Có, nhưng không phải dạng sông hồ. Nước trên Mặt Trăng chủ yếu là băng lẫn trong đất đá ở đáy các hố va chạm gần hai cực, nơi ánh Mặt Trời không bao giờ chiếu tới nên nhiệt độ luôn lạnh sâu, giữ được băng qua thời gian rất dài. Ngoài ra, ở các vùng có nắng cũng phát hiện một lượng rất nhỏ phân tử nước bám trong đất, nhưng loãng hơn nhiều.
Nước lỏng thì không thể tồn tại lâu trên bề mặt Mặt Trăng, vì không có khí quyển giữ áp suất: lộ ra là nó bay hơi ngay. Vậy nên câu hỏi đúng không phải "có nước không" mà là "băng nằm ở đâu, nhiều cỡ nào, lấy ra được không". Ba câu ấy đang quyết định nơi các tàu sắp tới chọn đáp xuống.
Vì sao có những hố không bao giờ thấy nắng
Trái Đất nghiêng trục khoảng 23 độ nên có mùa, và ở hai cực có những tháng Mặt Trời không lặn. Mặt Trăng thì khác: trục tự quay của nó gần như dựng đứng so với mặt phẳng nó đi quanh Mặt Trời, chỉ lệch chừng một độ rưỡi. Hệ quả là ở gần hai cực Mặt Trăng, Mặt Trời luôn nằm sát chân trời, chiếu xiên gần như nằm ngang.
Với ánh sáng nằm ngang như vậy, đáy của những hố va chạm sâu ở gần cực luôn nằm trong bóng của chính vành hố. Không có mùa hè nào đẩy Mặt Trời lên cao, không có buổi trưa nào rọi thẳng xuống. Các nhà khoa học gọi những chỗ này là vùng tối vĩnh viễn. Một số hố có lẽ đã chìm trong bóng tối liên tục từ rất lâu về trước.
Đáy những hố này thuộc nhóm nơi lạnh nhất từng đo được trong Hệ Mặt Trời, lạnh hơn cả bề mặt Diêm Vương ở nhiều thời điểm, xuống dưới âm hai trăm độ C. Ở nhiệt độ ấy, phân tử nước rơi vào đó gần như bị "đóng băng tại chỗ", không có đủ năng lượng để thoát ra. Hố trở thành cái bẫy lạnh, tích dần băng qua thời gian dài.
Nước từ đâu mà có trên Mặt Trăng
Câu hỏi này chưa có lời đáp duy nhất, và nhiều khả năng nước tới từ vài nguồn cùng lúc. Nguồn được nhắc nhiều nhất là sao chổi và tiểu hành tinh chứa băng va vào Mặt Trăng trong suốt lịch sử. Mỗi cú va chạm làm hơi nước bắn ra khắp nơi; phần lớn bay mất vào không gian, nhưng một phần nhỏ trôi tới được các hố lạnh ở cực và bị giữ lại.
Nguồn thứ hai là gió Mặt Trời. Dòng hạt mang điện từ Mặt Trời, trong đó có nhiều proton, đập vào đất đá Mặt Trăng chứa oxy. Phản ứng giữa chúng có thể tạo ra những nhóm phân tử chứa hydro và oxy bám trên bề mặt hạt bụi. Đây có lẽ là nguồn của lớp nước rất loãng phát hiện ở các vùng có nắng.
Nguồn thứ ba là từ chính bên trong Mặt Trăng: hơi nước thoát ra trong các đợt phun trào núi lửa cổ. Một số mẫu đá mang về từ các chuyến bay có người lái cho thấy dấu vết nước trong những hạt thuỷ tinh núi lửa nhỏ. Tỷ lệ đóng góp của mỗi nguồn là bao nhiêu thì vẫn còn tranh luận; phân tích băng thật ở cực sẽ giúp trả lời, vì mỗi nguồn để lại "dấu vân tay" hoá học khác nhau.
Nước ở vùng có nắng: loãng hơn cả sa mạc khô nhất
Ngoài băng ở cực, các phép đo từ quỹ đạo và từ một kính thiên văn đặt trên máy bay bay cao đã phát hiện phân tử nước ở cả những vùng có nắng, kể cả gần xích đạo Mặt Trăng. Nghe thì hấp dẫn, nhưng lượng nước này cực kỳ ít. Cách so sánh hay được dùng là: đất ở đó còn khô hơn cả những sa mạc khô nhất trên Trái Đất nhiều lần.
