Sao đôi là hai ngôi sao gắn với nhau bằng lực hấp dẫn, cùng quay quanh một tâm chung; hệ nhiều sao có ba, bốn ngôi trở lên. Rất nhiều ngôi sao trong Ngân Hà sống như vậy, vì chúng sinh ra từ cùng một đám mây khí bụi vỡ thành nhiều mảnh ở gần nhau. Theo các khảo sát, khoảng một nửa số sao giống Mặt Trời có bạn đồng hành; sao càng nặng càng hay đi theo cặp, còn các sao lùn đỏ nhỏ thì phần nhiều đứng một mình.
Mục từ giải thích vì sao sao hay sinh ra thành cặp, những cách nhận ra một ngôi sao thật ra là hai, các hệ sao đôi nổi tiếng gần ta, vì sao sao đôi là chiếc cân duy nhất để đo khối lượng sao, những cặp sao "ăn" lẫn nhau, và hành tinh quay trong hệ có hai mặt trời.
Vì sao các ngôi sao hay sinh ra theo cặp
Một đám mây phân tử co lại không bao giờ đều đặn. Khí chuyển động hỗn loạn, đám mây quay, chỗ đặc chỗ loãng. Khi co lại, nó dễ vỡ thành nhiều cục nhỏ ở gần nhau, mỗi cục thành một ngôi sao. Những ngôi sao ra đời đủ gần sẽ giữ nhau bằng lực hấp dẫn và tiếp tục quay quanh nhau suốt đời.
Một con đường khác là đĩa khí quanh ngôi sao non. Đĩa quá nặng có thể tự vỡ ra, tạo thêm một ngôi sao nhỏ quay gần ngôi sao chính. Ngoài ra, trong những cụm sao đông đúc, hai ngôi sao đi ngang qua nhau đôi khi bắt được nhau thành cặp, dù cách này được cho là hiếm hơn.
Việc quay quanh nhau còn giải quyết một vấn đề của đám mây đang co: nó quay nhanh dần, và nếu toàn bộ mômen quay dồn vào một ngôi sao thì ngôi sao đó sẽ quay nhanh tới mức tự văng ra. Chia mômen quay ra thành chuyển động của hai ngôi sao quanh nhau là một cách giải quyết tự nhiên. Vì vậy với các nhà thiên văn, sao đôi không phải ngoại lệ mà là kết quả bình thường của việc sinh sao.
Cách nhận ra một ngôi sao thật ra là hai
Nhìn thấy tách đôi. Với những cặp ở gần ta và cách nhau xa, kính thiên văn tách được thành hai chấm sáng. Theo dõi qua nhiều năm, thấy chúng xoay quanh nhau, ta biết đó là sao đôi thật chứ không phải hai sao tình cờ cùng hướng nhìn.
Nhìn quang phổ lắc qua lắc lại. Nhiều cặp quá gần nhau để tách bằng ảnh. Nhưng khi một ngôi sao chuyển động về phía ta rồi ra xa theo chu kỳ, vạch quang phổ của nó dịch về phía xanh rồi phía đỏ. Thấy vạch lắc đều đặn, có khi thấy hai bộ vạch lắc ngược chiều nhau, là biết có hai ngôi sao.
Nhìn độ sáng sụt theo nhịp. Nếu mặt phẳng quỹ đạo nằm gần đúng hướng nhìn của ta, hai ngôi sao lần lượt che nhau, độ sáng tổng sụt xuống theo chu kỳ. Đó là sao biến quang che khuất. Algol ở chòm Anh Tiên là ví dụ cổ điển: cứ gần ba ngày nó lại mờ đi rõ rệt trong vài giờ.
Nhìn vị trí lắc lư trên nền trời. Một ngôi sao sáng có bạn đồng hành quá mờ sẽ đi trên bầu trời theo đường uốn lượn thay vì thẳng. Đây là cách sao lùn trắng Sirius B được suy ra trước khi được nhìn thấy.
Những hệ sao đôi, sao ba nổi tiếng
Vài hệ sao hay được nhắc trong sách và trong các buổi ngắm sao:
- Alpha Centauri: hệ sao gần Mặt Trời nhất, gồm hai sao giống Mặt Trời quay quanh nhau và một sao lùn đỏ nhỏ ở xa hơn là Proxima Centauri, ngôi sao gần Mặt Trời nhất được biết. Hệ này nằm ở bầu trời phương nam, từ Việt Nam chỉ thấy thấp sát chân trời phía nam, rõ hơn ở các tỉnh phía Nam.
