Ở chính giữa Ngân Hà có một hố đen siêu khối lượng tên Sagittarius A* (đọc là Nhân Mã A sao), nặng khoảng bốn triệu lần Mặt Trời nhưng gói gọn trong một vùng nhỏ hơn quỹ đạo sao Thuỷ. Bao quanh nó là một cụm sao dày đặc nhất thiên hà, những đám mây khí phân tử khổng lồ và một nhóm sao đặc biệt chạy những vòng quỹ đạo hẹp với tốc độ hàng nghìn kilômét mỗi giây. Chính quỹ đạo của những ngôi sao ấy là bằng chứng mạnh nhất cho thấy hố đen có thật.
Chuyến đi bây giờ hướng về phía chòm Nhân Mã, vượt qua chừng 26 nghìn năm ánh sáng bụi và sao để tới nơi đông đúc nhất của thiên hà. Mục từ kể: vì sao không thể nhìn thấy tâm bằng ánh sáng thường, các nhà thiên văn đã theo dõi những ngôi sao quanh tâm ra sao, hố đen ở đó "ăn uống" thế nào, quanh nó còn những cấu trúc lạ gì, và điều gì vẫn chưa rõ.
Vì sao ánh sáng thường không cho ta thấy tâm Ngân Hà
Nhìn bằng mắt hoặc bằng kính thiên văn quang học về hướng chòm Nhân Mã, ta thấy dải Ngân Hà dày và sáng nhưng không thấy được tâm. Giữa ta và tâm là hàng chục nghìn năm ánh sáng đĩa thiên hà đầy bụi. Ánh sáng nhìn thấy đi qua lớp bụi đó bị chặn gần như hoàn toàn: cứ khoảng một nghìn tỷ hạt ánh sáng nhìn thấy xuất phát từ vùng tâm, chỉ chừng một hạt tới được Trái Đất.
Lối thoát là đổi sang loại ánh sáng khác. Tia hồng ngoại có bước sóng dài hơn nên lách qua bụi tốt hơn nhiều. Sóng vô tuyến đi xuyên qua gần như không bị cản. Tia X và tia gamma năng lượng cao cũng xuyên được và cho biết những vùng cực nóng. Vì vậy bức tranh về tâm Ngân Hà được ghép từ nhiều "đôi mắt": kính hồng ngoại trên mặt đất và ngoài không gian, mạng kính vô tuyến và các vệ tinh tia X.
Năm 1974, các nhà thiên văn vô tuyến phát hiện một nguồn sóng nhỏ và rất đặc ở đúng tâm, đặt tên là Sagittarius A*. Từ đó đến cuối thế kỷ 20, câu hỏi là: nguồn này là gì, và vì sao nó nằm im ở giữa trong khi mọi thứ khác chuyển động quanh nó.
Những ngôi sao chạy vòng quanh một thứ không nhìn thấy
Từ đầu những năm 1990, hai nhóm nghiên cứu, một ở châu Âu và một ở Mỹ, bắt đầu chụp vùng trung tâm bằng ánh sáng hồng ngoại, lặp lại năm này qua năm khác. Để ảnh đủ nét, họ phải khắc phục sự rung rinh của khí quyển, ban đầu bằng cách chụp hàng loạt ảnh phơi sáng rất ngắn, sau đó bằng quang học thích ứng, tức là gương có thể uốn hàng trăm lần mỗi giây để bù lại nhiễu loạn không khí.
Theo dõi suốt hơn hai mươi năm, họ thấy một nhóm sao, được đặt tên bằng chữ S và số thứ tự, chạy những quỹ đạo hình elip quanh một điểm trống. Ngôi sao S2 hoàn thành một vòng chỉ trong khoảng 16 năm. Lúc tới gần điểm trống nhất, nó cách đó chỉ khoảng một trăm hai mươi lần khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời và lao đi với tốc độ vài phần trăm tốc độ ánh sáng.
Dùng luật hấp dẫn để tính ngược, người ta suy ra vật ở tâm nặng khoảng bốn triệu lần Mặt Trời, mà lại nằm gọn trong một vùng nhỏ đến mức không có cụm sao hay vật thể nào khác ngoài hố đen có thể nhét vừa chừng ấy khối lượng. Công trình này được trao giải Nobel Vật lý năm 2020. Năm 2022, mạng lưới kính thiên văn vô tuyến cỡ Trái Đất công bố ảnh vành sáng quanh Sagittarius A*, đúng như hình bóng một hố đen mà lý thuyết dự đoán.
