trong những sao sáng nhất bầu trời, ánh cam ấm, dễ thấy vào những tối từ cuối xuân sang hè. Nó là sao khổng lồ cam, rộng gấp hơn hai chục lần Mặt Trời, đã đi qua giai đoạn đốt hydro trong lõi. Aldebaran ở chòm Kim Ngưu, là "con mắt đỏ" của con bò trong hình chòm sao, cũng là sao khổng lồ cam, lớn gấp khoảng bốn mươi lần Mặt Trời.

Những ngôi sao này cho ta một gợi ý về Mặt Trời trong tương lai: một quả cầu khí khổng lồ, ánh cam, sáng gấp hàng trăm lần hiện nay. Nhìn chúng trên nền trời, ta đang nhìn những ngôi sao đã già hơn Mặt Trời về tuổi sinh học, dù chưa chắc đã già hơn về số năm, vì sao nặng hơn đi hết các giai đoạn nhanh hơn.

Đứng trên một hành tinh đá nằm xa quanh một ngôi sao khổng lồ đỏ, bầu trời ban ngày sẽ có một đĩa sáng đỏ cam rộng gấp hàng chục lần Mặt Trời ta thấy, ánh sáng dịu màu nhưng tổng năng lượng nhiều hơn. Những hành tinh từng lạnh giá ở vùng ngoài, như các mặt trăng băng của sao Mộc, sao Thổ, có thể ấm lên tạm thời trong giai đoạn này; một số nhà nghiên cứu đã bàn về khả năng các vùng xa này trở nên ôn hoà trong một khoảng thời gian, dù đó vẫn chỉ là suy đoán.

Câu hỏi thường gặp

Bao giờ Mặt Trời thành sao khổng lồ đỏ?

Theo các mô hình tiến hoá sao, khoảng 5 tỷ năm nữa, khi hydro trong lõi Mặt Trời cạn. Quá trình phình to diễn ra dần dần qua hàng trăm triệu năm chứ không đột ngột.

Mặt Trời có nuốt Trái Đất không?

Sao Thuỷ và sao Kim gần như chắc chắn bị nuốt. Với Trái Đất, các mô hình còn cho kết quả khác nhau, vì Mặt Trời mất khối lượng làm Trái Đất trôi xa ra, nhưng lực thuỷ triều có thể kéo nó vào trong.

Mặt Trời có nổ thành siêu tân tinh không?

Không. Mặt Trời không đủ nặng. Ngôi sao cần nặng gấp khoảng tám lần Mặt Trời trở lên mới kết thúc bằng siêu tân tinh. Mặt Trời sẽ thổi bay lớp vỏ và để lại một sao lùn trắng.

Con người có cần lo chuyện Mặt Trời thành khổng lồ đỏ không?

Không cần lo với thang thời gian của đời người hay cả nền văn minh. Đó là chuyện sau hàng tỷ năm, lâu hơn toàn bộ lịch sử sự sống phức tạp trên Trái Đất nhiều lần.

Betelgeuse có phải là sao khổng lồ đỏ không?

Betelgeuse là sao siêu khổng lồ đỏ, nặng hơn Mặt Trời nhiều lần và sẽ kết thúc bằng siêu tân tinh. Nó không phải hình ảnh tương lai của Mặt Trời, khác với các sao khổng lồ cam như Arcturus.

Sao khổng lồ đỏ có thật sự màu đỏ không?

Không đỏ tươi. Bề mặt chúng nguội hơn Mặt Trời, khoảng ba tới bốn nghìn độ, nên ánh sáng ngả cam đỏ giống ánh lò than. Chữ đỏ là cách gọi quy ước của giới thiên văn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138