Sao Thuỷ không phải hành tinh nóng nhất vì nó gần như không có khí quyển. Ban ngày bề mặt nóng lên rất cao, nhưng không có lớp khí nào giữ nhiệt lại, nên khi đêm xuống nhiệt thoát hết ra không gian và mặt đất lạnh sâu. Sao Kim nằm xa Mặt Trời hơn nhưng có lớp khí quyển cực dày giữ nhiệt, khiến nó nóng đều cả ngày lẫn đêm và nóng hơn cả phía ban ngày của sao Thuỷ.
Nói gọn, độ nóng của một hành tinh không chỉ phụ thuộc nó gần lò sưởi bao nhiêu, mà còn phụ thuộc nó có "mặc áo" hay không. Sao Thuỷ là hành tinh không mặc áo, đứng sát bếp lửa. Chặng ghé thăm này đi qua một thế giới có nhịp ngày đêm lạ lùng nhất trong nhóm hành tinh đá.
Gần lò lửa mà vẫn lạnh: vai trò của khí quyển
Hãy so hai đêm trên Trái Đất: đêm có mây và đêm trời quang. Đêm trời quang thường lạnh hơn, vì không có lớp mây giữ hơi ấm mặt đất toả ra. Khí quyển của một hành tinh làm việc tương tự nhưng ở quy mô lớn hơn nhiều: nó hấp thụ một phần nhiệt mặt đất phát ra và trả lại xuống dưới, giúp ban đêm không lạnh quá, ban ngày không nóng quá.
Sao Thuỷ có một lớp khí cực kỳ mỏng, gồm những nguyên tử bị gió Mặt Trời và va chạm của thiên thạch nhỏ hất bung từ bề mặt. Lớp này loãng tới mức các nhà khoa học không gọi nó là khí quyển theo nghĩa thông thường mà gọi là ngoại quyển. Nó không đủ để giữ nhiệt, không đủ để tạo gió, cũng không đủ để làm bầu trời có màu.
Kết quả là bề mặt sao Thuỷ phản ứng gần như trực tiếp với ánh nắng. Chỗ nào Mặt Trời chiếu vào thì nóng lên cao hơn điểm nóng chảy của chì; chỗ nào vừa chuyển vào đêm thì nhiệt độ tụt dần xuống sâu dưới âm một trăm độ C. Một hành tinh vừa nóng nhất vừa lạnh nhất tuỳ theo bạn đứng ở đâu và lúc nào.
Sao Thuỷ và sao Kim đặt cạnh nhau
Bảng so sánh dưới dùng các con số làm tròn, ở mức phổ thông. Ý chính không nằm ở từng con số mà ở sự đối lập: một bên không có khí quyển, một bên có khí quyển dày đặc.
| Đặc điểm | Sao Thuỷ | Sao Kim |
|---|---|---|
| Thứ tự tính từ Mặt Trời | Thứ nhất | Thứ hai |
| Khí quyển | Gần như không có, chỉ là ngoại quyển rất loãng | Rất dày, phần lớn là khí cacbonic |
| Ban ngày | Khoảng 400 độ C hoặc hơn ở vùng nắng gắt | Khoảng 460 độ C, gần như đều khắp hành tinh |
| Ban đêm | Xuống khoảng âm 170 tới âm 180 độ C | Vẫn khoảng 460 độ C |
| Chênh lệch ngày đêm | Hơn 500 độ | Gần như không đáng kể |
| Bầu trời nhìn từ mặt đất | Đen, thấy sao cả ban ngày | Mờ đục màu vàng cam, không thấy Mặt Trời rõ |
Đọc bảng sẽ thấy câu hỏi "hành tinh nào nóng nhất" có hai cách trả lời. Nếu hỏi chỗ nào nóng nhất ở một thời điểm thì phía ban ngày sao Thuỷ và mặt đất sao Kim gần ngang nhau, sao Kim vẫn nhỉnh hơn. Nếu hỏi hành tinh nào nóng hơn xét toàn bộ thì sao Kim thắng rõ ràng, vì nó không bao giờ nguội.
Một ngày Mặt Trời trên sao Thuỷ dài bằng hai năm của nó
Sao Thuỷ đi một vòng quanh Mặt Trời mất khoảng 88 ngày Trái Đất, nhanh nhất trong các hành tinh. Nó cũng tự quay, nhưng rất chậm: cứ đi được hai vòng quanh Mặt Trời thì nó tự quay đúng ba vòng. Nhịp ba trên hai này cũng là một dạng khoá do lực hấp dẫn của Mặt Trời, chỉ khác Mặt Trăng ở chỗ không khoá hẳn về một mặt.