Tâm Ngân Hà gồm những gì, đi từ ngoài vào trong
Vùng trung tâm không chỉ có một hố đen. Bảng dưới gom các thành phần chính, kích thước nêu dạng ước tính phổ thông để so sánh, không phải số đo chính xác.
| Thành phần | Kích thước ước chừng | Có gì đáng chú ý |
|---|---|---|
| Vùng phình và thanh chắn | Hàng nghìn tới vài chục nghìn năm ánh sáng | Hàng tỷ sao già màu vàng đỏ, chuyển động hỗn loạn hơn sao trong đĩa |
| Vùng phân tử trung tâm | Vài trăm năm ánh sáng | Mây khí lạnh đặc, nơi sao mới vẫn đang hình thành dù môi trường khắc nghiệt |
| Cụm sao trung tâm | Vài chục năm ánh sáng | Hàng chục triệu sao chen chúc, mật độ gấp hàng triệu lần quanh Mặt Trời |
| Nhóm sao S | Dưới một năm ánh sáng | Sao chạy quỹ đạo hẹp quanh hố đen, dùng để cân khối lượng hố đen |
| Sagittarius A* | Nhỏ hơn quỹ đạo sao Thuỷ | Hố đen khoảng bốn triệu lần khối lượng Mặt Trời |
Nếu đứng trên một hành tinh trong cụm sao trung tâm, bầu trời đêm sẽ có hàng trăm nghìn ngôi sao sáng hơn sao sáng nhất mà ta thấy từ Trái Đất. Đêm ở đó gần như không bao giờ thật tối.
Một hố đen khá "kén ăn"
Có những thiên hà mà hố đen ở tâm nuốt khí liên tục, khí xoáy vào nóng lên hàng triệu độ và phát sáng mạnh hơn cả thiên hà chứa nó; đó là các chuẩn tinh mà chặng hố đen đã nhắc. Sagittarius A* thì ngược lại: so với kích thước, nó rất yên tĩnh và mờ. Lượng khí rơi vào nó mỗi năm rất ít, và phần lớn khí tới gần lại bị thổi ra trước khi kịp rơi vào.
Tuy vậy, nó không hoàn toàn im lặng. Các kính tia X và hồng ngoại ghi được những lần nó loé sáng lên trong vài giờ, xảy ra cỡ một lần mỗi ngày, có thể do những cục khí nhỏ rơi gần chân trời sự kiện hoặc do từ trường xoắn lại rồi giải phóng năng lượng. Năm 2014, một đám mây khí được đặt tên G2 bay rất gần hố đen; nhiều người chờ một màn "bữa ăn" ngoạn mục, nhưng đám mây đi qua gần như nguyên vẹn, cho thấy bên trong có thể là một ngôi sao được bọc khí.
Dấu vết cũng cho thấy trong quá khứ hố đen này từng hoạt động mạnh hơn. Ánh sáng tia X phản xạ trên các đám mây quanh tâm, giống tiếng vọng, cho thấy có những lần bùng sáng cách nay vài trăm năm.
Những cấu trúc lạ quanh tâm
Bong bóng Fermi. Năm 2010, kính gamma Fermi phát hiện hai bong bóng khí năng lượng cao, mỗi cái cao chừng hai mươi lăm nghìn năm ánh sáng, phình ra trên và dưới mặt phẳng Ngân Hà từ phía tâm. Chúng có thể là dấu vết một đợt hoạt động mạnh của hố đen hoặc một đợt sinh sao dồn dập cách nay vài triệu năm; câu hỏi vẫn mở.
Những sợi vô tuyến dài. Kính vô tuyến chụp được hàng trăm sợi sáng thẳng, dài hàng chục năm ánh sáng, xếp gần song song quanh tâm, có liên quan tới từ trường. Nguồn gốc của chúng chưa được giải thích trọn.
Sao chạy trốn tốc độ cao. Một số ngôi sao bị văng ra khỏi vùng tâm với tốc độ đủ để thoát khỏi Ngân Hà. Giải thích được ưa chuộng: một cặp sao đi quá gần hố đen, một ngôi bị bắt giữ, ngôi kia bị ném văng ra như đá văng khỏi ná.
Sao trẻ ở nơi lẽ ra khó sinh sao. Gần hố đen có những ngôi sao nóng, rất trẻ, trong khi lực thuỷ triều ở đó lẽ ra phải xé mây khí trước khi chúng kịp co lại. Làm sao chúng xuất hiện là một câu đố, có gọi là "nghịch lý tuổi trẻ".
Tâm Ngân Hà có nguy hiểm với Trái Đất không
Câu trả lời ngắn: không. Hệ Mặt Trời cách tâm khoảng 26 nghìn năm ánh sáng, và quỹ đạo của nó quanh tâm gần tròn, không có xu hướng tiến dần vào trong. Lực hút của hố đen bốn triệu lần Mặt Trời, ở khoảng cách đó, nhỏ không đáng kể so với lực hút tổng của hàng trăm tỷ ngôi sao và khối vật chất tối của cả thiên hà. Mặt Trời quay quanh toàn bộ khối lượng của Ngân Hà, không phải quanh riêng hố đen.
