TanCung.comTận Cùng
Mặt Trời và đời các vì sao

Màu của ngôi sao nói gì: sao xanh trắng nóng hơn, sao đỏ nguội hơn

Màu sao cho biết nhiệt độ bề mặt: sao xanh trắng nóng nhất, sao vàng như Mặt Trời ở giữa, sao cam đỏ nguội nhất. Vì sao lại vậy, và vì sao không có sao màu xanh lá.

Silhouetted family seen from behind on a quiet dark hilltop, looking up at a star field where a blue-white star, a golden star and an orange-red star shine with soft halos

Màu của một ngôi sao chủ yếu cho biết nhiệt độ bề mặt của nó: sao xanh trắng là nóng nhất, có thể trên hai, ba chục nghìn độ; sao trắng và vàng ở giữa, như Mặt Trời khoảng năm nghìn rưỡi độ C; sao cam đỏ là nguội nhất, quanh ba nghìn độ. Điều này ngược với cảm giác thường ngày khi ta quen coi đỏ là nóng, xanh là mát, nhưng khớp với ngọn lửa bếp ga: lửa xanh nóng hơn lửa đỏ.

Mục từ giải thích vì sao vật càng nóng càng ngả xanh, các nhà thiên văn xếp sao thành các lớp theo màu và vạch quang phổ ra sao, những cặp sao tương phản dễ nhận ra bằng mắt thường, vì sao không có ngôi sao màu xanh lá hay tím, và màu sao còn tiết lộ thêm những gì ngoài nhiệt độ.

Vì sao vật càng nóng càng ngả xanh

Mọi vật nóng đều phát sáng. Thanh sắt trong lò rèn đỏ sẫm lúc vừa nóng, rồi cam, rồi vàng, rồi trắng loá khi nóng hơn nữa. Thợ rèn lâu năm nhìn màu là đoán được độ nóng. Ngôi sao cũng vậy, chỉ ở quy mô lớn hơn và nóng hơn nhiều.

Một vật nóng không phát ra một màu duy nhất mà phát ra cả dải màu, nhưng có một màu mạnh nhất. Vật càng nóng, đỉnh của dải đó càng dịch về phía bước sóng ngắn, tức phía xanh, tím, tử ngoại. Vật nguội hơn có đỉnh dịch về phía đỏ và hồng ngoại. Quy luật này được các nhà vật lý mô tả bằng mô hình vật đen, một vật lý tưởng hấp thụ và phát xạ hoàn hảo; bề mặt sao gần giống vật đen ở mức đủ dùng.

Vì vậy chỉ cần đo màu, hay chính xác hơn là đo độ sáng của sao qua hai, ba bộ lọc màu khác nhau rồi so sánh, nhà thiên văn đã ước được nhiệt độ bề mặt của một ngôi sao cách hàng trăm năm ánh sáng mà không cần tới gần. Đây là một trong những phép đo rẻ và hiệu quả nhất của thiên văn học.

Các lớp sao theo màu: dãy O, B, A, F, G, K, M

Nhà thiên văn chia sao thành các lớp quang phổ, ký hiệu bằng chữ cái. Thứ tự chữ cái nghe lộn xộn vì là di sản của một cách xếp cũ, sau được sắp lại theo nhiệt độ từ nóng tới nguội. Con số dưới đây là khoảng tham khảo, làm tròn.

LớpMàu nhìn thấyNhiệt độ bề mặt khoảngVí dụ dễ gặp
OXanh lamTrên 30 nghìn độMột số sao trong vùng thắt lưng Lạp Hộ
BXanh trắngKhoảng 10 tới 30 nghìn độRigel ở chòm Lạp Hộ
ATrắngKhoảng 7.500 tới 10 nghìn độSirius, Vega
FTrắng ngàKhoảng 6.000 tới 7.500 độSao Bắc Cực
GTrắng vàngKhoảng 5.200 tới 6.000 độMặt Trời
KCamKhoảng 3.700 tới 5.200 độArcturus, Aldebaran
MCam đỏDưới khoảng 3.700 độBetelgeuse, Antares, phần lớn sao lùn đỏ

Mỗi lớp còn chia nhỏ từ 0 tới 9; Mặt Trời là sao G2. Ngoài ra còn các lớp cho sao lùn nâu và những sao đặc biệt, ít gặp với người đọc phổ thông.

Nhìn bằng mắt thường: những cặp sao tương phản dễ nhận

Ở bầu trời đêm đủ tối, màu sao không rực như trong ảnh chụp, nhưng vẫn phân biệt được với những sao sáng. Ví dụ quen thuộc nhất là chòm Lạp Hộ, thấy rõ trên bầu trời Việt Nam vào những tối mùa đông và đầu xuân: ở một góc là Betelgeuse ánh cam đỏ, ở góc chéo đối diện là Rigel ánh xanh trắng. Hai ngôi sao cùng nằm trong một chòm, cùng là sao siêu khổng lồ, nhưng nhiệt độ bề mặt chênh nhau mấy lần.

