TanCung.comTận Cùng
Ngân Hà và các thiên hà

Mạng lưới vũ trụ: thiên hà xếp thành sợi, thành tường và khoảng trống lớn

Ở thang lớn nhất, thiên hà xếp thành mạng lưới: sợi dài, tường mỏng, nút là các đám thiên hà, giữa là khoảng trống mênh mông, lớn lên từ gợn sóng rất nhỏ thuở đầu.

Glowing three-dimensional web of thin golden filaments and bright knots stretching through darkness, large empty black bubbles between strands, soft blue haze, seen from inside the structure

Ở thang lớn nhất, các thiên hà không rải đều mà xếp thành một mạng lưới ba chiều, gọi là mạng lưới vũ trụ: thiên hà dồn thành những sợi dài hàng trăm triệu năm ánh sáng và những tấm mỏng như tường, chỗ các sợi giao nhau là các đám thiên hà dày đặc, còn giữa chúng là những khoảng trống mênh mông gần như không có thiên hà. Mạng lưới này lớn lên từ những gợn chênh lệch mật độ rất nhỏ thuở vũ trụ mới ra đời, được lực hấp dẫn khuếch đại qua hàng tỷ năm, với vật chất tối làm khung.

Chặng này lùi xa tới mức từng thiên hà chỉ còn là một chấm, và hình thù của cả vũ trụ gần bắt đầu hiện ra. Mục từ kể: mạng lưới được phát hiện thế nào, các thành phần của nó, những khoảng trống lớn, mạng lưới hình thành ra sao, máy tính mô phỏng lại nó thế nào, và vì sao ở thang còn lớn hơn nữa vũ trụ lại trở nên đồng đều.

Bốn thành phần của mạng lưới

Nút. Là chỗ các sợi gặp nhau, nơi tập trung các đám thiên hà lớn với hàng trăm tới hàng nghìn thiên hà. Đây là những vùng đặc nhất của mạng lưới, thường chứa các thiên hà elip khổng lồ và khí rất nóng phát tia X.

Sợi. Là những chuỗi thiên hà dài, nối các nút với nhau, dài từ hàng chục tới hàng trăm triệu năm ánh sáng. Theo mô phỏng và quan sát, vật chất và cả thiên hà có xu hướng chảy dọc theo sợi về phía các nút.

Tường. Là những tấm thiên hà dẹt, rộng, nằm giữa các khoảng trống. Thiên hà của ta được cho là nằm trong một tấm như vậy, ở gần rìa một khoảng trống lớn.

Khoảng trống. Là những vùng rộng hàng chục tới hàng trăm triệu năm ánh sáng, mật độ thiên hà thấp hơn nhiều lần mức trung bình. Khoảng trống chiếm phần lớn thể tích của vũ trụ, dù chứa rất ít vật chất.

Phát hiện mạng lưới: đo khoảng cách từng thiên hà một

Ảnh chụp bầu trời chỉ cho thấy thiên hà ở đâu trên trời, không cho biết chúng gần hay xa. Muốn thấy cấu trúc ba chiều, phải đo khoảng cách cho từng thiên hà, mà cách khả thi nhất là đo dịch chuyển đỏ trong quang phổ của chúng: thiên hà càng xa thì ánh sáng càng bị kéo dài về phía đỏ. Việc này tốn công, vì mỗi thiên hà cần một lần đo quang phổ riêng.

Những năm 1980, các nhóm nghiên cứu đo khoảng cách cho vài nghìn thiên hà trong những lát trời mỏng. Khi vẽ ra, thay vì một đám chấm rải đều, họ thấy các thiên hà xếp thành những đường cong bao quanh các vùng trống, một lát cắt nổi tiếng còn trông giống hình người que. Năm 1989, một cấu trúc dài hàng trăm triệu năm ánh sáng được đặt tên là Bức Tường Lớn, khi đó là cấu trúc lớn nhất từng biết.

Về sau, các khảo sát lớn đo khoảng cách hàng trăm nghìn rồi hàng triệu thiên hà, phủ phần lớn bầu trời. Bức tranh mạng lưới hiện ra ngày càng rõ, với những bức tường còn lớn hơn và vô số sợi. Các khảo sát đang chạy hiện nay đặt mục tiêu đo hàng chục triệu thiên hà để dựng bản đồ ba chiều sâu hơn nữa.

Những khoảng trống lớn: nơi gần như không có gì

Năm 1981, các nhà thiên văn công bố một vùng về phía chòm Mục Phu (Boötes) rộng khoảng ba trăm triệu năm ánh sáng mà lại có rất ít thiên hà. Nếu Ngân Hà nằm ở giữa vùng đó, bầu trời đêm sẽ chỉ có các ngôi sao của chính Ngân Hà, và thiên hà gần nhất ở xa đến mức với dụng cụ thời gian đó khó mà phát hiện. Phát hiện này gây ngạc nhiên, nhưng nhanh chóng được hiểu là một phần bình thường của mạng lưới.