- Mizar và Alcor ở cán chòm Bắc Đẩu: người có mắt tốt nhìn thấy hai chấm sáng sát nhau. Qua kính thiên văn, Mizar lại tách đôi, và quang phổ cho thấy mỗi thành phần lại là một cặp. Alcor cũng có bạn đồng hành. Cả nhóm được cho là một hệ nhiều sao liên kết lỏng.
- Sirius A và Sirius B: ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm và một sao lùn trắng quay quanh nó với chu kỳ khoảng năm mươi năm.
- Albireo ở chòm Thiên Nga: qua kính nhỏ thấy một sao vàng cam cạnh một sao xanh, cặp tương phản màu đẹp. Tuy vậy, các đo đạc gần đây cho thấy hai sao này có thể chỉ tình cờ cùng hướng nhìn chứ không thật sự quay quanh nhau; vấn đề còn được bàn.
- Castor ở chòm Song Tử: nhìn như một ngôi sao, thực ra là hệ sáu sao gồm ba cặp quay quanh nhau.
Danh sách này cho thấy một ngôi sao nhìn bằng mắt thường có thể là một, hai, hay cả gia đình sáu ngôi. Nhiều hệ chỉ lộ ra khi có kính và máy quang phổ.
Chiếc cân để đo khối lượng các vì sao
Khối lượng là đặc điểm quan trọng nhất của một ngôi sao: nó quyết định sao sáng bao nhiêu, nóng thế nào, sống bao lâu và chết ra sao. Nhưng không thể đặt ngôi sao lên cân. Cách trực tiếp duy nhất là xem nó kéo một vật khác mạnh tới đâu.
Sao đôi cho ta đúng cơ hội đó. Theo các định luật chuyển động do Kepler và Newton đặt nền, khi biết hai ngôi sao cách nhau bao xa và quay quanh nhau mất bao lâu, ta tính được tổng khối lượng của cặp. Đo thêm xem mỗi ngôi sao dao động quanh tâm chung rộng hẹp ra sao, ta tách được khối lượng từng ngôi: ngôi nặng hơn dao động ít hơn, giống người lớn và trẻ con chơi bập bênh.
Hầu hết những gì ta biết về khối lượng sao, và từ đó về đời sống sao, đều được hiệu chỉnh bằng các cặp sao đôi đo được kỹ. Từ hàng trăm cặp như vậy, các nhà thiên văn dựng được mối liên hệ giữa khối lượng và độ sáng của sao ở dãy chính, rồi dùng mối liên hệ đó cho những ngôi sao đơn lẻ không thể cân trực tiếp.
Khi hai ngôi sao ở quá gần: trao đổi vật chất và kết cục kỳ lạ
Có những cặp sao quay sát nhau tới mức chu kỳ chỉ vài giờ hoặc vài ngày. Khi một ngôi sao trong cặp già đi và phình to, lớp vỏ ngoài của nó có thể tràn sang vùng hút của ngôi sao bạn. Khí chảy từ sao này sang sao kia, thường tạo thành một đĩa xoáy nóng quanh sao nhận. Việc trao đổi này có thể đảo ngược thứ bậc: ngôi sao vốn nhẹ hơn lại thành nặng hơn.
Với sao đôi, đời sống các vì sao trở nên rẽ nhánh hơn nhiều. Một sao lùn trắng hút khí từ bạn có thể bùng sáng từng đợt khi lớp khí tích trên bề mặt nó bốc cháy, gọi là tân tinh; hoặc nếu vượt ngưỡng khối lượng, bị phá huỷ hoàn toàn trong siêu tân tinh loại Ia. Một sao neutron hay hố đen hút khí từ sao bạn tạo ra những nguồn phát tia X rất mạnh, là cách đầu tiên mà các hố đen cỡ sao được phát hiện.
Có những cặp quay sát nhau tới mức hai ngôi sao chung một lớp vỏ khí, gọi là sao đôi tiếp xúc. Nhiều cặp cuối cùng sẽ hợp nhất thành một ngôi sao. Các nhà nghiên cứu ước tính một phần đáng kể những ngôi sao nặng mà ta thấy hôm nay là kết quả của trao đổi vật chất hoặc hợp nhất trong hệ sao đôi.
Hệ ba, bốn sao giữ được thế cân bằng nhờ xếp theo tầng
Bài toán ba vật thể hút nhau nổi tiếng là khó: nói chung, chuyển động của ba vật không thể tính gọn bằng một công thức, và một hệ ba sao xếp ngẫu nhiên thường không ổn định. Sau một thời gian, các ngôi sao trao đổi năng lượng qua những lần đi sát nhau, và một ngôi, thường là ngôi nhẹ nhất, bị bắn văng ra ngoài.