Nước ở đây không đọng thành giọt hay lớp sương. Nó có thể bị nhốt bên trong những hạt thuỷ tinh li ti sinh ra khi thiên thạch nhỏ va vào bề mặt, hoặc bám rất mỏng lên bề mặt hạt bụi rồi di chuyển dần theo nhịp nóng lạnh của ngày và đêm. Một số phép đo còn gợi ý lượng nước trên bề mặt thay đổi theo giờ trong ngày Mặt Trăng, nhưng điều này cần thêm dữ liệu để khẳng định.
Ý nghĩa của phát hiện này nằm ở chỗ khác: nó cho thấy nước không chỉ "trốn" ở cực mà có một vòng tuần hoàn rất yếu trên khắp Mặt Trăng. Với người tính chuyện khai thác thì lượng nước loãng như vậy gần như không đáng kể; với nhà khoa học, nó là manh mối để hiểu nước di chuyển và bị giữ lại ra sao trên một thiên thể không có khí quyển.
Người ta biết có băng bằng những cách nào
Chưa ai cầm được cục băng Mặt Trăng trên tay. Bằng chứng tới từ nhiều phép đo độc lập, mỗi phép có điểm mạnh và giới hạn riêng. Khi nhiều phép cùng chỉ về một hướng, các nhà khoa học mới coi kết luận là vững.
| Cách đo | Đo cái gì | Cho biết điều gì | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Quang phổ từ quỹ đạo | Ánh sáng phản xạ từ bề mặt, tìm dải hấp thụ đặc trưng của nước | Có phân tử nước hoặc băng ở lớp mặt | Chỉ thấy lớp rất mỏng trên cùng |
| Đếm neutron | Neutron bật ra từ đất khi tia vũ trụ đập vào; hydro làm neutron chậm lại | Vùng nào giàu hydro, có thể là băng | Không phân biệt chắc được hydro trong nước hay dạng khác |
| Bắn vật xuống hố | Một tầng tên lửa lao vào đáy hố tối ở cực nam, tàu bay theo đo đám bụi tung lên | Thấy hơi nước trong đám bụi, khẳng định có băng thật | Chỉ một điểm, khó suy ra cả vùng |
| Đo nhiệt độ | Bức xạ nhiệt từ đáy hố | Chỗ nào đủ lạnh để giữ băng lâu dài | Đủ lạnh chưa chắc đã có băng |
| Radar | Sóng phản xạ từ lớp đất dưới mặt | Gợi ý chỗ có thể có băng khối | Kết quả hay bị hiểu theo nhiều cách |
Ghép lại, bức tranh hiện nay là: băng có thật ở một số hố tối vĩnh viễn, phần lớn có lẽ trộn lẫn trong đất thành dạng như cát đóng băng, không phải tảng băng trong vắt. Tổng lượng nước, độ sâu, và nó phân bố đều hay lốm đốm vẫn là câu hỏi mở.
Đứng bên vành một hố tối ở cực nam thì thấy gì
Hãy tưởng tượng bạn đứng trên vành một hố lớn gần cực nam. Mặt Trời không bao giờ lên cao; nó lơ lửng sát đường chân trời, chậm chạp trượt quanh bạn trong suốt khoảng một tháng. Bóng của mọi gò đá kéo dài hàng cây số. Ánh sáng chói và nằm ngang, mọi chi tiết nổi khối rất mạnh.
Nhìn xuống lòng hố là một vùng đen đặc. Không có khí quyển tán xạ ánh sáng, nên chỗ nào không bị chiếu trực tiếp là tối gần như hoàn toàn, chỉ có chút ánh sáng phản xạ yếu từ vách hố đối diện. Thiết bị đi xuống đó phải mang đèn riêng và chịu được cái lạnh sâu, thứ làm pin, dầu bôi trơn và nhiều vật liệu thông thường mất tác dụng.
Trên một số đỉnh vành hố gần cực lại có điều ngược lại: chúng nhận nắng gần như liên tục, vì Mặt Trời đi vòng sát chân trời mà không bị che. Đặt tấm pin Mặt Trời ở đỉnh nắng, rồi thả máy xuống hố tối lấy băng cách đó không xa: sự kết hợp này là lý do cực nam Mặt Trăng được nhiều cơ quan vũ trụ chọn làm đích đến.
Băng trên Mặt Trăng dùng được vào việc gì
Nước uống và sinh hoạt. Chở nước từ Trái Đất lên rất tốn kém vì mỗi ký hàng hoá đưa ra khỏi Trái Đất đều cần nhiều nhiên liệu. Nếu lấy được nước tại chỗ, một trạm có người ở lâu dài sẽ nhẹ gánh rất nhiều.