Một cặp khác là Antares ở chòm Thiên Yết, đỏ cam nổi bật vào những tối mùa hè, đối lập với nhiều sao trắng quanh nó. Tên Antares theo tiếng Hy Lạp được hiểu là "đối thủ của sao Hoả", vì màu đỏ của nó dễ khiến người xưa nhầm với hành tinh này.

Mắt người nhận màu kém trong bóng tối, vì tế bào cảm nhận màu cần nhiều ánh sáng. Sao mờ gần như trông trắng hết, chỉ những sao sáng mới lộ màu. Ảnh chụp phơi sáng dài thu được nhiều ánh sáng hơn nên màu đậm hơn mắt thấy; nhiều ảnh còn được tăng màu để làm rõ, nên đừng ngạc nhiên khi trời thật nhạt hơn ảnh.

Vì sao không có sao màu xanh lá, cũng không có sao tím

Sao không phát một màu, mà phát cả dải. Một ngôi sao có đỉnh phát xạ ở vùng xanh lá vẫn phát rất mạnh cả ánh sáng đỏ, vàng, xanh lam bên cạnh. Mắt người trộn tất cả lại, ra màu trắng hoặc trắng ngả vàng. Mặt Trời chính là ví dụ: đỉnh phát xạ của nó nằm gần vùng xanh lá, vàng, nhưng nhìn tổng thể là trắng.

Sao rất nóng cũng không tím. Sao cực nóng có đỉnh nằm trong vùng tử ngoại mà mắt không thấy. Phần ánh sáng nhìn thấy của nó vẫn trải đều với một chút dư màu xanh lam, nên ta thấy xanh trắng chứ không thấy tím. Mắt người cũng kém nhạy với màu tím.

Sao nguội cũng không đỏ tươi. Sao lớp M thật ra là cam đỏ, giống ánh lò than chứ không giống đèn đỏ giao thông. Chữ "sao đỏ" là cách gọi quy ước.

Mặt Trời vàng là do khí quyển. Khí quyển Trái Đất tán xạ ánh sáng xanh ra khắp bầu trời, làm bầu trời xanh và Mặt Trời ngả vàng. Lúc hoàng hôn, ánh sáng đi qua lớp khí dày hơn nên Mặt Trời ngả cam đỏ. Phi hành gia ngoài không gian thấy Mặt Trời gần như trắng.

Màu sao còn tiết lộ khối lượng, tuổi và kích thước

Với những ngôi sao đang ở giai đoạn đốt hydro trong lõi, màu gắn chặt với khối lượng: sao càng nặng, lõi càng nóng, bề mặt càng nóng và càng xanh; sao nhẹ thì nguội và đỏ. Vì vậy một ngôi sao xanh lam đang ở dãy chính gần như chắc chắn là sao nặng, sống ngắn. Thấy nhiều sao xanh trong một vùng nghĩa là vùng đó vừa sinh sao gần đây, vì sao xanh không sống đủ lâu để già đi cùng các vùng cũ.

Màu kết hợp với độ sáng thật cho biết kích thước. Một ngôi sao đỏ, nguội, mà lại phát ra năng lượng khổng lồ thì bề mặt của nó phải cực rộng: đó là sao khổng lồ đỏ hoặc siêu khổng lồ đỏ, như Betelgeuse. Một sao đỏ nguội và mờ thì nhỏ: đó là sao lùn đỏ. Biểu đồ đặt nhiệt độ ở một trục, độ sáng ở trục kia, được gọi là biểu đồ Hertzsprung–Russell, là công cụ nền tảng để đọc đời sống các vì sao.

Chi tiết hơn màu là quang phổ: tách ánh sáng sao thành dải cầu vồng, ta thấy những vạch tối mảnh ở các vị trí cố định, là dấu vân tay của từng nguyên tố trong lớp khí bề mặt sao. Nhờ quang phổ, người ta biết các ngôi sao chủ yếu được tạo nên từ hydro và heli, đo được tốc độ sao tiến lại hay lùi xa, và thậm chí phát hiện hành tinh quanh sao nhờ vạch quang phổ xê dịch theo chu kỳ.

Một ngôi sao đổi màu thế nào qua đời mình

Màu sao không cố định suốt đời. Trong giai đoạn dài nhất, khi đốt hydro ở lõi, một ngôi sao chỉ đổi màu rất ít: Mặt Trời từ lúc sinh tới nay sáng lên dần nhưng vẫn giữ sắc trắng vàng. Sự thay đổi lớn đến khi lõi cạn hydro. Lúc đó lớp vỏ ngoài của sao phình to, bề mặt nguội đi, ngả cam rồi đỏ: một ngôi sao trắng vàng biến thành sao khổng lồ đỏ.

