Không. Vành đai tiểu hành tinh giữa sao Hoả và sao Mộc thật ra trống trải đến mức khó hình dung: các tiểu hành tinh cỡ lớn thường cách nhau hàng trăm nghìn tới cả triệu ki-lô-mét, xa hơn khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trăng. Tất cả các con tàu từng bay xuyên qua vùng này đều không phải lượn né lấy một lần, và các nhà điều khiển còn phải tính toán rất kỹ nếu muốn tàu đi đủ gần để chụp được một tiểu hành tinh.
Hình ảnh đá tảng chen chúc va vào nhau là sáng tạo của điện ảnh, vì một cảnh trống rỗng thì không ai muốn xem. Chặng này của chuyến đi kể vành đai thật trông ra sao, vì sao vật chất ở đây không gom lại được thành một hành tinh, các khoảng trống bên trong vành đai từ đâu mà có, và vì sao vùng đá vụn tưởng như tầm thường này lại là một trong những kho lưu trữ lâu đời nhất của Hệ Mặt Trời.
Vành đai nằm ở đâu và rộng cỡ nào
Vành đai chính chiếm một dải hình vòng xuyến quanh Mặt Trời, nằm giữa quỹ đạo sao Hoả và quỹ đạo sao Mộc. Nếu đo bằng đơn vị thiên văn, tức khoảng cách trung bình từ Trái Đất tới Mặt Trời, phần dày nhất của vành đai trải từ khoảng hơn 2 tới hơn 3 đơn vị. Nói cách khác, chỉ riêng bề ngang của dải này đã lớn hơn khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời. Vành đai cũng không phẳng như một chiếc đĩa mỏng: nhiều tiểu hành tinh có quỹ đạo nghiêng so với mặt phẳng chung của các hành tinh, nên vùng chứa chúng phồng lên như một chiếc phao bơi khổng lồ.
Trong thể tích mênh mông đó, số tiểu hành tinh có đường kính từ khoảng một ki-lô-mét trở lên được ước tính lên tới hàng trăm nghìn, có thể tới cỡ một triệu, còn những mảnh nhỏ hơn thì nhiều vô kể. Con số nghe thì lớn, nhưng chia cho một thể tích lớn đến vậy, mật độ trung bình gần như bằng không. Tổng khối lượng của toàn bộ vành đai cũng nhỏ một cách bất ngờ: chỉ bằng vài phần trăm khối lượng Mặt Trăng, và riêng một thiên thể là Ceres đã chiếm khoảng một phần ba con số đó. Nếu gom hết vành đai lại nặn thành một quả cầu, ta được một thiên thể còn nhỏ hơn Mặt Trăng rất nhiều.
Vì sao phim ảnh vẽ sai và người thật đứng ở đó sẽ thấy gì
Một cảnh rượt đuổi trong vành đai cần đá bay vèo vèo qua khung hình, vì vậy các nhà làm phim dồn hàng nghìn tảng đá vào vài trăm mét. Thực tế ngược lại hoàn toàn. Giả sử có một người đứng trên bề mặt một tiểu hành tinh cỡ vừa giữa vành đai, nhìn quanh bầu trời đen, họ thường sẽ không thấy tiểu hành tinh nào khác bằng mắt thường dưới dạng một hòn đá có hình dạng. Những thiên thể gần nhất trông chỉ như những chấm sáng nhỏ lẫn giữa các vì sao, và phải theo dõi nhiều đêm mới nhận ra chúng di chuyển.
Bầu trời ở đó cũng khác với Trái Đất ở chỗ Mặt Trời nhỏ hơn và kém chói hơn, vì ánh sáng yếu đi theo bình phương khoảng cách. Đứng ở khoảng cách gấp ba lần Trái Đất, lượng ánh sáng nhận được chỉ còn khoảng một phần chín. Sao Mộc lúc gần nhất sẽ là một điểm sáng rất nổi bật. Không có không khí, nên không có âm thanh, không có bầu trời xanh, và các vật trên mặt tiểu hành tinh gần như không có trọng lượng. Trên những tiểu hành tinh nhỏ, chỉ một cú nhảy nhẹ đã có thể đưa một người rời hẳn khỏi bề mặt mà không rơi trở lại.
