TanCung.comTận Cùng
Ngân Hà và các thiên hà

Thấu kính hấp dẫn: khi cả cụm thiên hà bẻ cong ánh sáng như kính lúp

Thấu kính hấp dẫn là khi khối lượng lớn bẻ cong ánh sáng từ vật ở xa phía sau, tạo cung sáng, vòng Einstein hay nhiều ảnh, giúp nhìn thiên hà cực xa và cân vật chất tối.

A dense golden cluster of elliptical galaxies at center, surrounded by thin glowing blue arcs and stretched streaks of light curving around it like a lens, deep black space

Thấu kính hấp dẫn là hiện tượng một khối lượng rất lớn, như một thiên hà hay cả một cụm thiên hà, làm cong đường đi của ánh sáng đến từ một vật ở xa hơn phía sau nó. Theo thuyết tương đối rộng của Einstein, khối lượng làm cong không gian, và ánh sáng đi theo không gian cong đó. Kết quả là ảnh của vật phía sau bị kéo thành cung, thành vòng, bị nhân lên nhiều ảnh, hoặc được phóng to và sáng hơn, giống như nhìn qua một chiếc kính lúp méo khổng lồ.

Chặng cuối của danh mục thiên hà dùng chính các thiên hà làm dụng cụ quan sát. Mục từ đi qua: vì sao khối lượng bẻ cong được ánh sáng, lần đo đầu tiên năm 1919, ba mức độ của thấu kính, những gì nó cho phép nhìn thấy mà kính thiên văn một mình không làm được, và vì sao nó trở thành công cụ chính để cân vật chất tối.

Vì sao khối lượng bẻ cong được ánh sáng

Theo vật lý quen thuộc, ánh sáng đi thẳng. Nhưng thuyết tương đối rộng, công bố năm 1915, mô tả lực hấp dẫn theo cách khác: khối lượng làm cong không gian và thời gian quanh nó, và mọi thứ chuyển động, kể cả ánh sáng, đều đi theo đường "thẳng nhất" có thể trong không gian cong đó. Nhìn từ xa, đường đi ấy trông như bị bẻ cong về phía khối lượng.

Hình ảnh hay dùng là một tấm vải căng, đặt quả bóng nặng ở giữa thì mặt vải lõm xuống. Một viên bi lăn ngang qua sẽ đi vòng theo chỗ lõm thay vì thẳng tắp. Hình ảnh này có chỗ chưa chính xác, vì không gian cong theo ba chiều và cả thời gian cũng bị ảnh hưởng, nhưng đủ để thấy ý chính: vật nặng làm lệch đường đi của mọi thứ đi ngang qua nó.

Với một vật nhẹ như Trái Đất, độ lệch nhỏ tới mức không đo được trong đời thường. Với Mặt Trời, tia sáng đi sát mép bị lệch khoảng 1,75 giây cung, tức chưa tới một phần nghìn đường kính biểu kiến của Mặt Trăng. Với cả một cụm thiên hà nặng gấp hàng trăm nghìn tỷ lần Mặt Trời, độ lệch đủ lớn để kéo ảnh của thiên hà phía sau thành những cung sáng nhìn thấy rõ trên ảnh chụp.

Năm 1919: nhật thực kiểm chứng Einstein

Thuyết tương đối rộng đưa ra một dự đoán có thể kiểm tra: ánh sáng của các ngôi sao đi sát Mặt Trời sẽ bị lệch, làm vị trí của chúng trên trời dịch ra xa Mặt Trời một chút. Bình thường không thấy được các ngôi sao gần Mặt Trời vì trời quá sáng. Cơ hội chỉ đến khi có nhật thực toàn phần.

Ngày 29 tháng 5 năm 1919, hai đoàn quan sát do Arthur Eddington và các cộng sự tổ chức chụp ảnh bầu trời quanh Mặt Trời bị che, một đoàn ở đảo Príncipe ngoài khơi châu Phi, một đoàn ở Sobral, Brazil. So với ảnh chụp cùng vùng trời vào ban đêm vài tháng trước đó, các ngôi sao gần Mặt Trời bị dịch đi đúng cỡ Einstein dự đoán, gấp đôi con số tính theo cách hiểu cũ về ánh sáng và lực hút.

Kết quả làm Einstein nổi tiếng toàn thế giới. Về sau, người ta bàn nhiều về độ chính xác của các bức ảnh năm đó, nhưng các phép đo lặp lại bằng kính vô tuyến hiện đại đã xác nhận độ lệch với sai số rất nhỏ. Bản thân Einstein, trong một bài viết năm 1936, cho rằng hiện tượng tạo ảnh bằng thấu kính hấp dẫn ở các ngôi sao gần như không thể quan sát được. Ông không ngờ rằng thiên hà và cụm thiên hà sẽ biến nó thành công cụ hằng ngày của thiên văn học.

