Thiên hà Tiên Nữ (Andromeda), cách khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng, đang tiến lại gần Ngân Hà với tốc độ khoảng 110 kilômét mỗi giây. Dự báo phổ biến lâu nay là hai thiên hà va nhau sau khoảng bốn tới năm tỷ năm, rồi hợp nhất thành một thiên hà elip lớn; một nghiên cứu năm 2025 tính lại cho thấy khả năng va chạm trong mười tỷ năm tới chỉ vào khoảng một nửa. Nếu va chạm xảy ra, các ngôi sao gần như không đụng nhau, Mặt Trời nhiều khả năng vẫn nguyên vẹn nhưng có thể bị đẩy sang một quỹ đạo khác, xa tâm hơn.
Chặng này nhìn ra thiên hà lớn nằm gần nhất và tự hỏi về tương lai của chính ngôi nhà mình. Mục từ đi qua: làm sao biết Tiên Nữ đang tiến lại, vì sao dự báo va chạm lại khó, nếu xảy ra thì từng giai đoạn ra sao, Mặt Trời và Trái Đất khi đó thế nào, bầu trời đêm đổi ra sao và thiên hà mới sẽ trông như thế nào.
Tiên Nữ là thiên hà thế nào và nó tiến lại nhanh cỡ nào
Tiên Nữ là thiên hà xoắn ốc lớn gần Ngân Hà nhất, rộng hơn Ngân Hà và theo nhiều ước tính chứa khoảng một nghìn tỷ ngôi sao. Ở nơi trời tối, nó hiện ra bằng mắt thường như một vệt mờ hình bầu dục trong chòm Tiên Nữ, và là vật thể xa nhất mà nhiều người có thể tự nhìn thấy không cần dụng cụ. Ánh sáng ta thấy từ nó rời đi khoảng 2,5 triệu năm trước.
Năm 1912, nhà thiên văn Vesto Slipher đo quang phổ của Tiên Nữ và thấy các vạch phổ lệch về phía xanh, nghĩa là nó đang tiến về phía ta. Tốc độ đo được so với Mặt Trời là khoảng 300 kilômét mỗi giây. Trừ đi phần tốc độ của chính Mặt Trời đang chạy vòng quanh Ngân Hà, Tiên Nữ tiến lại gần tâm Ngân Hà khoảng 110 kilômét mỗi giây.
Điều đáng chú ý là hầu hết thiên hà trong vũ trụ đang lùi xa ta vì vũ trụ giãn nở, chủ đề của chặng sau. Tiên Nữ là ngoại lệ vì nó ở đủ gần: lực hút giữa hai thiên hà lớn thắng được sự giãn nở ở khoảng cách này. Hai thiên hà cùng các thiên hà nhỏ đi kèm hợp thành một nhóm gắn với nhau bằng lực hấp dẫn.
Va hay không va: chuyển động ngang mới là điều khó đo
Biết Tiên Nữ đang tiến lại là chưa đủ để kết luận nó sẽ đâm trúng. Quang phổ chỉ cho biết tốc độ dọc theo đường nhìn, tức là lại gần hay ra xa. Nếu Tiên Nữ đồng thời trượt ngang khá nhanh, nó có thể lướt qua bên cạnh Ngân Hà thay vì đâm thẳng. Mà đo chuyển động ngang của một vật cách 2,5 triệu năm ánh sáng là cực kỳ khó: sau nhiều năm, vị trí của nó trên nền trời chỉ dịch đi một lượng nhỏ hơn bề rộng một sợi tóc nhìn từ cách xa hàng nghìn kilômét.
Năm 2012, nhóm nghiên cứu dùng kính Hubble đo được chuyển động ngang này và kết luận nó nhỏ, nghĩa là Tiên Nữ đang lao gần như thẳng về phía ta. Dự báo nổi tiếng ra đời từ đó: va chạm sau khoảng bốn tỷ năm, hợp nhất hoàn toàn sau khoảng sáu tỷ năm.
Năm 2025, một nhóm khác đưa thêm số liệu mới của vệ tinh Gaia và tính cả lực kéo của hai thiên hà lớn kế bên là thiên hà Tam Giác và Đám Mây Magellan Lớn. Kết quả là chạy hàng trăm nghìn kịch bản với các giá trị trong khoảng sai số, và chỉ chừng một nửa số kịch bản có va chạm trong mười tỷ năm tới. Đây là bài học hay về khoa học: dự báo xa như vậy luôn là xác suất, và con số thay đổi khi đo tốt hơn.
Nếu va chạm xảy ra: các giai đoạn chính
Mô phỏng trên máy tính cho thấy một cuộc hợp nhất giữa hai thiên hà lớn diễn ra chậm, qua nhiều lần chạm. Trình tự dưới đây là kịch bản điển hình, mốc thời gian chỉ mang tính ước chừng:
- Tiếp cận: hai thiên hà tiến gần nhau hàng tỷ năm. Quầng vật chất tối và quầng khí của chúng chạm nhau trước, khi phần sáng còn cách xa.
