Các ngôi sao sinh ra trong những đám mây khí và bụi rất lạnh giữa các vì sao, gọi là đám mây phân tử, thứ ta thường thấy qua ảnh dưới cái tên tinh vân. Khi một phần đám mây đủ đặc và đủ lạnh, trọng lực thắng áp suất, nó co lại, nóng dần lên, xoay nhanh hơn và dẹt thành đĩa. Tới khi lõi nóng tới khoảng mười triệu độ, hydro bắt đầu tổng hợp thành heli và một ngôi sao mới chính thức "thắp sáng".
Chặng này dẫn bạn vào những vườn ươm sao: đám mây phân tử là gì, điều gì đẩy nó bắt đầu co lại, một ngôi sao non trông ra sao khi còn quấn trong khí bụi, vì sao sao thường sinh ra thành bầy, và thứ gì xảy ra với những "ngôi sao hụt" không đủ nặng để thắp sáng. Cuối mục là cách các kính thiên văn nhìn xuyên được lớp bụi dày để thấy sao đang hình thành.
Đám mây phân tử: nguyên liệu của mọi ngôi sao
Khoảng không giữa các vì sao không trống rỗng hoàn toàn. Nó chứa khí loãng, chủ yếu là hydro và heli, lẫn một ít bụi: những hạt nhỏ li ti chứa cacbon, silic, băng. Ở nhiều nơi trong Ngân Hà, khí và bụi tụ lại thành những đám mây khổng lồ, rộng hàng chục tới hàng trăm năm ánh sáng, nặng gấp hàng nghìn tới hàng triệu lần Mặt Trời.
Phần sâu bên trong những đám mây này rất lạnh, chỉ cao hơn độ không tuyệt đối khoảng mười tới hai mươi độ. Ở nhiệt độ đó, các nguyên tử hydro bắt cặp thành phân tử, nên người ta gọi chúng là đám mây phân tử. Bụi chắn ánh sáng sao từ bên ngoài, giữ cho bên trong tối và lạnh, tạo điều kiện cho khí co lại.
Tinh vân trong ảnh thiên văn có thể là nhiều thứ khác nhau: khí được sao trẻ nóng chiếu sáng thành màu đỏ hồng, bụi phản chiếu ánh sao thành màu xanh, hoặc bụi dày che tối thành những cột, những dải đen. Vườn ươm sao thường là sự pha trộn của cả ba. Chú ý thêm: tinh vân hành tinh, thứ sinh ra khi một ngôi sao chết, mang cùng chữ "tinh vân" nhưng là chuyện ở cuối đời sao chứ không phải nơi sao sinh ra.
Điều gì làm đám mây bắt đầu co lại
Trọng lực luôn có mặt, nhưng phải thắng được áp suất. Mỗi phần đám mây vừa bị chính khối lượng của nó kéo vào, vừa bị nhiệt, chuyển động hỗn loạn và từ trường đẩy ra. Chỉ khi một vùng đủ nặng so với nhiệt độ và kích thước của nó, trọng lực mới thắng. Các nhà vật lý có công thức tính ngưỡng khối lượng đó.
Sóng xung kích từ siêu tân tinh gần đó. Một ngôi sao lớn nổ tung gửi sóng xung kích qua môi trường xung quanh, nén những đám mây trên đường đi. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính Mặt Trời có thể đã được kích hoạt kiểu này, dựa trên dấu vết một số nguyên tố trong thiên thạch cổ, dù giả thuyết này vẫn còn được bàn.
Gió và bức xạ từ những sao lớn mới sinh. Sao nóng thổi bay khí quanh nó, vừa phá đám mây ở gần, vừa nén khí ở rìa xa hơn. Hình ảnh các cột bụi bị "gọt" như tượng ở nhiều tinh vân là kết quả của quá trình này.
Va chạm giữa các đám mây và đi qua nhánh xoắn ốc. Khi khí trong Ngân Hà đi qua các nhánh xoắn ốc, nơi mật độ cao hơn, nó bị dồn lại. Vì vậy sao trẻ sáng xanh thường tập trung dọc các nhánh xoắn ốc của thiên hà.
Từ một cục khí lạnh tới ngôi sao: các giai đoạn chính
Các giai đoạn dưới đây là bức tranh chung từ quan sát và mô hình. Thời gian ghi là ước lượng tổng quát cho ngôi sao cỡ Mặt Trời.
- Một lõi đặc trong đám mây bắt đầu sụp vào trong. Lúc đầu nó gần như trong suốt với bức xạ hồng ngoại, nhiệt thoát ra ngoài dễ dàng nên lõi vẫn lạnh và co nhanh.
- Khi tâm đủ đặc để giữ nhiệt, nhiệt độ tăng lên, hình thành một tiền sao: một khối khí nóng, sáng chủ yếu ở bước sóng hồng ngoại, vẫn còn quấn trong vỏ khí bụi đang rơi vào.