Ba mức độ của thấu kính hấp dẫn

Tuỳ khối lượng của thấu kính và vị trí của vật phía sau so với đường nhìn, hiện tượng hiện ra ở ba mức rất khác nhau:

MứcNhìn thấy gìDùng để làm gì
Thấu kính mạnhCung sáng, vòng Einstein, nhiều ảnh của cùng một vậtPhóng to thiên hà rất xa, đo khối lượng lõi cụm
Thấu kính yếuHình dạng hàng nghìn thiên hà nền bị méo nhẹ theo một hướng chungVẽ bản đồ vật chất tối trên vùng trời rộng
Vi thấu kínhMột ngôi sao nền sáng lên rồi mờ đi trong vài ngày tới vài thángTìm hành tinh, sao lùn, vật thể tối không phát sáng

Thấu kính mạnh cho những hình ảnh đẹp nhất nhưng hiếm. Thấu kính yếu không nhìn thấy bằng mắt trên một thiên hà riêng lẻ; nó chỉ hiện ra khi đo thống kê hình dạng của rất nhiều thiên hà cùng lúc.

Cung sáng, vòng Einstein và chữ thập

Vòng Einstein. Khi vật phía sau, thấu kính và người quan sát nằm gần như thẳng hàng, ánh sáng bị bẻ đều từ mọi phía, ảnh của vật bị kéo thành một vòng tròn sáng quanh thấu kính. Các vòng gần hoàn hảo đã được chụp, kể cả bởi kính Euclid và kính James Webb.

Cung sáng. Khi thẳng hàng không hoàn toàn, vòng bị đứt thành một hoặc vài đoạn cung, ôm lấy thấu kính. Những cung xanh mảnh quanh các cụm thiên hà vàng là ảnh kéo dãn của các thiên hà trẻ đang sinh sao ở xa hơn nhiều.

Nhiều ảnh của cùng một vật. Ánh sáng có thể đi vòng qua thấu kính theo nhiều đường, mỗi đường cho một ảnh. Chữ thập Einstein là một chuẩn tinh xa hiện ra thành bốn điểm sáng quanh một thiên hà gần, xếp hình chữ thập.

Ảnh đến không cùng lúc. Các đường đi có độ dài khác nhau, nên ánh sáng tới theo từng đường lệch nhau vài ngày tới vài năm. Nếu vật phía sau thay đổi độ sáng, ta thấy sự thay đổi đó lặp lại ở từng ảnh lần lượt.

Kính lúp tự nhiên giúp nhìn thiên hà rất xa

Một cụm thiên hà làm thấu kính có thể phóng đại thiên hà phía sau lên hàng chục lần, có khi hơn, ở những vùng nhỏ gần đường tới hạn. Nhờ đó, những thiên hà quá mờ để thấy được dù bằng kính lớn nhất bỗng hiện ra. Các chương trình quan sát như Hubble Frontier Fields chọn hẳn vài cụm thiên hà nặng làm "ống kính" để soi sâu vào vũ trụ trẻ.

Bức ảnh đầu tiên được công bố của kính James Webb năm 2022 là cụm thiên hà SMACS 0723, chi chít những cung sáng cong quanh cụm. Nhiều trong số đó là thiên hà có ánh sáng rời đi hơn mười ba tỷ năm trước. Thấu kính còn đủ mạnh để tách được từng ngôi sao đơn lẻ ở rất xa khi chúng nằm đúng chỗ phóng đại cực đại, như ngôi sao được đặt biệt danh Earendel, với ánh sáng đi gần mười ba tỷ năm.

Độ trễ thời gian giữa các ảnh cũng có ích. Năm 2014, một siêu tân tinh được đặt tên Refsdal hiện ra thành bốn ảnh quanh một thiên hà trong cụm MACS J1149. Mô hình thấu kính dự đoán một ảnh nữa sẽ xuất hiện ở chỗ khác khoảng một năm sau, và năm 2015 nó xuất hiện đúng như dự báo. Đo chính xác độ trễ đó cho thêm một cách đo tốc độ giãn nở của vũ trụ, độc lập với các phương pháp khác.

Cân vật chất tối bằng ánh sáng bị bẻ cong

Độ cong của ánh sáng chỉ phụ thuộc vào tổng khối lượng của thấu kính, không phân biệt khối lượng đó có phát sáng hay không. Vì vậy, thấu kính hấp dẫn là một trong những cách trực tiếp nhất để cân những thứ không nhìn thấy được. Khi đo, các nhà thiên văn thấy khối lượng của cụm thiên hà lớn hơn nhiều lần tổng khối lượng của sao và khí trong đó, khớp với các bằng chứng khác cho thấy phần lớn vật chất là vật chất tối.

