TanCung.comTận Cùng
Mặt Trăng và các hành tinh đá

Một ngày trên sao Kim dài hơn một năm: hành tinh quay ngược và rất chậm

Sao Kim tự quay một vòng mất khoảng 243 ngày, lâu hơn một năm của nó khoảng 225 ngày, và quay ngược chiều nên Mặt Trời mọc ở phía tây. Giải thích ba con số dễ lẫn.

High above the cloud tops of Venus at sunrise, the Sun emerging on the western horizon over endless pale yellow cloud bands, curved planet edge, thin haze

Sao Kim tự quay một vòng quanh trục so với các vì sao mất khoảng 243 ngày Trái Đất, trong khi nó đi hết một vòng quanh Mặt Trời chỉ mất khoảng 225 ngày. Vì vậy nếu tính một vòng tự quay là một ngày, thì ngày trên sao Kim dài hơn năm của nó. Thêm nữa, sao Kim quay theo chiều ngược với phần lớn các hành tinh, nên ở đó Mặt Trời mọc ở phía tây và lặn ở phía đông.

Có một chi tiết hay bị bỏ qua: khoảng thời gian từ lúc Mặt Trời mọc tới lần mọc tiếp theo trên sao Kim lại ngắn hơn, chỉ khoảng 117 ngày Trái Đất. Ba con số 243, 225 và 117 nói về ba thứ khác nhau; hiểu được chúng là hiểu được nhịp sống kỳ quặc của hành tinh láng giềng.

Ba con số dễ lẫn khi nói về ngày và năm trên sao Kim

Chữ "ngày" trong thiên văn có hai nghĩa. Ngày theo sao là thời gian hành tinh tự quay đủ một vòng so với các vì sao xa. Ngày Mặt Trời là thời gian từ trưa hôm nay tới trưa hôm sau. Trên Trái Đất hai con số chỉ chênh nhau vài phút nên ta ít để ý; trên sao Kim chúng chênh nhau gấp đôi.

Đại lượngSao Kim (khoảng)Trái Đất để so sánh
Tự quay một vòng so với các vì sao243 ngày Trái ĐấtKhoảng 23 giờ 56 phút
Đi một vòng quanh Mặt Trời (một năm)225 ngày Trái ĐấtKhoảng 365 ngày
Từ lần Mặt Trời mọc này tới lần mọc sau (ngày Mặt Trời)117 ngày Trái Đất24 giờ
Chiều tự quay nhìn từ phía trên cực bắc Hệ Mặt TrờiTheo chiều kim đồng hồ (ngược)Ngược chiều kim đồng hồ (thuận)
Mặt Trời mọc ởPhía tâyPhía đông

Từ bảng có thể rút ra: mỗi năm sao Kim có chưa tới hai ngày Mặt Trời, tức là chưa tới hai lần bình minh. Một người sống ở đó, nếu nhìn được qua mây, sẽ thấy ban ngày kéo dài gần hai tháng Trái Đất, rồi ban đêm cũng dài chừng ấy.

Quay ngược nghĩa là gì và vì sao Mặt Trời mọc ở phía tây

Nếu đứng thật xa phía trên cực bắc của Trái Đất và nhìn xuống Hệ Mặt Trời, bạn sẽ thấy gần như mọi thứ đều quay cùng một chiều: các hành tinh đi quanh Mặt Trời ngược chiều kim đồng hồ, và phần lớn chúng cũng tự quay quanh trục theo chiều đó. Đây là dấu vết của đám mây khí bụi xoay tròn đã sinh ra cả Hệ Mặt Trời.

Sao Kim là ngoại lệ rõ nhất. Nó vẫn đi quanh Mặt Trời cùng chiều với các hành tinh khác, nhưng tự quay quanh trục theo chiều ngược lại. Trên Trái Đất, ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông vì mặt đất dưới chân đang quay về phía đông, đón Mặt Trời từ đó. Trên sao Kim, mặt đất quay về phía tây, nên Mặt Trời ló lên từ phía tây.

Một cách hình dung: ngồi trên chiếc đu quay ở công viên đang quay chậm theo một chiều. Nếu đu quay đổi chiều, mọi thứ bên ngoài vẫn đứng yên, nhưng bạn sẽ thấy chúng lướt qua tầm mắt theo hướng ngược lại. Mặt Trời không đổi gì cả, chỉ có hành tinh dưới chân bạn quay khác đi.

