Vành đai Kuiper là một dải hình vành khuyên chứa vô số thiên thể băng giá, nằm bên ngoài quỹ đạo sao Hải Vương, trải từ khoảng 30 tới khoảng 50 lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Nó giống vành đai tiểu hành tinh nhưng rộng hơn nhiều, nặng hơn nhiều, và các thành viên chủ yếu là băng nước, băng methan, băng amoniac trộn với đá thay vì đá và kim loại. Diêm Vương là thành viên nổi tiếng nhất, nhưng vành đai còn có các hành tinh lùn khác và hàng nghìn thiên thể đã được biết.
Vùng này mới chỉ được xác nhận bằng quan sát từ đầu thập niên chín mươi, và từ đó đã thay đổi hẳn bản đồ Hệ Mặt Trời trong đầu chúng ta. Chặng này đưa chuyến đi băng qua sao Hải Vương, vào một vùng nơi Mặt Trời chỉ còn là một ngôi sao rất sáng, và các thiên thể là những khối băng gần như giữ nguyên hình dạng từ thuở Hệ Mặt Trời mới ra đời.
Từ giả thuyết tới vật thể đầu tiên được tìm thấy
Giữa thế kỷ hai mươi, vài nhà thiên văn, trong đó có Kenneth Edgeworth và Gerard Kuiper, đã bàn tới khả năng bên ngoài các hành tinh còn có một vùng chứa vật chất còn sót lại từ thời hình thành Hệ Mặt Trời. Ý tưởng này về sau được củng cố khi các nhà nghiên cứu sao chổi nhận ra rằng những sao chổi quay lại thường xuyên, chu kỳ ngắn, cần có một nguồn cung nằm tương đối gần và gần mặt phẳng chung của các hành tinh.
Suốt mấy chục năm, vùng này chỉ tồn tại trên giấy, vì các thiên thể ở đó quá nhỏ, quá tối và quá xa. Mãi tới năm 1992, sau nhiều năm tìm kiếm bằng kính thiên văn có thiết bị ghi ảnh điện tử nhạy hơn phim ảnh, hai nhà thiên văn mới tìm thấy vật thể đầu tiên của vành đai ngoài Diêm Vương và Charon. Sau đó, phát hiện nối tiếp phát hiện, tới nay đã có vài nghìn thiên thể được ghi nhận, và các ước tính cho rằng số thiên thể lớn hơn một trăm ki-lô-mét có thể lên tới hàng chục nghìn.
Tên gọi vành đai Kuiper được dùng phổ biến nhất, một số tài liệu gọi là vành đai Edgeworth và Kuiper để ghi nhận cả hai người. Trong các bài viết chuyên ngành còn gặp tên gọi vật thể ngoài sao Hải Vương, chỉ chung mọi thiên thể ở xa hơn sao Hải Vương.
Vành đai Kuiper hình thành ra sao
Theo bức tranh được chấp nhận rộng rãi, vật chất ở vùng ngoài của đĩa khí bụi quanh Mặt Trời trẻ quá thưa và quá chậm để gom thành một hành tinh lớn. Ở khoảng cách xa, mọi thứ chuyển động chậm hơn, va chạm hiếm hơn, và thời gian cần để lớn lên trở nên quá dài trước khi đĩa khí tan biến. Những gì còn lại là vô số khối băng cỡ vài ki-lô-mét tới vài trăm ki-lô-mét, những viên gạch của một hành tinh không được xây.
Các mô hình hiện đại còn cho rằng các hành tinh khí khổng lồ không đứng yên tại chỗ sinh ra. Trong thời kỳ đầu, quỹ đạo của chúng có thể đã dịch chuyển, đặc biệt là sao Hải Vương trôi ra xa hơn. Khi di chuyển, sao Hải Vương như một chiếc xe ủi, đẩy và sắp xếp lại các thiên thể băng xung quanh: một số bị ném vào trong, một số bị ném ra rất xa, một số bị nó khoá vào những nhịp cộng hưởng ổn định. Diêm Vương, với nhịp hai vòng so với ba vòng của sao Hải Vương, là ví dụ rõ nhất của nhóm bị khoá này.
Vì thế vành đai Kuiper ngày nay không chỉ là một dải tĩnh lặng mà mang dấu vết của một thời kỳ xáo trộn. Nghiên cứu quỹ đạo các thành viên của nó giống như đọc dấu chân trên cát để đoán người đã đi qua.