Khí thở. Tách nước bằng điện thu được oxy để thở. Đây là việc làm được về nguyên lý, cái khó nằm ở năng lượng và thiết bị chạy bền trong môi trường khắc nghiệt.
Nhiên liệu tên lửa. Hydro và oxy lỏng là cặp nhiên liệu tên lửa quen thuộc. Mặt Trăng có lực hút yếu hơn Trái Đất nhiều, nên phóng tàu từ đó tốn ít nhiên liệu hơn; có nhiên liệu tại chỗ thì Mặt Trăng có thể thành trạm tiếp tế cho các chuyến bay đi xa hơn.
Che chắn bức xạ. Nước chặn bức xạ khá tốt. Một lớp nước bao quanh khu ở có thể giảm liều bức xạ cho người bên trong.
Kho lưu trữ khoa học. Băng ở đáy hố có thể đã giữ nguyên trạng từ rất lâu, như một tầng lưu trữ hoá học về lịch sử va chạm và gió Mặt Trời. Với các nhà khoa học, đó là giá trị không kém việc dùng nó làm tài nguyên.
Những câu hỏi còn mở trước khi đào băng thật
Từ chỗ "biết là có" tới chỗ "lấy ra dùng được" còn rất nhiều bước. Đây là những câu hỏi mà các tàu thăm dò sắp tới phải trả lời:
- Băng nằm ở độ sâu bao nhiêu: lớp mặt vài xăng-ti-mét hay chôn sâu hàng mét dưới đất.
- Băng ở dạng hạt trộn trong đất hay thành khối, vì cách khai thác hai dạng này khác hẳn nhau.
- Ngoài nước còn lẫn những chất gì, có chất nào độc hay ăn mòn thiết bị không.
- Máy móc chịu được cái lạnh ở đáy hố trong bao lâu, và lấy năng lượng từ đâu khi không có nắng.
- Khai thác có làm mất đi những tầng băng cổ quý cho khoa học không, và ai được quyền khai thác ở đâu.
Câu cuối cùng không phải câu hỏi kỹ thuật mà là câu hỏi về luật lệ chung giữa các quốc gia. Khi đọc tin về "cuộc đua tới cực nam Mặt Trăng", bạn sẽ thấy cả hai loại câu hỏi đan vào nhau. Cách đọc tỉnh táo là tách bạch phần đã đo được với phần kế hoạch, dự định.
Câu hỏi thường gặp
Mặt Trăng có nước ở dạng lỏng không?
Không có nước lỏng trên bề mặt vì Mặt Trăng không có khí quyển giữ áp suất, nước lộ ra sẽ bay hơi ngay. Nước tồn tại ở dạng băng trong các hố lạnh ở cực và dạng phân tử rất loãng trong đất.
Hố tối vĩnh viễn trên Mặt Trăng là gì?
Đó là đáy những hố va chạm gần hai cực, nơi ánh Mặt Trời luôn chiếu xiên sát chân trời nên bị vành hố che hết. Vì trục Mặt Trăng gần như thẳng đứng, các đáy hố này không bao giờ nhận nắng trực tiếp.
Băng trên Mặt Trăng lạnh cỡ nào?
Đáy một số hố tối vĩnh viễn có nhiệt độ xuống dưới âm hai trăm độ C, thuộc nhóm nơi lạnh nhất từng đo được trong Hệ Mặt Trời. Ở mức lạnh đó băng có thể tồn tại rất lâu mà không bay hơi.
Vì sao các nước muốn đưa tàu tới cực nam Mặt Trăng?
Vì ở đó vừa có băng trong các hố tối, vừa có một số đỉnh nhận nắng gần như liên tục để lấy năng lượng. Nước và năng lượng ở gần nhau là điều kiện tốt cho một trạm nghiên cứu lâu dài.
Nước trên Mặt Trăng có uống được không?
Về nguyên lý, băng lấy lên có thể lọc và làm sạch thành nước dùng được. Nhưng hiện chưa ai lấy được mẫu băng ở cực để biết nó lẫn những chất gì, nên chưa thể nói nó dễ hay khó xử lý tới đâu.
Có bao nhiêu nước trên Mặt Trăng?
Chưa có con số chắc chắn. Các phép đo cho thấy có băng ở nhiều hố, nhưng độ sâu và mức độ tập trung còn chưa rõ. Các tàu hạ cánh và khoan thử ở cực trong những năm tới sẽ giúp ước tính tốt hơn.