Sau khi lớp vỏ bị thổi đi, phần lõi trơ trọi còn lại là sao lùn trắng, lúc đầu cực nóng, sáng xanh trắng dù rất nhỏ. Rồi nó nguội dần qua hàng tỷ năm, chuyển sang trắng, vàng, cam. Về lý thuyết, cuối cùng nó sẽ nguội tới mức không còn phát sáng, nhưng vũ trụ chưa đủ già để có ngôi sao nào đi hết quá trình đó.

Sao nặng thì đi con đường khác: từ xanh lam ở dãy chính, nó có thể phình thành siêu khổng lồ đỏ, có khi chuyển qua lại giữa đỏ và xanh, trước khi kết thúc bằng một vụ nổ. Vì vậy nhìn một cụm sao cùng tuổi, các nhà thiên văn biết cụm già hay trẻ: cụm trẻ còn nhiều sao xanh, cụm già chỉ còn sao vàng, cam, đỏ, vì những ngôi sao xanh trong đó đã đi hết đời từ lâu.

Những nhầm lẫn hay gặp về màu sao

Khi giảng cho trẻ hoặc đọc tin thiên văn, vài chỗ dễ hiểu sai:

  • "Sao đỏ là sao sắp chết." Không hẳn. Sao khổng lồ đỏ đúng là ở giai đoạn cuối, nhưng sao lùn đỏ là những ngôi sao sống lâu nhất vũ trụ, nhiều ngôi đang ở tuổi rất trẻ so với tuổi thọ của chúng.
  • "Sao lấp lánh đổi màu nghĩa là nó đang biến đổi." Sao gần đường chân trời nhấp nháy đổi màu liên tục là do không khí Trái Đất chuyển động khúc xạ ánh sáng, không phải do bản thân ngôi sao.
  • "Sao xanh là sao đang lại gần, sao đỏ là sao đang ra xa." Chuyển động có làm vạch quang phổ dịch đi, nhưng với các sao trong Ngân Hà, sự dịch chuyển quá nhỏ để mắt thấy màu khác. Màu sao ta thấy là do nhiệt độ.
  • "Sao sáng nhất là sao nóng nhất." Độ sáng ta thấy còn phụ thuộc khoảng cách và kích thước. Sirius sáng nhất bầu trời đêm chủ yếu vì nó ở gần, trong khi nhiều sao xanh nóng hơn nằm xa và trông mờ hơn.
  • "Sao có màu xanh lá vì thấy trong ảnh." Màu xanh lá trong một số ảnh thiên văn thường là màu được gán để thể hiện một loại khí hoặc một bước sóng không nhìn thấy, không phải màu thật của sao.

Khi kể cho con, cách gọn nhất là: màu sao giống màu thanh sắt trong lò rèn, càng nóng càng ngả trắng xanh. Sau đó mới dẫn sang chuyện kích thước và tuổi đời.

Câu hỏi thường gặp

Ngôi sao màu gì là nóng nhất?

Sao màu xanh lam, xanh trắng là nóng nhất, bề mặt có thể trên ba mươi nghìn độ. Sao cam đỏ là nguội nhất trong các ngôi sao thật, khoảng ba nghìn độ.

Mặt Trời thật ra có màu gì?

Nhìn từ ngoài không gian, Mặt Trời gần như trắng. Ta thấy nó vàng hoặc cam vì khí quyển Trái Đất tán xạ bớt phần ánh sáng xanh. Theo phân loại thiên văn, Mặt Trời là sao lớp G2.

OBAFGKM nghĩa là gì?

Đó là các lớp quang phổ của sao, xếp từ nóng nhất tới nguội nhất: O xanh lam, B xanh trắng, A trắng, F trắng ngà, G trắng vàng, K cam, M cam đỏ. Thứ tự chữ cái là di sản của một cách phân loại cũ.

Vì sao không có ngôi sao màu xanh lá?

Vì ngôi sao phát ra cả dải màu chứ không một màu. Sao có đỉnh ở vùng xanh lá vẫn phát mạnh các màu bên cạnh, mắt người trộn lại thành màu trắng.

Betelgeuse và Rigel khác nhau thế nào?

Cả hai đều là sao siêu khổng lồ trong chòm Lạp Hộ. Betelgeuse cam đỏ, bề mặt nguội và cực rộng; Rigel xanh trắng, bề mặt nóng hơn mấy lần. Chúng là cặp tương phản màu dễ nhận nhất trên trời đêm mùa đông.

Có xem được màu sao bằng mắt thường không?

Được với những sao sáng, ở nơi trời tối. Sao mờ thường trông trắng vì mắt người kém nhạy màu trong bóng tối. Ảnh chụp phơi sáng lâu cho màu đậm hơn mắt thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138