Các nhóm thiên thể trong và quanh vành đai Kuiper
Dựa vào hình dạng quỹ đạo, các nhà thiên văn chia các thiên thể vùng này thành vài nhóm. Ranh giới giữa các nhóm không tuyệt đối:
| Nhóm | Quỹ đạo | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Nhóm cổ điển | Gần tròn, ít nghiêng, không bị sao Hải Vương chi phối mạnh | Có thể là những thiên thể nằm yên ở nơi sinh ra từ thuở đầu |
| Nhóm cộng hưởng | Bị khoá theo nhịp đơn giản với sao Hải Vương, ví dụ hai trên ba | Dấu vết của việc sao Hải Vương di chuyển ra ngoài |
| Đĩa phân tán | Rất dẹt, nghiêng nhiều, có lúc đi rất xa rồi quay lại gần | Nguồn chính của nhiều sao chổi chu kỳ ngắn |
| Các thiên thể tách rời | Điểm gần Mặt Trời nhất đã ở quá xa sao Hải Vương | Khó giải thích bằng các hành tinh đã biết, là nơi sinh giả thuyết hành tinh thứ chín |
Eris, hành tinh lùn nặng hơn Diêm Vương, thuộc đĩa phân tán, có lúc đi xa gần một trăm lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Sedna là một thiên thể tách rời nổi tiếng, có quỹ đạo dài tới mức một vòng quanh Mặt Trời mất hàng nghìn năm.
Cách chia nhóm này giúp các nhà khoa học đặt câu hỏi đúng: thiên thể nào kể chuyện về thời kỳ đầu yên tĩnh, thiên thể nào kể chuyện về thời kỳ xáo trộn, và thiên thể nào kể một câu chuyện mà ta chưa hiểu hết.
Arrokoth: thiên thể xa nhất từng được ghé thăm
Sau khi bay ngang Diêm Vương, tàu New Horizons được lái tới một mục tiêu nhỏ hơn rất nhiều trong vành đai Kuiper. Ngày đầu năm 2019, con tàu bay ngang thiên thể này, sau được đặt tên Arrokoth. Đây là vật thể xa nhất từng được một tàu vũ trụ chụp ở cự ly gần.
Ảnh gửi về cho thấy Arrokoth gồm hai khối dẹt, dài tổng cộng khoảng ba mươi lăm ki-lô-mét, dính vào nhau ở một chỗ thắt như hai chiếc bánh quy úp nhẹ vào nhau. Bề mặt màu đỏ, ít hố va chạm, và chỗ nối giữa hai khối không có dấu hiệu của một cú va chạm mạnh. Các nhà khoa học kết luận hai khối này đã từ từ tiến lại gần nhau và chạm nhẹ với tốc độ rất chậm, có lẽ chỉ bằng tốc độ đi bộ.
Kết quả này có ý nghĩa lớn hơn kích thước của nó. Nó ủng hộ một mô hình về cách các thiên thể đầu tiên hình thành: không phải từ vô số va chạm dữ dội, mà từ những đám sỏi bụi tự co lại một cách nhẹ nhàng dưới lực hấp dẫn. Arrokoth vì vậy được xem như một mẫu vật gần như nguyên vẹn của những viên gạch đầu tiên xây nên các hành tinh, được bảo quản trong tủ lạnh ngoài rìa Hệ Mặt Trời suốt hơn bốn tỷ năm.
Đứng ở vành đai Kuiper nhìn về Mặt Trời
Ở khoảng cách bốn mươi lần xa hơn Trái Đất, ánh sáng Mặt Trời yếu đi khoảng một nghìn sáu trăm lần. Mặt Trời không còn là một cái đĩa chói chang mà thu lại thành một điểm sáng cực mạnh, vẫn sáng hơn bất kỳ ngôi sao nào khác, vẫn đủ để thấy rõ cảnh vật, nhưng bầu trời quanh nó đen kịt. Ánh sáng cần khoảng năm tiếng rưỡi để đi từ Mặt Trời tới đây.
Nhiệt độ bề mặt các thiên thể ở đây thường thấp hơn âm hai trăm độ C. Ở mức lạnh đó, những chất ta quen thấy ở dạng khí như nitơ, methan, carbon monoxit đều có thể đóng băng. Bề mặt nhiều thiên thể có màu đỏ do lớp hợp chất hữu cơ được tạo ra khi bức xạ chiếu lâu ngày lên băng chứa carbon.
