Có. Rất nhiều bằng chứng độc lập cho thấy sao Hoả thời xa xưa có nước lỏng chảy trên bề mặt: lòng sông khô ngoằn ngoèo, châu thổ hình rẻ quạt đổ vào miệng hố, lớp đá trầm tích chỉ hình thành dưới đáy hồ, và những khoáng vật chỉ sinh ra khi đá ngâm lâu trong nước. Các xe tự hành đã lăn bánh trên đúng những đáy hồ cổ ấy và chạm tay vào chứng cứ.
Ngày nay sao Hoả lạnh và khô, nước còn lại chủ yếu ở dạng băng tại hai cực và dưới lớp đất. Khí quyển quá loãng nên nước lỏng không đọng lâu trên mặt đất. Câu hỏi lớn của chặng này là: chuyện gì đã xảy ra, và nước thời ấy có từng nuôi sự sống hay không.
Dấu vết nhìn từ quỹ đạo: sông cạn, châu thổ và bờ hồ
Ngay từ những tấm ảnh đầu tiên chụp từ tàu bay quanh sao Hoả, người ta đã thấy những thung lũng hẹp ngoằn ngoèo, phân nhánh như cành cây, hội tụ dần về chỗ trũng. Trên Trái Đất, hình dạng ấy gần như chỉ do nước chảy tạo ra. Có những kênh khổng lồ rộng hàng chục cây số, dấu vết của những trận lũ dữ dội từng quét qua bề mặt.
Ảnh độ phân giải cao về sau còn cho thấy những châu thổ hình rẻ quạt ở cửa các thung lũng đổ vào miệng hố va chạm. Châu thổ hình thành khi sông chảy vào một vùng nước đứng, nước chậm lại và thả phù sa thành từng lớp. Có châu thổ nghĩa là đã từng có hồ, và hồ ấy phải tồn tại đủ lâu để phù sa kịp bồi.
Thêm vào đó, các thiết bị đo quang phổ từ quỹ đạo phát hiện những vùng giàu khoáng sét và muối sunfat, loại khoáng thường sinh ra khi đá tương tác với nước trong thời gian dài. Mỗi loại khoáng còn cho biết nước khi đó chua hay trung tính, mặn hay ngọt. Ghép ảnh địa hình với bản đồ khoáng vật, các nhà khoa học chọn ra những miệng hố từng là hồ để gửi xe tự hành tới.
Xe tự hành tìm thấy gì trên mặt đất
Mỗi xe tự hành được gửi tới một nơi đã chọn kỹ, với câu hỏi riêng. Bảng dưới tóm lược những phát hiện được nhắc nhiều nhất, ở mức phổ thông.
| Xe tự hành | Nơi đáp | Phát hiện chính liên quan tới nước |
|---|---|---|
| Spirit | Miệng hố Gusev | Đất giàu silica, có thể sinh ra quanh suối nước nóng hoặc hơi nước núi lửa thời xưa |
| Opportunity | Đồng bằng Meridiani | Những viên tròn nhỏ giàu hematit và đá trầm tích từng ngâm trong nước mặn, chua |
| Curiosity | Miệng hố Gale | Lớp trầm tích đáy hồ nhiều tầng, đá sét, cho thấy từng có hồ nước tương đối trung tính tồn tại lâu dài; tìm thấy hợp chất hữu cơ trong đá |
| Perseverance | Miệng hố Jezero | Châu thổ cổ đổ vào hồ; thu và niêm phong nhiều mẫu đá để có thể đưa về Trái Đất phân tích trong tương lai |
Hợp chất hữu cơ là những phân tử chứa cacbon, có thể do sự sống tạo ra nhưng cũng có thể hình thành không cần sự sống. Vì vậy tìm thấy chúng chưa phải là tìm thấy sự sống; đó chỉ cho thấy nguyên liệu cần thiết đã có mặt và được giữ lại trong đá qua thời gian rất dài.
Nước đã đi đâu: sao Hoả mất khí quyển như thế nào
Để nước lỏng đứng được trên bề mặt, hành tinh cần một khí quyển đủ dày giữ áp suất và giữ ấm. Sao Hoả thời xưa có lẽ có khí quyển như vậy. Hiện nay, áp suất không khí ở đó chỉ khoảng một phần trăm của Trái Đất; nếu đổ một cốc nước ra ngoài, nó vừa sôi vừa đóng băng rồi bay hơi rất nhanh.
