TanCung.comTận Cùng
Mặt Trời và đời các vì sao

Sao lùn trắng: phần lõi còn lại khi ngôi sao như Mặt Trời đi hết đời

Sao lùn trắng là lõi trơ của ngôi sao cỡ Mặt Trời sau khi thổi bay lớp vỏ: to cỡ Trái Đất mà nặng gần bằng Mặt Trời. Nó không còn đốt nhiên liệu, chỉ nguội dần.

Overhead symmetrical view of a glowing planetary nebula, a tiny brilliant white point at its center wrapped in turquoise and rose gas shells with delicate filaments, black velvet space

Sao lùn trắng là phần lõi còn sót lại của một ngôi sao cỡ Mặt Trời sau khi nó thổi bay lớp vỏ ngoài ở cuối đời. Nó chỉ to cỡ Trái Đất nhưng chứa khối lượng thường vào khoảng hơn một nửa Mặt Trời, nên đặc tới mức một thìa vật chất nặng cỡ vài tấn. Sao lùn trắng không còn tổng hợp hạt nhân; nó sáng nhờ nhiệt tích từ trước và nguội dần qua hàng tỷ năm.

Chặng này dừng ở điểm cuối đời của chính Mặt Trời và phần lớn các ngôi sao trong Ngân Hà. Mục từ đi qua: sao lùn trắng ra đời cùng tinh vân hành tinh ra sao, điều gì giữ nó không sụp tiếp, vì sao có một giới hạn khối lượng, sao lùn trắng gần ta nhất, và kết cục rất xa của nó.

Ra đời cùng một tinh vân hành tinh

Ở chặng cuối của giai đoạn khổng lồ đỏ, ngôi sao cỡ Mặt Trời trở nên kém ổn định, co giãn, thổi gió mạnh, đẩy dần lớp vỏ khí ra không gian. Khi lớp vỏ bị thổi đi gần hết, phần lõi nóng lộ ra. Lõi này cực nóng, có thể hàng chục tới hơn trăm nghìn độ ở bề mặt, phát tia tử ngoại mạnh chiếu vào lớp khí vừa bị thổi ra, làm nó phát sáng nhiều màu.

Lớp khí phát sáng ấy là tinh vân hành tinh. Tên gọi là di sản từ thời kính thiên văn còn nhỏ, các nhà quan sát thấy chúng tròn như đĩa hành tinh; thực ra chúng không liên quan gì tới hành tinh. Tinh vân hành tinh có đủ hình dạng: vòng nhẫn, đồng hồ cát, con bướm, lớp lớp vỏ lồng nhau như củ hành. Một số ví dụ quen thuộc trong ảnh là tinh vân Chiếc Nhẫn ở chòm Thiên Cầm, tinh vân Mắt Mèo ở chòm Thiên Long, tinh vân Xoắn Ốc ở chòm Bảo Bình.

Tinh vân hành tinh sống rất ngắn theo thang vũ trụ, chỉ vài chục nghìn năm, rồi khí loãng dần và tan vào khoảng không. Khí đó mang theo cacbon, nitơ và các nguyên tố khác mà ngôi sao đã tạo ra, trộn vào những đám mây sẽ sinh ra thế hệ sao và hành tinh tiếp theo. Ở giữa, sao lùn trắng tiếp tục ở lại một mình.

Điều gì giữ sao lùn trắng không sụp tiếp

Không còn phản ứng hạt nhân để đẩy ra. Suốt đời ngôi sao, áp suất từ nhiệt sinh ra trong lõi chống lại trọng lực. Sao lùn trắng không còn nhiên liệu đủ nóng để đốt tiếp, nên nguồn áp suất này đã mất.

Electron không chịu bị nén thêm. Khi vật chất bị ép đến mức cực đặc, electron bị dồn sát nhau tới mức một quy luật của thế giới lượng tử bắt đầu cản: hai electron không thể ở cùng một trạng thái. Chúng buộc phải chiếm những trạng thái năng lượng cao hơn, tạo ra một áp suất không phụ thuộc vào nhiệt độ, gọi là áp suất suy biến electron.