Hiểu được sự thật này có ích cho việc đọc tin tức về vũ trụ. Khi một tàu thăm dò được lập trình bay ngang một tiểu hành tinh, đó là một thao tác nhắm mục tiêu chính xác, giống như cố tình ghé thăm một hòn đảo giữa đại dương, chứ không phải chuyện may mắn sống sót sau một trận mưa đá.
Vì sao vật chất ở đây không gom thành một hành tinh
Câu hỏi tự nhiên tiếp theo là: nếu đã có đá ở đây, tại sao chúng không dính lại với nhau thành một hành tinh như Trái Đất? Theo mô hình hình thành Hệ Mặt Trời được giới khoa học chấp nhận rộng rãi, các hành tinh lớn lên từ đĩa khí bụi quanh Mặt Trời trẻ, qua quá trình những hạt bụi dính vào nhau thành hòn sỏi, sỏi thành những khối cỡ ki-lô-mét, rồi những khối đó hút nhau để thành phôi hành tinh. Ở vùng vành đai, quá trình này bị khuấy động bởi một người hàng xóm quá lớn là sao Mộc.
Lực hấp dẫn của sao Mộc liên tục giật nhẹ các thiên thể trong vùng, làm quỹ đạo của chúng lệch đi và tốc độ va chạm tăng lên. Khi hai khối đá va vào nhau quá mạnh, chúng không dính lại mà vỡ ra. Kết quả là vật chất ở đây cứ bị nghiền nhỏ thay vì được gom lớn. Nhiều mô hình còn cho rằng vùng này ban đầu chứa nhiều vật chất hơn bây giờ rất nhiều, nhưng phần lớn đã bị sao Mộc đá văng ra khỏi vùng, có phần rơi vào Mặt Trời, có phần bị ném ra ngoài xa. Những gì còn lại hôm nay chỉ là phần nhỏ sống sót.
Vì vậy, quan niệm cũ rằng vành đai là mảnh vỡ của một hành tinh đã nổ tung không còn được ủng hộ. Tổng khối lượng quá nhỏ, và thành phần hoá học của các tiểu hành tinh quá đa dạng để đến từ một thiên thể duy nhất. Cách hiểu đúng hơn là vành đai là một hành tinh không bao giờ được hình thành.
Khoảng trống Kirkwood: những làn đường bị dọn sạch
Nếu vẽ số lượng tiểu hành tinh theo khoảng cách tới Mặt Trời, ta sẽ thấy vành đai không đều mà có những vạch thưa thớt hẳn, gọi là khoảng trống Kirkwood theo tên nhà thiên văn đã chỉ ra chúng từ thế kỷ mười chín. Chúng nằm ở những khoảng cách mà một tiểu hành tinh sẽ quay quanh Mặt Trời đúng ba vòng trong khi sao Mộc quay một vòng, hoặc năm vòng trong khi sao Mộc quay hai vòng, và vài tỉ lệ đơn giản khác.
Hiện tượng này gọi là cộng hưởng quỹ đạo. Hãy hình dung một em bé ngồi xích đu và có người đẩy nhẹ: nếu cú đẩy rơi đúng nhịp, xích đu ngày càng lên cao. Một tiểu hành tinh nằm ở vị trí cộng hưởng sẽ gặp sao Mộc ở cùng một điểm trên quỹ đạo hết lần này tới lần khác, nhận những cú kéo cùng chiều, và quỹ đạo của nó dần méo đi. Sau thời gian đủ dài, nó bị đẩy ra khỏi vành đai, có khi lao vào vùng các hành tinh đá bên trong.
Đây cũng là một trong những con đường chính đưa các mảnh đá từ vành đai tới gần Trái Đất. Nhiều thiên thạch rơi xuống Trái Đất được truy ngược về vành đai chính qua đường đi như vậy. Ngược lại với khoảng trống, có những vị trí cộng hưởng lại giữ tiểu hành tinh ổn định, như nhóm Hilda ở rìa ngoài vành đai, hay hai đám tiểu hành tinh Troia đi trước và đi sau sao Mộc trên cùng quỹ đạo của nó.