Hệ quả nghe rất lạ: tính từ lúc Mặt Trời mọc tới lần mọc tiếp theo ở cùng một chỗ, sao Thuỷ mất khoảng 176 ngày Trái Đất, tức là đúng hai năm của chính nó. Một người đứng trên sao Thuỷ sẽ có khoảng ba tháng ban ngày liên tục rồi khoảng ba tháng ban đêm liên tục.
Ở một số kinh độ còn xảy ra cảnh lạ hơn nữa. Khi sao Thuỷ đi qua điểm gần Mặt Trời nhất trên quỹ đạo, tốc độ đi quanh Mặt Trời tăng lên tới mức tạm thời vượt nhịp tự quay. Người đứng ở đó sẽ thấy Mặt Trời trên trời dừng lại, lùi về một chút, rồi lại đi tiếp. Ở vài nơi, Mặt Trời có thể mọc lên, lặn xuống, rồi mọc lại ngay trong cùng một buổi sáng. Mặt Trời trên bầu trời sao Thuỷ cũng to hơn khi nhìn từ Trái Đất khoảng hai tới ba lần.
Hành tinh nóng bỏng mà vẫn có băng
Nghe có vẻ vô lý, nhưng ở hai cực sao Thuỷ có dấu hiệu rất mạnh của băng nước. Lý do giống như ở Mặt Trăng: trục tự quay của sao Thuỷ gần như dựng đứng, nên Mặt Trời luôn chiếu xiên sát chân trời ở vùng cực. Đáy những hố va chạm sâu ở đó nằm trong bóng tối vĩnh viễn, lạnh sâu quanh năm.
Radar từ Trái Đất đã nhận được tín hiệu phản xạ rất sáng từ các hố ở cực sao Thuỷ, giống kiểu phản xạ của băng. Sau đó, một tàu thăm dò bay quanh sao Thuỷ trong nhiều năm đã đo thêm, cho thấy có những vùng sáng phù hợp với băng lộ ra, và có những vùng sẫm màu có thể là lớp vật chất hữu cơ phủ lên trên băng.
Băng ở đây có lẽ tới từ sao chổi và tiểu hành tinh va vào sao Thuỷ, giống như giả thuyết về nước trên Mặt Trăng. Điều đáng nhớ là trong cùng một hành tinh, cách nhau không xa, có chỗ đủ nóng để làm chảy chì và chỗ đủ lạnh để giữ băng hàng triệu năm. Khí quyển gần như bằng không chính là thứ cho phép hai thái cực ấy tồn tại sát nhau.
Mặt đất sao Thuỷ trông ra sao
Thoạt nhìn giống Mặt Trăng. Bề mặt xám, chi chít hố va chạm, không có nước chảy hay gió mài mòn. Người xem ảnh lần đầu dễ nhầm hai thiên thể này với nhau.
Những vách dốc dài hàng trăm cây số. Điểm khác rõ nhất là các vách đá dốc kéo dài rất xa, cắt ngang cả hố va chạm. Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi là phần lõi kim loại khổng lồ bên trong nguội dần và co lại, làm lớp vỏ bên ngoài nhăn lại như vỏ quả táo khô.
Lõi sắt chiếm phần lớn hành tinh. So với kích thước, sao Thuỷ có lõi kim loại lớn bất thường. Vì sao lại như vậy vẫn còn tranh luận; một giả thuyết cho rằng một vụ va chạm lớn thời xa xưa đã thổi bay phần lớn lớp đá bên ngoài.
Bồn Caloris. Đây là một trong những bồn va chạm lớn nhất của sao Thuỷ. Cú va chạm mạnh tới mức ở phía bên kia hành tinh, đúng điểm đối diện, mặt đất bị xáo trộn thành địa hình lổn nhổn khác thường.
Có từ trường riêng. Sao Thuỷ có từ trường yếu, điều khá bất ngờ với một hành tinh nhỏ như vậy. Nó cho thấy bên trong vẫn còn phần lõi chưa nguội hẳn.
Vì sao bay tới sao Thuỷ lại khó
Nghe thì tưởng bay về phía Mặt Trời là dễ, cứ thả cho rơi. Nhưng một con tàu rời Trái Đất mang theo tốc độ quay quanh Mặt Trời của Trái Đất. Muốn tới quỹ đạo của sao Thuỷ và dừng lại ở đó, tàu phải giảm được rất nhiều tốc độ, mà giảm tốc trong vũ trụ cũng tốn nhiên liệu như tăng tốc. Nếu không hãm được, tàu chỉ lướt qua sao Thuỷ trong chớp mắt rồi văng đi.
Vì vậy các tàu thăm dò sao Thuỷ phải đi vòng vèo nhiều năm, bay sát qua Trái Đất, sao Kim và chính sao Thuỷ nhiều lần để mượn lực hấp dẫn hãm dần tốc độ. Ngoài ra tàu còn phải chịu ánh nắng gắt gấp nhiều lần so với ở quỹ đạo Trái Đất, cần tấm che nhiệt và thiết kế tản nhiệt đặc biệt.