Vì sao ngày Mặt Trời ngắn hơn một vòng tự quay

Trên Trái Đất, ngày Mặt Trời dài hơn một vòng tự quay chừng bốn phút. Lý do là trong lúc tự quay, Trái Đất cũng tiến thêm một đoạn trên quỹ đạo, nên phải quay thêm một chút nữa mới đưa Mặt Trời trở lại đúng đỉnh đầu. Hai chuyển động cùng chiều, cái này "trừ bớt" hiệu quả của cái kia.

Sao Kim thì ngược lại. Vì nó tự quay ngược chiều với chiều đi quanh Mặt Trời, hai chuyển động cộng dồn vào nhau thay vì trừ nhau. Mặt Trời trên bầu trời sao Kim dịch chuyển nhờ cả việc hành tinh tự quay lẫn việc hành tinh đi trên quỹ đạo. Kết quả là Mặt Trời quay lại vị trí cũ nhanh hơn so với một vòng tự quay thuần tuý: khoảng 117 ngày thay vì 243 ngày.

Nếu muốn tự kiểm, bạn có thể làm một phép tính nhỏ với học sinh lớp lớn: lấy nghịch đảo của 243 cộng nghịch đảo của 225, rồi nghịch đảo kết quả. Con số ra gần 117. Phép tính ấy chính là cách cộng hai tốc độ góc ngược chiều, một bài toán chuyển động tròn quen thuộc được đặt vào bối cảnh hành tinh.

Vì sao sao Kim quay ngược và chậm như vậy

Chưa có câu trả lời chốt hẳn. Đây là một câu hỏi mở. Các nhà khoa học có vài giả thuyết, mỗi cái giải thích được một phần, và có thể sự thật là sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Một cú va chạm lớn thời xa xưa. Trong giai đoạn hình thành, các hành tinh liên tục va vào những thiên thể lớn. Một cú va chạm đủ mạnh, đúng góc, có thể đã làm sao Kim quay chậm lại hoặc đảo chiều.

Lực kéo của Mặt Trời lên khí quyển dày. Mặt Trời làm phía ban ngày khí quyển nóng phình lên, tạo ra những "đợt triều" khí. Lực hấp dẫn của Mặt Trời kéo lên các đợt triều này có thể từ từ hãm hoặc đẩy tốc độ tự quay của hành tinh qua thời gian rất dài.

Trục bị lật ngược. Một khả năng khác là sao Kim không thật sự quay ngược mà trục của nó đã bị lật gần như úp ngược qua thời gian. Nhìn từ ngoài, một hành tinh lật úp quay thuận chiều trông giống hệt một hành tinh đứng thẳng quay ngược chiều.

Sự cân bằng giữa các lực. Nhiều mô hình cho thấy tốc độ quay hiện nay có thể là điểm cân bằng giữa lực của Mặt Trời lên lõi đá và lên khí quyển. Nếu đúng, sao Kim không quay chậm ngẫu nhiên mà bị "kẹt" ở nhịp này.

Ngày trên sao Kim còn dài ngắn khác nhau giữa các lần đo

Một điều thú vị: các tàu thăm dò đo tốc độ tự quay của sao Kim ở những thời điểm khác nhau đã cho ra kết quả chênh nhau vài phút. Với một hành tinh rắn, đó là mức chênh đáng kể. Các nhà khoa học không cho rằng tàu đo sai, mà nghĩ tới khả năng tốc độ quay thật sự dao động nhẹ.

Thủ phạm được nghi ngờ nhiều nhất là khí quyển. Khí quyển sao Kim nặng hơn khí quyển Trái Đất rất nhiều lần, và nó chuyển động rất mạnh. Khi gió trao đổi động lượng với mặt đất, qua ma sát và qua núi non, nó có thể làm phần đá rắn quay nhanh lên hoặc chậm đi một chút theo thời gian, giống như một người đẩy chiếc đu quay theo từng đợt.

Chuyện này có ý nghĩa thực tế cho các sứ mệnh tương lai: muốn đáp tàu đúng chỗ đã chọn trên bản đồ radar, phải biết chính xác hành tinh quay tới đâu vào lúc tàu tới. Sai vài phút trong tốc độ quay, tích lại qua nhiều năm, có thể làm lệch vị trí vài chục cây số trên mặt đất.

Nếu sống trên một trạm lơ lửng trên mây sao Kim

Mặt đất sao Kim quá khắc nghiệt, nhưng ở độ cao khoảng năm mươi cây số trên mặt đất, điều kiện lại dễ chịu bất ngờ: áp suất gần bằng mặt đất Trái Đất, nhiệt độ ở mức có thể chịu được. Vì thế một số kỹ sư đã phác thảo ý tưởng về khí cầu hoặc trạm nổi lơ lửng ở tầng này. Đây mới chỉ là ý tưởng trên giấy và trong các nghiên cứu khả thi, chưa có kế hoạch triển khai cụ thể.