Các tin đồn kiểu "hố đen giữa Ngân Hà sắp hút Trái Đất" đều không có cơ sở. Hố đen không phải chiếc máy hút bụi; ở xa nó, lực hấp dẫn của nó y như của một ngôi sao cùng khối lượng. Ngay cả những đợt bùng sáng của Sagittarius A* cũng quá xa và quá yếu để ảnh hưởng gì tới Trái Đất.
Điều đáng nhớ là tâm Ngân Hà giống một phòng thí nghiệm tự nhiên ở gần nhất: nơi duy nhất ta theo dõi được từng ngôi sao chạy quanh một hố đen siêu khối lượng. Những gì học được ở đây giúp hiểu các hố đen nặng gấp hàng nghìn lần nằm ở tâm thiên hà khác.
Những câu hỏi về tâm Ngân Hà còn để ngỏ
Dù đã có ảnh và hàng chục năm số liệu, vùng tâm vẫn còn nhiều điều chưa rõ. Khi đọc tin mới, nên xếp chúng vào đúng ô "đang nghiên cứu":
- Hố đen bốn triệu lần khối lượng Mặt Trời này lớn lên ra sao: do nuốt khí dần dần, do sáp nhập với hố đen của các thiên hà lùn bị Ngân Hà nuốt, hay cả hai.
- Gần tâm có một hố đen thứ hai cỡ trung bình đi kèm hay không: đã có ý kiến đề xuất từ chuyển động của một số đám khí, nhưng chưa được xác nhận.
- Bong bóng Fermi sinh ra từ hố đen hay từ đợt sinh sao dồn dập.
- Vì sao Sagittarius A* lại mờ đến thế so với các hố đen siêu khối lượng ở thiên hà khác.
- Có bao nhiêu hố đen nhỏ cỡ sao đang tụ quanh tâm; các ước tính hiện nay chênh nhau rất nhiều.
Các quan sát tiếp theo bằng kính hồng ngoại thế hệ mới và mạng kính vô tuyến sẽ còn sửa nhiều chi tiết trong bức tranh này.
Câu hỏi thường gặp
Sagittarius A* là gì?
Sagittarius A* là tên của hố đen siêu khối lượng ở tâm Ngân Hà, nặng khoảng bốn triệu lần Mặt Trời. Tên gọi xuất phát từ việc nó nằm ở hướng chòm sao Nhân Mã và ban đầu được phát hiện như một nguồn sóng vô tuyến rất nhỏ và đặc.
Làm sao biết ở tâm Ngân Hà có hố đen?
Bằng chứng mạnh nhất là quỹ đạo của các ngôi sao quanh tâm, được theo dõi suốt hơn hai mươi năm bằng kính hồng ngoại. Từ tốc độ và hình dạng quỹ đạo, người ta tính ra một khối lượng khổng lồ nằm trong vùng rất nhỏ, chỉ hố đen mới phù hợp. Ảnh công bố năm 2022 củng cố thêm kết luận này.
Hố đen ở tâm Ngân Hà có hút Trái Đất vào không?
Không. Trái Đất cách đó khoảng 26 nghìn năm ánh sáng và quay quanh khối lượng của toàn thiên hà trên một quỹ đạo ổn định. Ở khoảng cách xa như vậy, lực hút riêng của hố đen nhỏ không đáng kể.
Có nhìn thấy tâm Ngân Hà bằng mắt thường không?
Không thấy được chính tâm vì bụi trong đĩa chặn ánh sáng nhìn thấy. Mắt thường chỉ thấy hướng của nó, là vùng dải Ngân Hà dày và sáng nhất quanh chòm Nhân Mã. Muốn "thấy" tâm phải dùng kính hồng ngoại, vô tuyến hoặc tia X.
Ngôi sao S2 quay quanh hố đen mất bao lâu?
Ngôi sao S2 đi hết một vòng quanh Sagittarius A* trong khoảng 16 năm. Ở điểm gần nhất, nó lao đi với tốc độ vài phần trăm tốc độ ánh sáng, đủ nhanh để các nhà khoa học kiểm tra được những hiệu ứng mà thuyết tương đối rộng dự đoán.
Hố đen ở tâm Ngân Hà có lớn hơn hố đen ở thiên hà khác không?
Không, nó thuộc loại khá nhỏ trong nhóm hố đen siêu khối lượng. Hố đen ở tâm thiên hà M87, cũng đã được chụp ảnh, nặng gấp hơn một nghìn lần. Một số thiên hà lớn có hố đen nặng tới hàng tỷ lần Mặt Trời.