Những hệ nhiều sao tồn tại lâu dài hầu như đều xếp theo tầng. Một cặp sao quay sát nhau, từ xa nhìn như một vật duy nhất, và ngôi thứ ba quay quanh cặp đó ở khoảng cách xa hơn nhiều. Hệ bốn sao thường là hai cặp quay quanh nhau, hoặc một cặp, một ngôi thứ ba và một ngôi thứ tư ở tầng ngoài nữa. Alpha Centauri là ví dụ: hai sao giống Mặt Trời quay gần nhau, Proxima ở xa hơn rất nhiều.
Những ngôi sao bị văng ra khỏi các hệ không ổn định, hoặc bị hất đi khi sao bạn nổ thành siêu tân tinh, có thể lao qua Ngân Hà với tốc độ cao bất thường. Các nhà thiên văn gọi chúng là sao chạy trốn và đã lần ngược quỹ đạo của một số ngôi để tìm ra cụm sao nơi chúng sinh ra. Bản thân việc có những ngôi sao chạy trốn là bằng chứng rằng đời sống trong hệ nhiều sao không phải lúc nào cũng yên ả.
Hành tinh có hai mặt trời, và Mặt Trời của ta có bạn không
Từ thập niên 2010, các kính thiên văn săn hành tinh đã tìm thấy những hành tinh quay quanh cả một cặp sao, đúng kiểu thế giới có hai mặt trời mọc và lặn mà phim viễn tưởng hay vẽ. Cũng có hành tinh quay quanh chỉ một ngôi sao trong cặp, khi hai ngôi sao cách nhau đủ xa. Quỹ đạo trong hệ sao đôi phức tạp hơn, có vùng không ổn định mà hành tinh khó tồn tại lâu, nhưng các quan sát cho thấy hành tinh hình thành được ở đây nhiều hơn người ta từng nghĩ.
Trên một hành tinh như vậy, mỗi vật dưới đất có thể đổ hai bóng với độ đậm khác nhau, màu ánh sáng ban ngày thay đổi theo ngôi sao nào đang ở trên cao, và có ngày chỉ một mặt trời mọc. Đó là những hình dung hợp lý theo vật lý, dù chưa ai đứng ở đó để thấy.
Còn Mặt Trời của ta thì đứng một mình. Từng có giả thuyết rằng Mặt Trời có một ngôi sao bạn mờ ở rất xa, gây ra các đợt sao chổi rơi vào trong theo chu kỳ. Các cuộc khảo sát hồng ngoại toàn bầu trời đã không tìm thấy ngôi sao nào như vậy, nên giả thuyết đó nay ít được ủng hộ. Mặt Trời có thể sinh ra trong một cụm cùng nhiều sao khác, nhưng nếu từng có bạn đồng hành gần, thì nó đã rời đi từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Sao đôi là gì?
Sao đôi là hai ngôi sao liên kết với nhau bằng lực hấp dẫn và cùng quay quanh một tâm chung. Hệ có ba sao trở lên gọi là hệ nhiều sao. Chúng thường sinh ra cùng lúc từ một đám mây khí bụi.
Có bao nhiêu ngôi sao là sao đôi?
Theo các khảo sát, khoảng một nửa số sao giống Mặt Trời có bạn đồng hành. Tỉ lệ này cao hơn ở sao nặng và thấp hơn ở sao lùn đỏ, nên nếu đếm mọi ngôi sao, phần đông vẫn là sao đơn.
Mặt Trời có phải là sao đôi không?
Không. Mặt Trời là sao đơn. Giả thuyết về một ngôi sao bạn mờ ở xa đã không được các khảo sát hồng ngoại toàn bầu trời xác nhận, nên nay ít được ủng hộ.
Hệ sao gần Trái Đất nhất là hệ nào?
Là hệ Alpha Centauri, gồm hai sao giống Mặt Trời quay quanh nhau và sao lùn đỏ Proxima Centauri ở xa hơn một chút. Proxima là ngôi sao gần Mặt Trời nhất, cách hơn bốn năm ánh sáng.
Hành tinh có hai mặt trời có thật không?
Có. Các kính thiên văn đã tìm thấy hành tinh quay quanh cả một cặp sao. Trên đó, về nguyên tắc, sẽ có hai mặt trời mọc và lặn, vật dưới đất có thể đổ hai bóng.
Vì sao sao đôi quan trọng với thiên văn học?
Vì đó là cách trực tiếp để đo khối lượng sao. Từ khoảng cách và chu kỳ quay quanh nhau, các nhà thiên văn tính được khối lượng, rồi dùng kết quả đó để hiểu đời sống của mọi ngôi sao khác.