- Lần chạm đầu: hai đĩa đi xuyên qua nhau hoặc lướt sát nhau. Lực thuỷ triều kéo sao và khí thành những đuôi dài hàng trăm nghìn năm ánh sáng.
- Văng ra rồi quay lại: hai khối sao mất bớt động năng do kéo nhau, chậm lại, tách xa một đoạn rồi bị hút ngược trở lại sau vài trăm triệu năm.
- Những lần chạm tiếp theo: mỗi lần gặp, cấu trúc xoắn ốc bị phá thêm. Khí bị nén mạnh, sinh ra một đợt hình thành sao dồn dập.
- Hợp nhất: sau tổng cộng vài tỷ năm, hai thiên hà hoà thành một khối sao lớn, gần tròn hoặc bầu dục. Hai hố đen ở tâm chìm dần về giữa và cuối cùng nhập làm một.
Cách các sao không đụng nhau trong suốt quá trình này là một câu chuyện riêng, được kể ở mục từ về hai thiên hà va chạm trong cùng chặng.
Mặt Trời và Trái Đất lúc đó ra sao
Khoảng cách giữa các ngôi sao rất lớn so với kích thước của chúng, nên khả năng Mặt Trời đâm trúng một ngôi sao của Tiên Nữ gần như bằng không. Hệ Mặt Trời nhiều khả năng đi qua cuộc hợp nhất còn nguyên vẹn, các hành tinh vẫn quay quanh Mặt Trời như cũ.
Điều có thể thay đổi là chỗ của Mặt Trời trong thiên hà. Các mô phỏng cho thấy khi hai thiên hà trộn vào nhau, nhiều ngôi sao bị ném ra các quỹ đạo rộng hơn. Mặt Trời có thể bị đẩy ra xa tâm hơn bây giờ nhiều lần, thậm chí ra tận vùng quầng thưa thớt. Một xác suất nhỏ hơn là nó bị kéo theo dòng sao sang phía Tiên Nữ.
Còn với sự sống trên Trái Đất, có một mốc tới sớm hơn nhiều: Mặt Trời đang sáng dần lên theo tuổi. Theo các mô hình sao, trong khoảng một tỷ năm tới, lượng năng lượng Mặt Trời toả ra sẽ đủ làm nước trên Trái Đất bốc hơi dần, hành tinh trở nên khó sống. Vì vậy, nếu va chạm xảy ra sau vài tỷ năm, thì đó là chuyện của một Trái Đất đã rất khác. Mặt Trời khi ấy vẫn chưa thành sao khổng lồ đỏ, việc đó còn xa hơn nữa.
Bầu trời đêm sẽ đổi ra sao
Ngày nay, nếu mắt nhạy hơn và thấy được cả phần ngoài mờ của nó, Tiên Nữ trải ra trên trời rộng hơn vài lần đường kính Mặt Trăng tròn. Khi khoảng cách thu hẹp, nó sẽ to dần lên, tới mức chiếm một mảng lớn của bầu trời, nghiêng như một chiếc đĩa sáng bên cạnh dải Ngân Hà.
Lúc hai thiên hà chạm nhau, bầu trời sẽ là một cảnh hỗn độn: các dải sao bị kéo cong, đám mây khí sáng lên vì sao mới dồn dập hình thành, có thể có những tinh vân rực rỡ trên khắp trời. Sau khi hợp nhất xong, bầu trời lại bình lặng hơn, thay vì một dải sáng rõ rệt sẽ là một quầng sáng tản đều, vì thiên hà mới không còn là chiếc đĩa dẹt.
Mọi hình ảnh mô tả ở đây đều dựa trên mô phỏng máy tính, kèm sai số lớn về thời gian và góc nhìn. Chưa ai thấy một cuộc va chạm như thế từ bên trong; những gì ta có là ảnh chụp hàng nghìn cặp thiên hà khác đang va chạm ở nhiều giai đoạn, giống như xem nhiều bức ảnh rời để đoán một bộ phim.
Những chỗ dự báo còn chưa chắc
Khối lượng của Tiên Nữ và Ngân Hà. Phần lớn khối lượng là vật chất tối, đo gián tiếp. Thiên hà nặng hơn hay nhẹ hơn một chút cũng đủ làm thay đổi đường đi và thời điểm gặp nhau.
Chuyển động ngang của Tiên Nữ. Số đo từ Hubble và Gaia đều có sai số. Chênh vài chục kilômét mỗi giây ở chiều ngang đủ biến một cú đâm thẳng thành một lần lướt qua.
Vai trò của thiên hà Tam Giác. Thiên hà xoắn ốc nhỏ này đi theo Tiên Nữ và kéo Tiên Nữ về phía nó, làm tăng khả năng va chạm. Có kịch bản thiên hà Tam Giác va vào Ngân Hà trước.