Thủ phạm chính được nhắc tới là sự biến mất của từ trường toàn cầu. Sao Hoả nhỏ hơn Trái Đất nên lòng hành tinh nguội nhanh hơn, bộ máy tạo từ trường bên trong ngừng hoạt động từ rất sớm. Không có từ trường che chắn, gió Mặt Trời trực tiếp va vào tầng khí trên cao, bào mòn dần khí quyển ra không gian qua hàng trăm triệu năm. Một tàu bay quanh sao Hoả đã đo được quá trình thất thoát khí này đang diễn ra ngay bây giờ.
Không phải toàn bộ nước đều bay mất. Một phần lớn có thể đã thấm xuống lòng đất thành băng, hoặc bị khoá vào cấu trúc của các khoáng vật như đất sét. Tỷ lệ giữa phần bay ra không gian và phần còn giữ lại trong đất là đề tài còn nhiều tranh luận, và câu trả lời quyết định sao Hoả ngày nay còn "giấu" bao nhiêu nước.
Nước của sao Hoả hôm nay nằm ở đâu
Mũ băng ở hai cực. Hai cực sao Hoả có mũ băng trắng nhìn thấy được cả bằng kính thiên văn nhỏ. Phần lớn khối băng là băng nước, phủ bên trên có lớp băng khí cacbonic đóng lại về mùa đông rồi bốc hơi về mùa hè.
Băng dưới lớp đất. Ở nhiều vùng vĩ độ trung bình và cao, băng nằm ngay dưới mặt đất. Khi thiên thạch nhỏ tạo hố mới, ảnh chụp từ quỹ đạo thấy băng trắng lộ ra rồi mờ dần do bay hơi.
Hơi nước trong không khí. Khí quyển có một lượng hơi nước rất nhỏ, tạo ra mây mỏng, sương giá buổi sáng và có lúc tuyết rơi nhẹ ở vùng cực, dù tuyết bốc hơi trước khi đọng thành lớp dày.
Có thể có nước lỏng dưới sâu. Một số phân tích tín hiệu radar ở cực nam và dữ liệu địa chấn gợi ý khả năng có nước lỏng hoặc nước mặn dưới sâu. Đây là những kết quả còn tranh luận, cần thêm dữ liệu trước khi khẳng định.
Vệt sẫm trên sườn dốc: bài học về sự thận trọng
Có một thời, tin tức đồng loạt đưa rằng đã thấy nước chảy trên sao Hoả ngày nay. Lý do là ảnh chụp từ quỹ đạo cho thấy những vệt sẫm màu dài và hẹp xuất hiện trên một số sườn dốc vào mùa ấm, kéo dài dần, rồi mờ đi vào mùa lạnh, lặp lại năm này qua năm khác. Hình ảnh rất giống nước mặn rỉ ra rồi bốc hơi.
Các nghiên cứu về sau đặt dấu hỏi lớn lên cách giải thích đó. Những vệt này chỉ xuất hiện trên sườn đủ dốc để cát khô trượt xuống, và hình thái của chúng khớp với dòng cát, bụi chảy hơn là dòng nước. Nhiều nhà khoa học hiện nghiêng về giải thích khô ráo, dù vai trò của một lượng nhỏ muối ngậm nước vẫn chưa bị loại trừ hoàn toàn.
Câu chuyện này là ví dụ điển hình về cách khoa học tự sửa mình. Một kết quả ban đầu gây chú ý, các nhóm khác kiểm tra lại bằng dữ liệu mới, cách hiểu dần thay đổi. Khi đọc một tin "phát hiện nước trên sao Hoả", bạn nên hỏi: đây là nước cổ, băng ngày nay hay nước lỏng ngày nay, và bằng chứng đã được nhóm độc lập kiểm lại chưa.
Nước xưa có nghĩa là từng có sự sống không
Nước lỏng, nguồn năng lượng hoá học và các nguyên tố cần thiết như cacbon, nitơ, lưu huỳnh là những điều kiện mà các nhà khoa học gọi là "có thể ở được". Kết quả từ miệng hố Gale cho thấy sao Hoả xưa từng có những hồ nước thoả mãn các điều kiện ấy. Nói cách khác, nếu có vi sinh vật giống trên Trái Đất được đặt vào hồ đó, chúng có thể sống được.