Ba nhóm tiểu hành tinh chính theo thành phần
Quan sát màu sắc và quang phổ ánh sáng phản xạ, các nhà khoa học chia tiểu hành tinh thành vài nhóm lớn. Cách chia dưới đây là phổ thông, mỗi nhóm còn nhiều phân nhóm nhỏ hơn:
| Nhóm | Đặc điểm | Thường gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Nhóm C (giàu carbon) | Rất tối, phản xạ ít ánh sáng; chứa hợp chất carbon và khoáng ngậm nước | Phổ biến nhất, nhiều ở nửa ngoài vành đai |
| Nhóm S (đá silicat) | Sáng hơn, thành phần đá giống lớp đá của các hành tinh trong | Nhiều ở nửa trong vành đai |
| Nhóm M (kim loại) | Có dấu hiệu nhiều sắt, niken; có thể là lõi của thiên thể đã bị vỡ | Rải rác, ít hơn hai nhóm trên |
Sự phân bố này không ngẫu nhiên: nó phản ánh nhiệt độ của đĩa khí bụi thuở ban đầu. Gần Mặt Trời nóng hơn, chất dễ bay hơi bốc đi, còn lại đá; xa hơn lạnh hơn, nước và hợp chất carbon giữ lại được. Vì thế các tiểu hành tinh giống như những mẫu vật được bảo quản từ thời Hệ Mặt Trời mới hình thành, ít bị biến đổi hơn đá trên Trái Đất vốn liên tục bị núi lửa, nước và sự sống làm thay đổi. Đó là lý do nhiều sứ mệnh tìm cách lấy mẫu đá từ tiểu hành tinh mang về phòng thí nghiệm trên mặt đất.
Một số thiên thể lớn trong vành đai, như Vesta, từng nóng tới mức tan chảy một phần, kim loại chìm vào giữa thành lõi, đá nhẹ nổi lên thành vỏ. Nghĩa là chúng đã đi được nửa chặng đường để trở thành hành tinh trước khi quá trình ấy bị dừng lại.
Các con tàu đã đi qua vành đai như thế nào
Những con tàu đầu tiên vượt qua vành đai trên đường tới sao Mộc vào thập niên bảy mươi của thế kỷ trước. Trước đó, có người lo ngại bụi và đá vụn sẽ làm hỏng tàu. Thực tế các thiết bị đo bụi ghi nhận lượng hạt va chạm rất thấp, và từ đó tới nay, hàng loạt tàu đã đi qua mà không có con tàu nào bị hư hại vì va phải tiểu hành tinh. Các tàu tới sao Mộc, sao Thổ, Diêm Vương và xa hơn đều phải qua vùng này như một chặng bình thường.
Có những sứ mệnh tới vành đai không phải để đi ngang mà để ở lại. Tàu Dawn của cơ quan vũ trụ Hoa Kỳ đã lần lượt bay quanh Vesta rồi Ceres, hai thiên thể lớn nhất vùng này, nhờ động cơ ion đẩy rất nhẹ nhưng bền bỉ trong nhiều năm. Một số sứ mệnh khác của Nhật Bản và Hoa Kỳ đã tiếp cận những tiểu hành tinh nhỏ gần Trái Đất, chạm xuống lấy mẫu rồi gửi về. Các mẫu này xác nhận nhiều điều: có những tiểu hành tinh không phải khối đá liền mà là đống sỏi đá rời rạc chỉ dính với nhau bằng lực hấp dẫn yếu ớt, và có những mẫu chứa hợp chất hữu cơ cùng khoáng chất từng tiếp xúc với nước.
Với hành trình kể trong chuỗi mục từ này, vành đai là cửa ngõ đầu tiên ra phía ngoài. Qua khỏi nó, Hệ Mặt Trời đổi sang một thế giới khác: thế giới của những hành tinh khí khổng lồ, rồi xa hơn nữa là băng giá.
