Diêm Vương không còn được gọi là hành tinh vì năm 2006 Liên đoàn Thiên văn Quốc tế lần đầu đặt ra định nghĩa chính thức cho chữ hành tinh, gồm ba tiêu chí: quay quanh Mặt Trời, đủ lớn để lực hấp dẫn nặn thành dạng gần tròn, và đã dọn sạch vùng quanh quỹ đạo của mình. Diêm Vương đạt hai tiêu chí đầu nhưng không đạt tiêu chí thứ ba, vì nó chỉ là một thành viên trong cả một vành đai thiên thể băng giá. Vì vậy nó được xếp vào nhóm mới là hành tinh lùn.
Diêm Vương không bị co lại, không bị phát hiện sai, cũng không phải vì quá nhỏ một cách đơn giản. Thứ thay đổi là cách con người hiểu về vùng ngoài của Hệ Mặt Trời. Phần dưới đây giải thích từng tiêu chí, câu chuyện dẫn tới quyết định năm 2006, và vì sao đến nay vẫn có những nhà khoa học không đồng ý.
Từ hành tinh thứ chín tới một thành viên của đám đông
Năm 1930, nhà thiên văn trẻ Clyde Tombaugh ở một đài thiên văn tại Hoa Kỳ phát hiện một chấm sáng mờ di chuyển chậm bên ngoài quỹ đạo sao Hải Vương, sau nhiều tháng so từng cặp ảnh chụp cùng một vùng trời. Thiên thể mới được đặt tên Pluto, trong tiếng Việt thường gọi là Diêm Vương, và nhanh chóng được ghi vào sách giáo khoa là hành tinh thứ chín. Thời đó, người ta đoán nó có thể lớn cỡ Trái Đất.
Qua các thập kỷ, số đo kích thước của Diêm Vương cứ nhỏ dần. Khi phát hiện ra mặt trăng lớn Charon cuối thập niên bảy mươi, các nhà thiên văn tính được khối lượng của Diêm Vương và nhận ra nó nhẹ hơn Mặt Trăng của chúng ta rất nhiều. Rồi từ đầu thập niên chín mươi, kính thiên văn bắt đầu tìm thấy những thiên thể băng giá khác ở cùng vùng, ngày càng nhiều. Diêm Vương hoá ra không cô đơn, giống hệt chuyện của Ceres trong vành đai tiểu hành tinh hơn một trăm năm trước.
Giọt nước tràn ly đến năm 2005, khi một nhóm nghiên cứu công bố phát hiện Eris, một thiên thể ở xa hơn, có kích thước gần bằng Diêm Vương và khối lượng còn lớn hơn. Nếu Diêm Vương là hành tinh thì Eris cũng phải là hành tinh, và có thể sẽ còn hàng chục thiên thể khác đủ điều kiện. Giới thiên văn buộc phải trả lời câu hỏi mà trước đó chưa ai định nghĩa rõ ràng: rốt cuộc thế nào thì gọi là hành tinh.
Ba tiêu chí của định nghĩa năm 2006
Thứ nhất, quay quanh Mặt Trời. Tiêu chí này loại các mặt trăng. Mặt Trăng của Trái Đất hay Titan của sao Thổ dù lớn hơn sao Thuỷ cũng không phải hành tinh vì chúng quay quanh một hành tinh khác. Diêm Vương quay quanh Mặt Trời nên đạt điều kiện này.
Thứ hai, đủ khối lượng để tự nặn tròn. Một thiên thể đủ lớn thì lực hấp dẫn của chính nó kéo vật chất về tâm cho tới khi hình dạng gần như một quả cầu, các nhà khoa học gọi là trạng thái cân bằng thuỷ tĩnh. Tiêu chí này loại phần lớn tiểu hành tinh có hình củ khoai. Diêm Vương tròn, nên đạt.
Thứ ba, đã dọn sạch vùng quanh quỹ đạo. Đây là tiêu chí gây tranh cãi. Nó có nghĩa là thiên thể đó phải trội hẳn về hấp dẫn trong vùng quỹ đạo của mình: những vật nhỏ quanh đó hoặc đã bị nó hút vào, hoặc bị đẩy đi, hoặc bị nó điều khiển. Trái Đất, sao Mộc hay sao Hải Vương đều nặng gấp rất nhiều lần tổng khối lượng mọi thứ còn lại gần quỹ đạo của chúng. Diêm Vương thì ngược lại: nó chỉ chiếm một phần nhỏ khối lượng của vành đai Kuiper nơi nó sống, và quỹ đạo của nó còn bị chính sao Hải Vương chi phối.