- Đám mây ban đầu có quay nhẹ. Khi co lại, nó quay nhanh hơn, như người trượt băng thu tay vào. Phần khí không rơi thẳng vào tâm sẽ dẹt thành một đĩa quay quanh tiền sao.
- Tiền sao vừa hút khí từ đĩa, vừa phun ra hai luồng khí hẹp, rất nhanh, dọc theo trục quay. Những luồng này đập vào khí xung quanh tạo ra các đốm sáng mà kính thiên văn chụp được.
- Vỏ khí bụi dần bị thổi tan, ngôi sao non lộ ra, vẫn còn co lại chậm và sáng không đều. Giai đoạn này với sao cỡ Mặt Trời kéo dài vài chục triệu năm.
- Lõi đạt khoảng mười triệu độ, tổng hợp hydro thành heli bắt đầu ổn định, áp suất cân bằng với trọng lực. Ngôi sao bước vào giai đoạn dài nhất đời mình, gọi là dãy chính.
Sao càng nặng thì mọi giai đoạn càng nhanh. Sao nặng gấp vài chục lần Mặt Trời có thể thắp sáng khi vẫn còn bị khí bụi bao quanh, và bức xạ của nó làm tan cả vườn ươm xung quanh.
Đĩa quanh sao non: nơi các hành tinh được nhào nặn
Đĩa khí bụi quanh sao non không chỉ là thức ăn cho ngôi sao. Trong đĩa, những hạt bụi va vào nhau, dính lại, lớn dần thành sỏi, thành đá, rồi thành những khối đủ lớn để hút thêm vật chất bằng trọng lực. Vì vậy người ta gọi nó là đĩa tiền hành tinh. Hệ Mặt Trời của ta cũng được cho là đã hình thành từ một đĩa như vậy cách đây khoảng 4,6 tỷ năm, giải thích vì sao các hành tinh đều quay quanh Mặt Trời gần cùng một mặt phẳng và cùng một chiều.
Các kính thiên văn vô tuyến hiện đại đã chụp được ảnh rõ nét của nhiều đĩa quanh sao trẻ, cho thấy những vòng sáng và rãnh tối đồng tâm. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các rãnh này có thể do hành tinh mới hình thành quét sạch bụi trên quỹ đạo, dù không phải rãnh nào cũng chắc chắn có hành tinh.
Đĩa không tồn tại mãi. Trong vài triệu tới chục triệu năm, khí bị sao non thổi đi hoặc hút vào, phần còn lại thành hành tinh và các vật thể nhỏ. Cửa sổ thời gian khá hẹp này giới hạn việc các hành tinh khí khổng lồ phải kịp gom khí trước khi đĩa tan.
Sao sinh ra theo bầy, và những ngôi sao hụt
Một đám mây phân tử lớn hiếm khi chỉ sinh ra một ngôi sao. Khi co lại, nó vỡ thành nhiều mảnh, mỗi mảnh thành một hoặc vài ngôi sao. Kết quả là các cụm sao trẻ gồm hàng chục tới hàng nghìn ngôi sao ra đời gần cùng lúc. Nhiều cụm tan dần sau vài trăm triệu năm khi các ngôi sao trôi đi mỗi ngả. Mặt Trời nhiều khả năng cũng sinh ra trong một cụm như thế, nhưng các anh chị em của nó nay đã tản khắp Ngân Hà.
Trong một bầy sao mới, số sao nhỏ áp đảo số sao lớn. Phần lớn là sao lùn đỏ, nhẹ hơn và mờ hơn Mặt Trời nhiều; sao nặng gấp hàng chục lần Mặt Trời rất hiếm, nhưng chúng sáng tới mức chi phối vẻ ngoài của cả vùng.
Có những mảnh mây co lại nhưng không đủ nặng. Nếu khối lượng thấp hơn khoảng tám phần trăm khối lượng Mặt Trời, lõi không bao giờ đủ nóng để tổng hợp hydro thường một cách bền vững. Vật thể đó thành sao lùn nâu: ấm lúc mới sinh, sáng mờ ở bước sóng hồng ngoại, rồi nguội dần. Sao lùn nâu nằm ở ranh giới giữa sao và hành tinh khí khổng lồ, và cách phân biệt chính xác hai loại vẫn còn được giới thiên văn bàn luận.
Vì sao phần lớn khí trong đám mây không thành sao
Nghe kể thì tưởng đám mây nào co lại cũng biến hết thành sao, nhưng thực tế ngược lại. Các quan sát cho thấy chỉ một phần nhỏ khối lượng của một đám mây phân tử, thường được ước tính vài phần trăm, kịp biến thành sao trước khi đám mây tan rã. Phần còn lại bị thổi tung trở lại khoảng không giữa các vì sao, chờ một lần co lại khác hàng triệu năm sau.