Đám Mây Magellan Lớn. Thiên hà vệ tinh này nặng hơn người ta từng nghĩ. Nó kéo Ngân Hà lệch khỏi đường đi, làm giảm khả năng va chạm với Tiên Nữ. Đám Mây Magellan Lớn cũng nhiều khả năng sẽ bị Ngân Hà nuốt trong khoảng hai tỷ năm tới.
Thời gian rất dài. Mười tỷ năm dài hơn tuổi hiện nay của vũ trụ. Dự báo trong khoảng đó luôn phải dùng xác suất, không thể là một ngày giờ cụ thể.
Ngân Hà không xa lạ với chuyện hợp nhất
Cuộc gặp với Tiên Nữ, nếu xảy ra, sẽ là lần hợp nhất lớn nhất trong đời Ngân Hà, nhưng không phải lần đầu. Thiên hà của ta đã lớn lên một phần nhờ nuốt các thiên hà nhỏ hơn. Dữ liệu vệ tinh Gaia công bố năm 2018 cho thấy một nhóm lớn ngôi sao trong quầng chạy những quỹ đạo dẹt và ngược nhịp so với phần còn lại. Đó được hiểu là dấu vết của một thiên hà lùn khá lớn đã đâm vào Ngân Hà khoảng tám tới mười một tỷ năm trước, được đặt tên Gaia–Enceladus.
Ngay lúc này, thiên hà lùn Nhân Mã đang bị Ngân Hà xé ra. Sao của nó bị kéo thành một dòng dài quấn quanh thiên hà của ta, và có ý kiến cho rằng những lần nó đi qua đĩa đã góp phần khuấy lên các làn sóng sao, thậm chí kích hoạt các đợt sinh sao. Về sau, Đám Mây Magellan Lớn nhiều khả năng cũng sẽ bị hút vào và hoà lẫn.
Những dòng sao còn sót lại trong quầng giống như vết sẹo, giúp các nhà thiên văn đọc ngược lịch sử Ngân Hà. Nhờ đó, ta biết hợp nhất là chuyện bình thường của các thiên hà lớn, và cuộc gặp với Tiên Nữ là chương tiếp theo của một câu chuyện đã kéo dài hàng tỷ năm.
Câu hỏi thường gặp
Bao giờ thiên hà Tiên Nữ va vào Ngân Hà?
Dự báo lâu nay là sau khoảng bốn tới năm tỷ năm. Một nghiên cứu năm 2025, dùng thêm số liệu vệ tinh Gaia, cho rằng khả năng va chạm trong mười tỷ năm tới chỉ khoảng năm mươi phần trăm. Con số này còn có thể thay đổi khi đo đạc tốt hơn.
Khi hai thiên hà va chạm, Trái Đất có bị phá huỷ không?
Gần như chắc chắn không bị phá huỷ do va chạm thiên hà, vì khoảng cách giữa các sao rất lớn nên sao gần như không đụng nhau. Tuy vậy, Trái Đất sẽ khó sống từ trước đó rất lâu do Mặt Trời sáng dần lên trong khoảng một tỷ năm tới.
Thiên hà Tiên Nữ cách Trái Đất bao xa?
Thiên hà Tiên Nữ cách Trái Đất khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng. Đó là thiên hà xoắn ốc lớn gần nhất và có thể nhìn thấy bằng mắt thường ở nơi trời tối như một vệt mờ hình bầu dục trong chòm sao Tiên Nữ.
Sau va chạm, Ngân Hà và Tiên Nữ sẽ thành thiên hà gì?
Theo mô phỏng, hai thiên hà xoắn ốc hợp nhất sẽ tạo thành một thiên hà elip lớn, không còn nhánh xoắn và chiếc đĩa dẹt. Khí phần lớn sẽ được dùng hết hoặc bị đốt nóng, nên thiên hà mới sinh ít sao mới hơn hẳn.
Vì sao Tiên Nữ tiến lại gần trong khi vũ trụ đang giãn nở?
Sự giãn nở chỉ thắng ở khoảng cách rất lớn. Tiên Nữ và Ngân Hà đủ gần và đủ nặng để lực hấp dẫn giữa chúng thắng sự giãn nở, nên chúng hút nhau lại gần. Hai thiên hà này cùng nhiều thiên hà nhỏ thuộc một nhóm gắn bó với nhau.
Hai hố đen ở tâm hai thiên hà sẽ ra sao?
Sau khi hai thiên hà hợp nhất, hai hố đen siêu khối lượng chìm dần về tâm thiên hà mới, tạo thành một cặp quay quanh nhau, rồi cuối cùng nhập làm một và phát ra sóng hấp dẫn. Quá trình này có thể kéo dài rất lâu sau khi phần sao đã hoà lẫn.