Khoảng trống không hoàn toàn rỗng. Bên trong vẫn có một ít thiên hà, thường nhỏ, xếp thành những sợi mảnh hơn. Các thiên hà trong khoảng trống có xu hướng còn giàu khí và sinh sao hơn, có lẽ vì chúng ít bị va chạm và ít bị môi trường đám thiên hà tước khí.

Theo thời gian, khoảng trống phình to dần. Vật chất ở mép bị hút ra phía các sợi và tường đặc hơn, trong khi lòng khoảng trống thưa dần đi. Ngày nay khoảng trống còn được dùng như một phòng thí nghiệm: vì ít vật chất, chúng nhạy với tác động của năng lượng tối và giúp kiểm tra các lý thuyết về hấp dẫn ở thang lớn.

Từ gợn sóng nhỏ thành mạng lưới: lực hấp dẫn làm phần còn lại

Bức xạ phông vi sóng vũ trụ cho thấy vũ trụ thuở rất sớm gần như đồng đều tuyệt đối, chỉ có những chênh lệch nhiệt độ cỡ một phần một trăm nghìn giữa các vùng. Chênh lệch nhiệt độ ấy tương ứng với chênh lệch mật độ rất nhỏ. Vùng nào đặc hơn một chút sẽ hút thêm vật chất xung quanh, trở nên đặc hơn nữa, rồi hút mạnh hơn nữa. Vùng thưa hơn thì mất dần vật chất cho vùng bên cạnh.

Vật chất tối đóng phần chính trong quá trình này. Vì không tương tác với ánh sáng, nó bắt đầu co cụm sớm hơn vật chất thường, khi vật chất thường còn bị bức xạ giữ lại. Nhờ vậy, vật chất tối dựng sẵn một bộ khung gồm sợi, tấm và nút; khi vũ trụ nguội đi, khí hydro và heli chảy vào bộ khung đó, co lại và sinh ra các thiên hà dọc theo khung.

Hình dạng sợi và tấm xuất hiện tự nhiên từ hấp dẫn. Một khối vật chất hơi bầu dục khi co lại sẽ co theo chiều ngắn nhất trước, thành một tấm dẹt, rồi co tiếp theo chiều thứ hai thành sợi, cuối cùng dồn về các điểm thành nút. Quá trình này vẫn đang tiếp diễn, nhưng đang bị năng lượng tối làm chậm lại ở thang lớn nhất.

Dựng lại vũ trụ trong máy tính

Để kiểm tra câu chuyện trên, các nhà khoa học dựng mô phỏng: chia vật chất trong một khối vũ trụ ảo thành hàng tỷ hạt, đặt vào đó những gợn chênh lệch nhỏ đúng như bức xạ phông cho thấy, rồi cho máy tính tính lực hấp dẫn giữa chúng qua từng bước thời gian, từ thuở đầu tới hiện tại. Một trong những mô phỏng lớn được biết đến rộng rãi ra đời năm 2005, theo dõi khoảng mười tỷ hạt.

Kết quả là một mạng lưới sợi, tường, nút và khoảng trống, giống đến mức khó phân biệt về thống kê với bản đồ thiên hà thật. Đây là một trong những bằng chứng thuyết phục cho mô hình vũ trụ học hiện nay, gồm vật chất tối lạnh và năng lượng tối: bắt đầu từ những gì đo được ở bức xạ phông, cộng với luật hấp dẫn, ta thu được đúng cấu trúc đang thấy.

Các mô phỏng mới còn tính cả khí, sao, siêu tân tinh và hố đen để xem từng thiên hà trong mạng lưới hình thành ra sao. Chúng vẫn có chỗ chưa khớp với quan sát, ví dụ số lượng thiên hà lùn quanh thiên hà lớn, hay vì sao một số thiên hà lớn xuất hiện rất sớm. Những chỗ chưa khớp này là manh mối để sửa mô hình, không phải dấu hiệu mô hình sai hoàn toàn.

Nửa vật chất thường bị "thất lạc" và đã được tìm thấy trong các sợi

Khi cộng tất cả sao, khí lạnh, bụi trong các thiên hà, các nhà thiên văn chỉ tìm được khoảng một nửa lượng vật chất thường mà các phép đo về vũ trụ sớm cho biết lẽ ra phải có. Đây không phải chuyện vật chất tối, mà là vật chất thường gồm proton, neutron, electron. Câu hỏi "nửa kia ở đâu" kéo dài nhiều năm.