Cho tới nay mới chỉ có ít tàu tới sao Thuỷ: một tàu bay ngang chụp ảnh từ thập niên 1970, một tàu bay quanh và lập bản đồ toàn hành tinh trong nhiều năm, và một sứ mệnh chung của châu Âu với Nhật Bản đi theo hành trình dài nhiều năm để tiếp tục nghiên cứu. So với sao Hoả có hàng chục tàu ghé thăm, sao Thuỷ vẫn là hành tinh đá ít được tới nhất.
Những câu nói sai thường gặp về sao Thuỷ
Sao Thuỷ ít được nhắc tới hơn sao Hoả hay sao Kim nên quanh nó có khá nhiều nhầm lẫn. Đây là những câu bạn sẽ gặp trong sách vở cũ, tranh ảnh và cả lời giải thích của người lớn:
- Sao Thuỷ luôn quay một mặt về Mặt Trời. Ý này từng được tin trong nhiều thập kỷ, cho tới khi radar cho thấy nó tự quay theo nhịp ba vòng trên hai năm, nghĩa là mọi nơi trên sao Thuỷ đều có lúc ngày lúc đêm.
- Sao Thuỷ là hành tinh nóng nhất vì gần Mặt Trời nhất. Chỉ đúng với phía ban ngày ở một thời điểm; tính chung thì sao Kim nóng hơn, như đã giải thích ở trên.
- Tên sao Thuỷ nghĩa là hành tinh có nước. Cái tên đến từ cách gọi theo ngũ hành của văn hoá phương Đông cho năm hành tinh nhìn thấy bằng mắt thường, không phản ánh tính chất vật lý. Sao Hoả không có lửa, sao Thuỷ cũng không có biển.
- Sao Thuỷ là hành tinh nhỏ nhất nên chẳng có gì thú vị. Nó nhỏ, nhưng có lõi kim loại khổng lồ, từ trường riêng, băng ở cực và vách đá dài hàng trăm cây số, nhiều điều trong số đó vẫn chưa được giải thích trọn vẹn.
- Hành tinh gần Trái Đất nhất luôn là sao Kim. Tính trung bình theo thời gian, sao Thuỷ mới là hành tinh có khoảng cách trung bình tới Trái Đất nhỏ nhất, vì nó không bao giờ đi quá xa Mặt Trời, trong khi sao Kim có lúc ở tít phía bên kia.
Khi kể cho trẻ, bạn có thể biến các câu trên thành những câu hỏi đúng hay sai, để con tự đoán trước rồi mới nghe giải thích. Không cần chấm điểm; điều đáng giá là con quen đặt câu hỏi "vì sao lại thế" trước một câu nói nghe có vẻ hiển nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Hành tinh nào nóng nhất trong Hệ Mặt Trời?
Sao Kim là hành tinh nóng nhất, bề mặt khoảng 460 độ C cả ngày lẫn đêm. Sao Thuỷ tuy gần Mặt Trời hơn nhưng không có khí quyển giữ nhiệt nên ban đêm lạnh sâu, tính chung không nóng bằng sao Kim.
Sao Thuỷ có khí quyển không?
Sao Thuỷ chỉ có một lớp khí cực loãng gọi là ngoại quyển, gồm các nguyên tử bị hất ra từ bề mặt. Lớp này không đủ giữ nhiệt, không tạo gió, nên về thực tế có thể coi như không có khí quyển.
Một ngày trên sao Thuỷ dài bao lâu?
Tính từ lúc Mặt Trời mọc tới lần mọc tiếp theo, một ngày trên sao Thuỷ dài khoảng 176 ngày Trái Đất, bằng hai năm của sao Thuỷ. Còn thời gian tự quay một vòng so với các vì sao là khoảng 59 ngày Trái Đất.
Sao Thuỷ có nước không?
Có dấu hiệu rất mạnh của băng nước trong các hố tối vĩnh viễn ở hai cực sao Thuỷ, phát hiện bằng radar từ Trái Đất và được tàu thăm dò xác nhận thêm. Nước lỏng thì không có trên bề mặt.
Vì sao sao Thuỷ có nhiều vách đá dài?
Các vách dốc dài hàng trăm cây số được giải thích là do lõi kim loại bên trong nguội đi và co lại, làm lớp vỏ ngoài nhăn lại. Đây là đặc điểm giúp phân biệt ảnh sao Thuỷ với ảnh Mặt Trăng.
Có thể nhìn thấy sao Thuỷ bằng mắt thường không?
Có, nhưng khó vì sao Thuỷ luôn ở gần Mặt Trời trên bầu trời. Nó chỉ hiện ra thấp ở chân trời ngay sau hoàng hôn hoặc trước bình minh vào một số thời điểm trong năm, và cần trời trong.