Nhưng "có thể ở được" khác xa "đã có người ở". Cho tới nay, chưa có bằng chứng nào được giới khoa học chấp nhận rằng sự sống từng tồn tại trên sao Hoả. Một số mẫu đá do xe tự hành thu thập có những đặc điểm hoá học và hình dạng đáng chú ý, nhưng các đặc điểm ấy cũng có thể do quá trình địa chất không liên quan tới sự sống tạo ra.
Câu trả lời đáng tin nhất có lẽ phải đợi tới khi mẫu đá được mang về Trái Đất, nơi có những phòng thí nghiệm mà không xe tự hành nào chở theo được. Kế hoạch mang mẫu về đang được các cơ quan vũ trụ cân nhắc lại về thời gian và chi phí. Trong lúc chờ, mọi tuyên bố chắc nịch về sự sống trên sao Hoả nên được đọc với sự thận trọng.
Đọc tin "tìm thấy nước trên sao Hoả" sao cho tỉnh táo
Tin về nước trên sao Hoả xuất hiện khá đều đặn và hay bị giật tít. Mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn tự phân loại một bản tin trong vài phút:
- Nước nói tới là dạng gì: băng, hơi nước, khoáng vật ngậm nước, hay nước lỏng. Bốn thứ này khác nhau rất xa.
- Nước của thời nào: dấu vết từ hàng tỷ năm trước hay hiện tượng đang diễn ra hôm nay.
- Bằng chứng tới từ đâu: ảnh quỹ đạo, radar, xe tự hành chạm tận nơi, hay mô hình máy tính.
- Đã có nhóm độc lập nào kiểm lại chưa, hay đây là công bố đầu tiên của một nhóm.
- Bản tin có tự ý nhảy từ "có nước" sang "có sự sống" không. Nếu có, đó là chỗ cần đặt dấu hỏi lớn nhất.
Thói quen hỏi mấy câu này áp dụng được cho mọi tin khoa học, không riêng sao Hoả. Với học sinh, đây là bài tập đọc hiểu rất tốt: đưa một bản tin, để các em tự tìm câu trả lời cho từng câu hỏi trong chính bài đọc.
Câu hỏi thường gặp
Sao Hoả có nước không?
Có. Sao Hoả ngày nay có nước chủ yếu ở dạng băng tại hai cực và dưới lớp đất, cùng một lượng rất nhỏ hơi nước trong khí quyển. Nước lỏng không tồn tại lâu trên bề mặt vì khí quyển quá loãng.
Bằng chứng nào cho thấy sao Hoả từng có sông hồ?
Ảnh từ quỹ đạo cho thấy thung lũng phân nhánh, châu thổ rẻ quạt và kênh lũ. Xe tự hành tìm thấy đá trầm tích đáy hồ, đá sét và khoáng vật chỉ hình thành khi ngâm lâu trong nước.
Vì sao sao Hoả mất nước?
Sao Hoả mất từ trường toàn cầu từ sớm, gió Mặt Trời bào mòn dần khí quyển khiến áp suất giảm và nước không còn đứng được trên bề mặt. Một phần nước bay ra không gian, phần khác thấm xuống đất thành băng hoặc bị khoá trong khoáng vật.
Có tìm thấy sự sống trên sao Hoả chưa?
Chưa. Sao Hoả xưa từng có môi trường có thể ở được, nhưng chưa có bằng chứng nào được giới khoa học chấp nhận rằng sự sống từng tồn tại ở đó. Một số mẫu đá đáng chú ý đang chờ được phân tích kỹ hơn.
Những vệt sẫm trên sườn dốc sao Hoả có phải nước chảy không?
Từng có thời được cho là nước mặn rỉ ra, nhưng nhiều nghiên cứu sau đó nghiêng về giải thích là dòng cát, bụi khô trượt xuống. Câu hỏi chưa đóng hẳn nhưng giải thích bằng nước đã yếu đi nhiều.
Băng ở cực sao Hoả là băng gì?
Phần lớn là băng nước. Về mùa đông, khí cacbonic trong khí quyển đóng băng phủ thêm một lớp lên trên, rồi bốc hơi trở lại về mùa hè, làm mũ băng to nhỏ theo mùa.