Áp suất này đủ giữ một khối lượng giới hạn. Áp suất suy biến giữ được sao lùn trắng ở kích thước cỡ Trái Đất, bất kể nó nguội đến đâu. Nhưng nó có giới hạn: khối lượng càng lớn, sao lùn trắng càng nhỏ lại, cho tới một ngưỡng thì không chống nổi nữa.

Sao lùn trắng càng nặng càng nhỏ. Điều nghe ngược đời này đúng với vật chất suy biến: thêm khối lượng làm sao lùn trắng co lại. Những sao lùn trắng nặng nhất có kích thước chỉ cỡ Mặt Trăng.

Giới hạn Chandrasekhar: khoảng 1,4 lần khối lượng Mặt Trời

Khi tính kỹ áp suất suy biến, có tính cả việc electron chuyển động gần tốc độ ánh sáng, các nhà vật lý thế kỷ 20 tìm ra rằng không có sao lùn trắng nào ổn định nếu nặng hơn khoảng 1,4 lần khối lượng Mặt Trời. Con số này được gọi là giới hạn Chandrasekhar, theo tên nhà vật lý thiên văn đã tính ra nó.

Hầu hết sao lùn trắng quan sát được nặng khoảng 0,6 lần Mặt Trời, thấp hơn giới hạn nhiều. Lý do là ngôi sao mất rất nhiều khối lượng trong giai đoạn khổng lồ đỏ: một ngôi sao ban đầu nặng gấp vài lần Mặt Trời vẫn có thể để lại một sao lùn trắng dưới ngưỡng. Riêng Mặt Trời được dự đoán để lại một sao lùn trắng nặng hơn một nửa khối lượng hiện nay.

Giới hạn này có hệ quả rất lớn. Nếu một sao lùn trắng trong hệ sao đôi hút khí từ ngôi sao bạn, hoặc va chạm với một sao lùn trắng khác, và vượt ngưỡng, nó có thể bị phá huỷ trong một vụ nổ cực sáng. Vì những vụ nổ đó xảy ra ở điều kiện gần giống nhau, chúng sáng gần như đồng đều, được dùng như những ngọn đèn chuẩn để đo khoảng cách tới các thiên hà xa. Chính nhờ đo những ngọn đèn này mà cuối thế kỷ 20, người ta phát hiện vũ trụ đang giãn nở nhanh dần.

Sao lùn trắng so với Trái Đất và Mặt Trời

Những con số dưới đây là giá trị điển hình, làm tròn để dễ so sánh. Từng sao lùn trắng cụ thể có thể khác khá nhiều.

Đặc điểmTrái ĐấtMặt Trời hiện naySao lùn trắng điển hình
Kích thướcĐường kính khoảng 12.700 kmRộng gấp khoảng 109 lần Trái ĐấtCỡ Trái Đất
Khối lượngMốc so sánhGấp khoảng 333 nghìn lần Trái ĐấtKhoảng 0,6 lần Mặt Trời
Một thìa vật chất nặngVài chục gamTrung bình chỉ hơn nước một chútCỡ vài tấn
Nguồn sángPhản chiếu ánh Mặt TrờiTổng hợp hạt nhân trong lõiNhiệt tích từ trước, nguội dần
Thành phần chínhĐá và kim loạiHydro và heliLõi cacbon và oxy, vỏ mỏng hydro hoặc heli

Trọng lực trên bề mặt một sao lùn trắng mạnh gấp hàng trăm nghìn lần trên Trái Đất. Lớp khí quyển của nó mỏng tới mức các nguyên tố nặng chìm xuống rất nhanh; khi đo được kim loại trên bề mặt một sao lùn trắng, các nhà khoa học suy ra nó vừa "nuốt" mảnh vụn của tiểu hành tinh hay hành tinh cũ.