Những điều hay bị hiểu nhầm về tiểu hành tinh
Tiểu hành tinh nào cũng tròn. Chỉ những thiên thể đủ lớn mới bị chính lực hấp dẫn của mình nặn tròn. Phần lớn tiểu hành tinh có hình củ khoai, hạt đậu, quả tạ, thậm chí hai khối dính vào nhau.
Mọi thiên thạch đều từ vành đai chính. Phần lớn đúng là vậy, nhưng cũng có những mảnh đá văng ra từ Mặt Trăng và sao Hoả sau các vụ va chạm lớn, được nhận ra nhờ thành phần khác biệt.
Vành đai là mối nguy trực tiếp cho Trái Đất. Bản thân vành đai ở rất xa. Điều các nhà khoa học theo dõi là nhóm tiểu hành tinh gần Trái Đất, những thiên thể đã rời vành đai và có quỹ đạo cắt gần quỹ đạo Trái Đất. Việc theo dõi này được làm liên tục bằng kính thiên văn trên khắp thế giới.
Sao chổi và tiểu hành tinh là một. Ranh giới có lúc mờ, nhưng thông thường sao chổi chứa nhiều băng và tạo đuôi khi tới gần Mặt Trời, còn tiểu hành tinh chủ yếu là đá và kim loại. Có một số thiên thể trong vành đai thỉnh thoảng phun bụi như sao chổi, cho thấy tự nhiên không chia ô rạch ròi như sách giáo khoa.
Câu hỏi thường gặp
Tàu vũ trụ có phải né đá khi đi qua vành đai tiểu hành tinh không?
Không cần. Các tiểu hành tinh cách nhau rất xa, thường hàng trăm nghìn ki-lô-mét trở lên, nên xác suất va phải một khối đá đáng kể là cực nhỏ. Mọi con tàu đi qua cho tới nay đều an toàn, và muốn chụp gần một tiểu hành tinh thì phải tính đường bay rất công phu.
Vành đai tiểu hành tinh có phải là mảnh vỡ của một hành tinh nổ tung không?
Giới khoa học hiện nay không ủng hộ ý này. Tổng khối lượng vành đai quá nhỏ và thành phần các tiểu hành tinh quá khác nhau. Cách hiểu được chấp nhận là vật chất ở đây chưa bao giờ gom được thành hành tinh vì lực hấp dẫn của sao Mộc khuấy động.
Tổng khối lượng vành đai tiểu hành tinh là bao nhiêu?
Ước tính chỉ bằng vài phần trăm khối lượng Mặt Trăng. Riêng Ceres đã chiếm khoảng một phần ba, và vài thiên thể lớn nhất như Vesta, Pallas, Hygiea cộng lại chiếm một phần lớn khối lượng còn lại.
Khoảng trống Kirkwood là gì?
Đó là những vùng thưa tiểu hành tinh trong vành đai, nằm ở khoảng cách mà chu kỳ quỹ đạo tạo tỉ lệ đơn giản với chu kỳ của sao Mộc. Lực kéo lặp lại đúng nhịp của sao Mộc làm quỹ đạo các thiên thể ở đây méo dần và bị đẩy ra ngoài.
Đứng trên một tiểu hành tinh có nhìn thấy tiểu hành tinh khác không?
Thông thường chỉ thấy chúng như những chấm sáng nhỏ giống các vì sao, vì khoảng cách quá lớn. Muốn thấy một tiểu hành tinh khác có hình dạng rõ ràng thì phải ở rất gần, điều hiếm khi xảy ra một cách tự nhiên.
Vì sao các nhà khoa học muốn lấy mẫu đá từ tiểu hành tinh?
Vì nhiều tiểu hành tinh gần như giữ nguyên vật chất từ thời Hệ Mặt Trời mới hình thành, không bị núi lửa, nước và sự sống làm biến đổi như đá trên Trái Đất. Mẫu đá đó giúp trả lời câu hỏi nước và hợp chất hữu cơ đã tới Trái Đất từ đâu.