Mô phỏng gợi ý câu trả lời: phần thất lạc nằm trong các sợi của mạng lưới, dưới dạng khí rất loãng và nóng từ vài trăm nghìn tới vài triệu độ, quá loãng để phát sáng rõ và quá nóng để thấy bằng ánh sáng thường. Những năm gần đây, nhiều nhóm phát hiện dấu vết của khí này bằng cách cộng gộp tín hiệu rất yếu giữa các cặp thiên hà, đo tia X và đo cách khí làm thay đổi nhẹ bức xạ phông vi sóng khi ánh sáng ấy đi qua.

Kết quả cho thấy lượng khí trong các sợi gần đủ để bù phần thất lạc. Như vậy mạng lưới vũ trụ không chỉ là chỗ thiên hà xếp hàng; bản thân các sợi chứa một phần lớn vật chất thường của vũ trụ, phần lớn chưa bao giờ trở thành sao.

Lớn tới đâu thì vũ trụ trở nên đồng đều

Nếu nhìn ở thang lớn hơn khoảng vài trăm triệu năm ánh sáng, mạng lưới bắt đầu trông như nhau ở mọi nơi: lấy một khối vũ trụ cỡ đó ở hướng này so với một khối cỡ đó ở hướng khác, số thiên hà và kiểu sắp xếp gần giống nhau. Tính đồng đều ở thang lớn này là nền tảng của nguyên lý vũ trụ học, giả định rằng vũ trụ không có vị trí hay hướng đặc biệt.

Thỉnh thoảng có công bố về những cấu trúc lớn hơn ngưỡng đồng đều, như những chuỗi hay vòng thiên hà, chuẩn tinh dài hàng tỷ năm ánh sáng. Các công bố này gây tranh luận: có nhà khoa học cho rằng đó là sự trùng hợp thống kê khi tìm kiếm trong một vùng rất lớn, có người cho rằng cần xem lại một số giả định. Đến nay chưa có kết luận chung, nên chúng thuộc ô "đang tranh luận".

Với người đọc, có thể hình dung như nhìn một tấm bọt xà phòng: lại gần thì thấy từng bong bóng, từng vách, từng nút; lùi thật xa thì cả tấm bọt trông như một khối trắng đều. Vũ trụ quan sát được có cả hai mặt đó, tuỳ thang đo ta chọn.

Câu hỏi thường gặp

Mạng lưới vũ trụ là gì?

Mạng lưới vũ trụ là cách các thiên hà sắp xếp ở thang lớn nhất: dồn thành sợi dài, tường mỏng và nút là các đám thiên hà, xen giữa là những khoảng trống rất thưa. Cấu trúc này hình thành từ chênh lệch mật độ nhỏ thuở đầu, được lực hấp dẫn khuếch đại.

Khoảng trống vũ trụ có hoàn toàn trống rỗng không?

Không. Khoảng trống vũ trụ có mật độ thiên hà thấp hơn nhiều so với trung bình, nhưng vẫn có một ít thiên hà nhỏ và khí loãng. Một số khoảng trống rộng hàng trăm triệu năm ánh sáng, như khoảng trống về phía chòm Mục Phu.

Bức Tường Lớn thiên hà là gì?

Bức Tường Lớn là tên gọi những tấm thiên hà rất rộng, dài hàng trăm triệu năm ánh sáng. Cấu trúc đầu tiên mang tên này được công bố năm 1989 từ khảo sát khoảng cách thiên hà, sau đó các khảo sát lớn hơn tìm thêm những bức tường khác.

Vì sao thiên hà lại xếp thành sợi?

Khi một vùng vật chất hơi đặc co lại vì hấp dẫn, nó co theo chiều ngắn nhất trước thành tấm dẹt, rồi thành sợi, cuối cùng dồn về các nút. Vật chất tối co cụm trước làm khung, khí thường chảy theo và sinh ra thiên hà dọc khung đó.

Ngân Hà nằm ở đâu trong mạng lưới vũ trụ?

Ngân Hà thuộc Nhóm Địa phương, nằm trong một tấm thiên hà ở gần rìa Khoảng trống Địa phương, thuộc vùng ngoài của siêu đám Xử Nữ trong siêu đám Laniakea. Đó là một vị trí bình thường, không phải nút đông đúc.

Làm sao biết mô hình mạng lưới vũ trụ là đúng?

Các mô phỏng máy tính bắt đầu từ chênh lệch mật độ đo được ở bức xạ phông vi sóng, cộng với luật hấp dẫn, cho ra mạng lưới rất giống bản đồ thiên hà thật về mặt thống kê. Một số chi tiết còn chưa khớp và đang được nghiên cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138