Điều thú vị là với một trạm như vậy, khái niệm ngày đêm sẽ khác hẳn với người đứng dưới đất. Gió ở tầng mây cao thổi vòng quanh hành tinh chỉ trong vài ngày, và trạm nổi sẽ trôi theo gió. Người ở trên đó sẽ thấy Mặt Trời mọc và lặn sau mỗi vài ngày Trái Đất, chứ không phải đợi gần hai tháng như người dưới mặt đất.

Mặt Trời mọc ở đâu thì vẫn tuỳ vào hướng trạm trôi. Gió tầng cao sao Kim thổi cùng chiều tự quay ngược của hành tinh, tức là về phía tây, và nhanh hơn rất nhiều. Nhìn từ trạm, Mặt Trời vẫn mọc ở phía tây, chỉ là nhịp ngày đêm nhanh hơn hàng chục lần. Thách thức lớn nhất cho ý tưởng này là mây axit sunfuric bao quanh, đòi hỏi vật liệu chịu ăn mòn, và việc rời sao Kim để trở về sau đó.

Chiều quay và độ nghiêng của các hành tinh

Để thấy sao Kim lạ tới mức nào, đặt nó cạnh các hành tinh khác. Các giá trị dưới đây là làm tròn, ở mức kiến thức phổ thông.

Hành tinhChiều tự quayĐộ nghiêng trục (khoảng)Ghi chú
Sao ThuỷThuậnGần như thẳng đứngTự quay ba vòng trong hai năm
Sao KimNgượcGần như úp ngượcTự quay chậm nhất trong các hành tinh
Trái ĐấtThuậnKhoảng 23 độCó bốn mùa nhờ độ nghiêng
Sao HoảThuậnKhoảng 25 độCó mùa gần giống Trái Đất
Sao Mộc, sao ThổThuậnNhỏ và vừaTự quay rất nhanh, ngày chỉ khoảng 10 tới 11 giờ
Sao Thiên VươngNgược nếu xét theo trụcGần như nằm ngangLăn quanh Mặt Trời
Sao Hải VươngThuậnKhoảng 28 độCó mùa rất dài

Hai hành tinh "lạc nhịp" là sao Kim và sao Thiên Vương. Cả hai đều được cho là chịu tác động của những sự kiện lớn trong quá khứ, nhưng mỗi cái theo một cách khác. Đó là lời nhắc rằng Hệ Mặt Trời không được sắp xếp gọn gàng ngay từ đầu, mà mang dấu vết của một thời kỳ hỗn loạn.

Câu hỏi thường gặp

Một ngày trên sao Kim dài bao lâu?

Tuỳ cách tính. Sao Kim tự quay một vòng so với các vì sao mất khoảng 243 ngày Trái Đất. Còn từ lúc Mặt Trời mọc tới lần mọc sau, tức ngày Mặt Trời, thì khoảng 117 ngày Trái Đất.

Một năm trên sao Kim là bao lâu?

Sao Kim đi hết một vòng quanh Mặt Trời mất khoảng 225 ngày Trái Đất. Con số này ngắn hơn thời gian nó tự quay một vòng, nên người ta hay nói ngày trên sao Kim dài hơn năm.

Vì sao trên sao Kim Mặt Trời mọc ở phía tây?

Vì sao Kim tự quay theo chiều ngược với Trái Đất và phần lớn các hành tinh. Mặt đất quay về phía tây nên người đứng trên đó thấy Mặt Trời ló lên ở phía tây và lặn ở phía đông.

Hành tinh nào khác cũng quay ngược?

Ngoài sao Kim, sao Thiên Vương cũng được xếp vào nhóm quay ngược nếu xét theo hướng trục, vì trục của nó nghiêng gần như nằm ngang. Các hành tinh còn lại đều tự quay thuận chiều.

Vì sao sao Kim quay chậm như vậy?

Chưa có câu trả lời chắc chắn. Các giả thuyết gồm một cú va chạm lớn thời xa xưa, lực của Mặt Trời tác động lên khí quyển dày, hoặc trục bị lật qua thời gian dài. Có thể là kết hợp của nhiều yếu tố.

Ngày Mặt Trời và ngày theo sao khác nhau thế nào?

Ngày theo sao là thời gian hành tinh tự quay một vòng so với các vì sao xa. Ngày Mặt Trời là thời gian từ trưa hôm nay tới trưa hôm sau. Trên Trái Đất chúng chênh khoảng bốn phút, trên sao Kim chênh gấp đôi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138