Kết quả. Thiên thể đạt cả ba tiêu chí là hành tinh, đạt hai tiêu chí đầu mà không đạt tiêu chí thứ ba, và không phải mặt trăng, là hành tinh lùn. Theo cách chia này, Hệ Mặt Trời có tám hành tinh.
Tiêu chí thứ ba dễ hiểu qua một hình ảnh
Hãy hình dung mỗi quỹ đạo là một làn đường vòng quanh Mặt Trời. Trên làn đường của Trái Đất, Trái Đất giống chiếc xe tải chạy một mình: thỉnh thoảng có vài hạt bụi hay viên sỏi nhỏ, nhưng khối lượng của chúng không đáng kể so với chiếc xe. Trên làn đường của Diêm Vương thì cảnh tượng khác hẳn. Nó giống một chiếc xe máy chạy giữa dòng người đông đúc, và trong dòng người đó có cả những chiếc xe cùng cỡ. Không thể nói chiếc xe máy ấy là chủ của con đường.
Các nhà thiên văn còn đưa ra những phép đo định lượng cho tiêu chí này, so sánh khối lượng thiên thể với tổng khối lượng các vật trong vùng của nó. Kết quả cho thấy một khoảng cách rất rõ: tám hành tinh nằm ở một nhóm, nặng hơn phần còn lại hàng nghìn tới hàng trăm nghìn lần, còn Diêm Vương, Eris, Ceres nằm ở nhóm kia, kém xa. Không có thiên thể nào lưng chừng ở giữa. Chính khoảng cách tự nhiên này là lý lẽ mạnh nhất cho cách chia tám hành tinh.
Một điểm hay bị nhầm: quỹ đạo của Diêm Vương có đoạn đi vào bên trong quỹ đạo sao Hải Vương, nhưng đó không phải lý do Diêm Vương bị xếp lại. Hai thiên thể này không bao giờ va nhau vì chúng ở thế cộng hưởng: Diêm Vương quay hai vòng trong khi sao Hải Vương quay ba vòng, và nhịp ấy giữ chúng luôn ở xa nhau.
Vì sao vẫn có người phản đối
Quyết định năm 2006 được biểu quyết tại đại hội của Liên đoàn Thiên văn Quốc tế ở Praha, với số đại biểu có mặt trong buổi bỏ phiếu chỉ là một phần nhỏ của toàn bộ thành viên. Một số nhà khoa học, đặc biệt là những người nghiên cứu bề mặt và cấu tạo của các hành tinh, cho rằng định nghĩa này đặt nặng vị trí và môi trường xung quanh mà xem nhẹ bản chất của chính thiên thể.
Theo họ, một vật thể tròn, có địa chất, có khí quyển, có mặt trăng như Diêm Vương thì xứng đáng gọi là hành tinh, bất kể nó có dọn sạch quỹ đạo hay không. Họ cũng chỉ ra rằng tiêu chí dọn sạch phụ thuộc khoảng cách: cùng một thiên thể cỡ Trái Đất, đặt ở rất xa Mặt Trời, có thể không dọn sạch được vùng quỹ đạo rộng mênh mông của nó. Một số người đề xuất định nghĩa địa vật lý, chỉ cần tròn và không phải sao, theo đó Hệ Mặt Trời sẽ có hàng chục, thậm chí hơn trăm hành tinh, kể cả nhiều mặt trăng lớn.
Phía ủng hộ trả lời rằng một định nghĩa tốt phải phản ánh cấu trúc của cả hệ: tám thiên thể trội hẳn và nhiều đám đông thiên thể nhỏ. Cả hai cách nhìn đều có lý lẽ khoa học. Cách xếp loại chính thức hiện nay vẫn là tám hành tinh, và trong giảng dạy nên nói rõ đó là quy ước của cộng đồng thiên văn quốc tế, không phải định luật tự nhiên.
Năm hành tinh lùn được công nhận
Hiện nay Liên đoàn Thiên văn Quốc tế công nhận năm hành tinh lùn. Có thể còn nhiều thiên thể khác đủ điều kiện nhưng chưa được đo đạc đủ để xếp loại chính thức:
| Tên | Ở đâu | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Ceres | vành đai tiểu hành tinh | Hành tinh lùn duy nhất ở vùng trong, nhiều băng và muối |
| Diêm Vương | vành đai Kuiper | Có năm mặt trăng, có khí quyển mỏng, đã được tàu New Horizons bay ngang |
| Eris | đĩa phân tán, rất xa | Kích thước gần bằng Diêm Vương nhưng nặng hơn; chính nó thúc đẩy quyết định năm 2006 |
| Haumea | vành đai Kuiper | Tự quay rất nhanh nên có hình dẹt kéo dài, có vành đai mỏng |
| Makemake | vành đai Kuiper | Bề mặt sáng, phủ băng, có ít nhất một mặt trăng nhỏ |
Nhóm hành tinh lùn không phải nhóm của những kẻ bị loại. Nó là một loại thiên thể riêng, và có lẽ là loại đông nhất trong các thiên thể tròn của Hệ Mặt Trời. Khi các kính thiên văn mạnh hơn khảo sát vùng ngoài, danh sách này có khả năng còn dài thêm.