Ví dụ nổi tiếng là Cụm Đạn, thật ra là hai cụm thiên hà vừa đi xuyên qua nhau. Khí nóng, phần lớn vật chất thường của hai cụm, đã va vào nhau và bị giữ lại ở giữa, phát tia X. Nhưng bản đồ thấu kính cho thấy phần lớn khối lượng lại nằm ở hai bên, đi theo các thiên hà, tách khỏi khối khí. Cách lý giải tự nhiên nhất là vật chất tối gần như không va chạm, đi xuyên qua nhau giống các ngôi sao, chỉ khí là bị phanh lại.

Ở thang lớn hơn, thấu kính yếu đo trên hàng triệu thiên hà, như trong các khảo sát của kính Euclid, dùng để vẽ bản đồ vật chất tối dọc các sợi của mạng lưới vũ trụ và kiểm tra mô hình về sự lớn lên của cấu trúc theo thời gian. Bản chất của vật chất tối là gì thì thấu kính không trả lời được; nó chỉ cho biết vật chất tối nằm ở đâu và nặng bao nhiêu.

Vi thấu kính: khi một ngôi sao làm kính lúp

Khi thấu kính chỉ là một ngôi sao trong Ngân Hà đi ngang trước một ngôi sao xa hơn, các ảnh tách nhau quá ít để nhìn rõ, nhưng tổng độ sáng tăng lên. Người quan sát thấy ngôi sao nền sáng dần rồi mờ lại theo một đường cong đối xứng, kéo dài vài ngày tới vài tháng. Đó là vi thấu kính.

Nếu ngôi sao làm thấu kính có hành tinh, hành tinh đó có thể tạo một gợn sáng ngắn trên đường cong. Cách này tìm được những hành tinh ở xa sao mẹ và cả những hành tinh trôi tự do không có sao, thứ mà các phương pháp khác khó thấy. Các khảo sát theo dõi hàng trăm triệu ngôi sao về phía tâm Ngân Hà để bắt những sự kiện như vậy.

Vi thấu kính cũng từng được dùng để kiểm tra giả thuyết vật chất tối là những vật thể tối cỡ sao nằm trong quầng Ngân Hà. Số sự kiện đếm được ít hơn nhiều so với mức cần thiết, nên giả thuyết đó bị loại ở phần lớn khoảng khối lượng. Một quan sát không thấy gì cũng là một kết quả khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Thấu kính hấp dẫn là gì?

Thấu kính hấp dẫn là hiện tượng một khối lượng lớn, như thiên hà hoặc cụm thiên hà, làm cong đường đi của ánh sáng từ vật ở xa phía sau. Ảnh của vật đó bị kéo thành cung, thành vòng, nhân thành nhiều ảnh, hoặc được phóng to và sáng hơn.

Vòng Einstein là gì?

Vòng Einstein là ảnh hình vòng tròn của một thiên hà hay chuẩn tinh ở xa, xuất hiện khi nó, thấu kính và người quan sát nằm gần như thẳng hàng. Ánh sáng bị bẻ đều từ mọi phía quanh thấu kính nên ảnh trải thành một vòng sáng.

Ai chứng minh ánh sáng bị lực hấp dẫn bẻ cong?

Einstein dự đoán trong thuyết tương đối rộng năm 1915. Năm 1919, các đoàn quan sát nhật thực do Arthur Eddington tổ chức đo được các ngôi sao gần Mặt Trời bị lệch vị trí đúng cỡ dự đoán. Các phép đo hiện đại bằng kính vô tuyến xác nhận lại với độ chính xác cao.

Thấu kính hấp dẫn giúp gì cho việc tìm vật chất tối?

Độ cong của ánh sáng phụ thuộc vào tổng khối lượng, kể cả phần không phát sáng. Đo thấu kính quanh cụm thiên hà cho thấy khối lượng lớn hơn nhiều so với sao và khí cộng lại, và cho phép vẽ bản đồ vật chất tối nằm ở đâu.

Kính James Webb dùng thấu kính hấp dẫn thế nào?

Kính James Webb thường chụp các cụm thiên hà nặng làm kính lúp tự nhiên. Cụm thiên hà phóng đại các thiên hà rất xa phía sau, giúp thấy những thiên hà có ánh sáng rời đi hơn mười ba tỷ năm trước, và đôi khi cả từng ngôi sao đơn lẻ.

Vi thấu kính khác thấu kính hấp dẫn thường thế nào?

Vi thấu kính xảy ra khi thấu kính là một ngôi sao hoặc vật thể nhỏ. Các ảnh không tách rời được, chỉ thấy ngôi sao nền sáng lên rồi mờ đi trong vài ngày tới vài tháng. Phương pháp này dùng để tìm hành tinh và các vật thể tối.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138