Có nhiều lực cản quá trình này. Khí trong đám mây chuyển động hỗn loạn như nước chảy xiết, các xoáy nhỏ chống lại sự co. Từ trường xuyên qua đám mây làm khí mang điện khó trượt ngang đường sức. Và thủ phạm lớn nhất là chính những ngôi sao vừa sinh: sao nặng phát bức xạ cực mạnh và gió sao, làm nóng, điện hoá và đẩy khí xung quanh đi. Khi những sao nặng đầu tiên nổ thành siêu tân tinh, phần khí còn lại gần như bị quét sạch.
Nhờ những cơ chế tự hãm này, các thiên hà không đốt hết khí của mình trong chớp mắt mà sinh sao rải rác qua hàng tỷ năm. Ngân Hà hôm nay vẫn còn khí để tiếp tục sinh sao, và các thế hệ sao sau được làm từ khí đã trộn thêm nguyên tố nặng do các thế hệ trước để lại. Mặt Trời là một ngôi sao thuộc thế hệ muộn như vậy, nên quanh nó mới có đủ sắt, silic, oxy để tạo nên những hành tinh đá như Trái Đất.
Những vườn ươm sao nổi tiếng và vì sao phải nhìn bằng hồng ngoại
Vài nơi sao đang hình thành thường xuất hiện trong sách và ảnh thiên văn:
- Tinh vân Lạp Hộ (tinh vân Orion): vườn ươm sao lớn gần Trái Đất, cách khoảng một nghìn ba trăm tới một nghìn bốn trăm năm ánh sáng, nằm ở phần "thanh kiếm" của chòm Lạp Hộ, nhìn như một đốm mờ trên trời đêm không ô nhiễm ánh sáng.
- Cột trụ Sáng Tạo trong tinh vân Đại Bàng: những cột bụi cao vài năm ánh sáng, bị bức xạ sao trẻ gọt mòn, bên trong có sao đang hình thành. Ảnh chụp từ kính thiên văn không gian đã biến chúng thành một trong những hình ảnh thiên văn quen thuộc nhất.
- Tinh vân Tam Thể và tinh vân Đầm Phá ở hướng chòm Nhân Mã: hai vùng khí đỏ hồng xen dải bụi tối, hay được chụp cùng một khung.
- Đám mây lớn ở vùng Kim Ngưu: nơi sao hình thành lẻ tẻ, nhỏ, ít sao nặng, giúp nghiên cứu cách sao cỡ Mặt Trời ra đời trong môi trường yên tĩnh.
Bụi chặn gần hết ánh sáng nhìn thấy nhưng để lọt bức xạ hồng ngoại và sóng vô tuyến, giống như sương mù chặn đèn pha nhưng không chặn sóng điện thoại. Vì vậy những kính thiên văn hồng ngoại đặt ngoài không gian và các dàn ăng-ten vô tuyến trên mặt đất cho thấy những ngôi sao non mà ảnh quang học thông thường hoàn toàn không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Tinh vân là gì?
Tinh vân là đám mây khí và bụi trong không gian. Có tinh vân là nơi sao đang hình thành, có tinh vân là lớp khí do ngôi sao già hất ra khi chết. Màu sắc trong ảnh đến từ khí được sao nóng chiếu sáng hoặc bụi phản chiếu ánh sao.
Một ngôi sao mất bao lâu để hình thành?
Với sao cỡ Mặt Trời, từ lúc lõi đám mây bắt đầu sụp tới khi ổn định đốt hydro mất khoảng vài chục triệu năm. Sao nặng hơn hình thành nhanh hơn nhiều, sao nhẹ hơn thì chậm hơn.
Ngân Hà hiện nay còn sinh ra sao mới không?
Có. Các ước tính phổ biến cho thấy Ngân Hà hiện tạo ra lượng sao mới tương đương vài lần khối lượng Mặt Trời mỗi năm, phần lớn là sao nhỏ, tập trung ở các nhánh xoắn ốc nhiều khí.
Sao lùn nâu có phải là ngôi sao không?
Sao lùn nâu không đủ nặng để tổng hợp hydro thường lâu dài như một ngôi sao thật, nhưng nặng hơn hành tinh khí khổng lồ. Vì vậy nó thường được xem là vật thể trung gian, đôi khi gọi là ngôi sao hụt.
Có nhìn thấy nơi sao đang sinh ra bằng mắt thường không?
Tinh vân Lạp Hộ có thể thấy như một đốm mờ nhỏ dưới ba ngôi sao thẳng hàng của chòm Lạp Hộ khi trời tối, không ô nhiễm ánh sáng. Còn chi tiết như sao non, đĩa và luồng phun thì chỉ thấy qua kính thiên văn lớn.
Vì sao các hành tinh lại quay cùng một mặt phẳng?
Vì chúng hình thành từ cùng một đĩa khí bụi quay quanh Mặt Trời non. Đĩa dẹt và quay một chiều, nên các hành tinh sinh ra trong đó vẫn giữ quỹ đạo gần chung một mặt phẳng và cùng chiều quay.