Sao Hải Vương, hành tinh gần nhất, lúc này chỉ là một chấm sáng xanh nhạt. Các thiên thể khác trong vành đai thì vô hình với mắt thường vì quá tối và quá xa nhau. Nếu vành đai tiểu hành tinh đã trống, vành đai Kuiper còn trống hơn nhiều, dù tổng khối lượng của nó lớn hơn. Nó vẫn là một vùng hiu hắt, yên lặng gần như tuyệt đối.
Vì sao vùng xa xôi này quan trọng với chúng ta
Thứ nhất, vành đai Kuiper là kho lưu trữ. Vì lạnh và ít va chạm, vật chất ở đây ít bị biến đổi kể từ khi Hệ Mặt Trời hình thành. Nghiên cứu nó giúp hiểu các hành tinh, kể cả Trái Đất, đã được dựng lên từ những gì và theo cách nào.
Thứ hai, nó là nguồn của nhiều sao chổi. Khi một thiên thể ở đĩa phân tán bị sao Hải Vương đẩy vào trong, nó có thể lần lượt bị các hành tinh khí khổng lồ chuyền tay nhau rồi rơi vào vùng trong, trở thành sao chổi khi tới gần Mặt Trời. Một số nhà khoa học cho rằng sao chổi và tiểu hành tinh có thể đã góp một phần nước và hợp chất hữu cơ cho Trái Đất trẻ. Phần đóng góp lớn tới đâu vẫn đang được tranh luận.
Thứ ba, nó là phòng thí nghiệm cho các hành tinh quanh sao khác. Các kính thiên văn đã quan sát thấy những vành bụi băng tương tự quanh nhiều ngôi sao lân cận. Hiểu vành đai Kuiper của chính mình giúp giải thích những vành đai ấy, và ngược lại. Cuối cùng, chính những quỹ đạo lạ của vài thiên thể xa nhất trong vùng này đã dẫn tới một trong những câu hỏi lớn của thiên văn hiện nay: liệu có một hành tinh chưa ai thấy đang ẩn ở ngoài xa.
Câu hỏi thường gặp
Vành đai Kuiper nằm ở đâu?
Vành đai Kuiper nằm bên ngoài quỹ đạo sao Hải Vương, phần chính trải từ khoảng 30 tới khoảng 50 lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Nó gần như nằm trong cùng mặt phẳng với các hành tinh, khác với đám mây Oort bao quanh theo mọi hướng.
Vành đai Kuiper khác vành đai tiểu hành tinh thế nào?
Vành đai tiểu hành tinh nằm giữa sao Hoả và sao Mộc, thành viên chủ yếu là đá và kim loại. Vành đai Kuiper ở xa hơn nhiều, rộng hơn, nặng hơn, và thành viên chủ yếu là băng trộn đá. Cả hai đều là vật chất không gom được thành hành tinh.
Diêm Vương có thuộc vành đai Kuiper không?
Có. Diêm Vương là một trong những thành viên lớn nhất và nổi tiếng nhất của vành đai Kuiper. Việc phát hiện ngày càng nhiều thiên thể cùng vùng là một trong những lý do Diêm Vương được xếp lại thành hành tinh lùn năm 2006.
Arrokoth là gì?
Arrokoth là một thiên thể nhỏ của vành đai Kuiper, gồm hai khối dẹt dính nhẹ vào nhau, được tàu New Horizons bay ngang vào ngày đầu năm 2019. Đây là vật thể xa nhất từng được tàu vũ trụ chụp ở cự ly gần.
Có tàu nào đang ở vành đai Kuiper không?
Tàu New Horizons đã đi qua vùng này sau khi bay ngang Diêm Vương. Hai tàu Voyager cũng đi qua khoảng cách tương ứng nhưng không ghé thiên thể nào của vành đai. Thông tin vị trí hiện tại của các tàu nên tra trên trang tin chính thức của cơ quan vũ trụ phụ trách.
Sao chổi có đến từ vành đai Kuiper không?
Nhiều sao chổi chu kỳ ngắn được cho là có nguồn gốc từ vành đai Kuiper và đặc biệt là đĩa phân tán bên cạnh nó. Sao chổi chu kỳ dài thì được cho là đến từ đám mây Oort ở xa hơn rất nhiều.