Cũng nên biết rằng các nhà khoa học hay dùng thêm những tên gọi khác như vật thể ngoài sao Hải Vương hay vật thể vành đai Kuiper, tuỳ theo đang nói về vị trí hay về tính chất. Những tên gọi này chồng lấn nhau và có thể khiến người đọc rối, nhưng đều chỉ những thiên thể ở vùng xa và lạnh ngoài các hành tinh khí khổng lồ.
Nói với trẻ em về Diêm Vương thế nào cho đúng
Nhiều phụ huynh và giáo viên gặp câu hỏi của trẻ: tại sao sách cũ có chín hành tinh còn sách mới chỉ có tám, Diêm Vương có buồn không. Đây là dịp tốt để nói với trẻ rằng khoa học không phải là danh sách đúng sai cố định, mà là cách con người liên tục sắp xếp lại hiểu biết khi có thêm quan sát mới. Diêm Vương vẫn ở đó, vẫn quay quanh Mặt Trời như suốt hàng tỷ năm qua.
Có thể dùng hình ảnh quen thuộc: hồi trước người ta tưởng Diêm Vương là một ngôi nhà đứng riêng, sau mới thấy nó nằm trong cả một ngôi làng có nhiều nhà giống nó. Thay vì gọi nó là ngôi nhà thứ chín của con phố, người ta gọi nó là ngôi nhà lớn của một ngôi làng mới. Điều này còn làm Diêm Vương thú vị hơn, vì nó dẫn chúng ta tới cả một vùng mới của Hệ Mặt Trời là vành đai Kuiper.
Khi trẻ hỏi vậy rốt cuộc ai đúng, câu trả lời trung thực là: các nhà khoa học đã thống nhất một quy ước, và vẫn có những người muốn đổi quy ước đó. Tranh luận có lý lẽ là một phần bình thường của khoa học, không có gì đáng lo.
Câu hỏi thường gặp
Diêm Vương bị loại khỏi danh sách hành tinh năm nào?
Năm 2006, tại đại hội của Liên đoàn Thiên văn Quốc tế ở Praha. Từ đó Diêm Vương được xếp vào nhóm hành tinh lùn và Hệ Mặt Trời theo quy ước chính thức có tám hành tinh.
Diêm Vương không đạt tiêu chí nào?
Tiêu chí thứ ba: dọn sạch vùng quanh quỹ đạo. Diêm Vương chỉ là một trong rất nhiều thiên thể của vành đai Kuiper và không trội hẳn về khối lượng trong vùng của mình, khác hẳn tám hành tinh.
Có phải Diêm Vương bị loại vì quá nhỏ không?
Không trực tiếp. Diêm Vương đủ lớn để có dạng tròn, đạt tiêu chí thứ hai. Kích thước nhỏ góp phần làm nó không thể dọn sạch quỹ đạo, nhưng lý do chính thức là tiêu chí thứ ba, không phải con số kích thước.
Diêm Vương có thể được công nhận lại là hành tinh không?
Về nguyên tắc, quy ước có thể thay đổi nếu cộng đồng thiên văn biểu quyết lại. Hiện có những nhà khoa học vận động cho định nghĩa khác, nhưng cho tới nay cách xếp loại chính thức vẫn giữ nguyên tám hành tinh.
Eris là gì và liên quan gì tới Diêm Vương?
Eris là một hành tinh lùn ở rất xa, được công bố năm 2005, có kích thước gần bằng Diêm Vương nhưng khối lượng lớn hơn. Sự xuất hiện của Eris buộc giới thiên văn phải đặt định nghĩa rõ ràng cho chữ hành tinh, dẫn tới quyết định năm 2006.
Quỹ đạo Diêm Vương cắt quỹ đạo sao Hải Vương thì có va chạm không?
Không. Hai thiên thể ở thế cộng hưởng, Diêm Vương quay hai vòng trong khi sao Hải Vương quay ba vòng, nên chúng không bao giờ tới gần nhau. Việc quỹ đạo giao nhau trên hình vẽ không có nghĩa là hai vật gặp nhau.