Sirius B: sao lùn trắng gần ta và câu chuyện phát hiện nó

Sirius, ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm, không đứng một mình. Thế kỷ 19, các nhà thiên văn nhận thấy Sirius lắc lư nhẹ trên nền trời theo chu kỳ, như bị một vật vô hình kéo. Họ suy ra Sirius có một ngôi sao bạn nặng nhưng quá mờ. Sau đó ít lâu, ngôi sao bạn này được nhìn thấy qua kính thiên văn, đặt tên Sirius B.

Đầu thế kỷ 20, đo nhiệt độ bề mặt của Sirius B cho thấy nó nóng, thậm chí nóng hơn Sirius A, nhưng lại mờ hơn hàng nghìn lần. Nóng mà mờ nghĩa là rất nhỏ. Nhỏ cỡ Trái Đất mà nặng xấp xỉ Mặt Trời nghĩa là đặc tới mức khó tin vào thời đó. Sirius B trở thành một trong những bằng chứng đầu tiên rằng vật chất có thể tồn tại ở dạng siêu đặc, mở đường cho lý thuyết về vật chất suy biến.

Sirius B nằm cách ta khoảng tám năm ánh sáng rưỡi, nhưng không thể nhìn thấy bằng mắt thường vì bị ánh sáng chói của Sirius A lấn át. Trong Ngân Hà, sao lùn trắng rất nhiều nhưng mờ, nên chỉ những sao ở gần mới được nghiên cứu kỹ. Các ước tính phổ biến cho rằng phần rất lớn các ngôi sao trong Ngân Hà, trong đó có Mặt Trời, sẽ kết thúc đời mình dưới dạng sao lùn trắng.

Hành tinh quanh sao lùn trắng: những gì còn sót lại

Khi ngôi sao phình thành khổng lồ đỏ, các hành tinh ở gần bị nuốt, các hành tinh ở xa trôi ra quỹ đạo rộng hơn vì ngôi sao nhẹ đi. Hệ hành tinh cũ không biến mất hẳn mà bị xáo trộn. Các vật thể nhỏ như tiểu hành tinh, sao chổi đôi khi bị lực hút của hành tinh lớn hất vào trong, đi quá sát sao lùn trắng và bị lực thuỷ triều xé vụn.

Dấu vết của những vụ xé vụn ấy đo được. Một phần đáng kể sao lùn trắng có canxi, magiê, sắt, silic trên bề mặt, những nguyên tố đáng lẽ phải chìm xuống trong thời gian ngắn vì trọng lực quá mạnh. Chúng chỉ có thể vừa mới rơi vào từ ngoài. Phân tích tỉ lệ các nguyên tố đó cho thấy nhiều mảnh vụn có thành phần giống đá của Trái Đất. Nói cách khác, sao lùn trắng đang "ăn" phần còn lại của những hệ hành tinh đá, và ta đọc được thành phần của chúng từ xa.

Quanh một số sao lùn trắng còn thấy đĩa bụi nóng và các mảnh vụn quay theo chu kỳ vài giờ. Các nhà thiên văn cũng đã phát hiện vật thể cỡ hành tinh khí khổng lồ quay quanh sao lùn trắng. Liệu hành tinh đá có thể sống được quanh một sao lùn trắng hay không vẫn là câu hỏi mở, vì vùng đủ ấm quanh nó rất hẹp và rất gần.

Nguội dần, kết tinh, và sao lùn đen chưa từng tồn tại

Sao lùn trắng giống như cục than hồng đã rút khỏi bếp: không có nhiên liệu mới, chỉ toả dần nhiệt tích sẵn. Vì nó nhỏ, diện tích toả nhiệt ít, nên quá trình nguội rất chậm. Sao lùn trắng mới sinh xanh trắng, sau hàng tỷ năm chuyển trắng, vàng, rồi cam mờ.

Khi nguội đủ, các hạt nhân cacbon và oxy bên trong bắt đầu xếp thành mạng tinh thể, giống nước đóng băng. Quá trình kết tinh này nhả ra nhiệt, làm chậm việc nguội. Dữ liệu đo đạc vị trí và độ sáng chính xác của hàng trăm nghìn sao trong Ngân Hà từ một kính thiên văn không gian đã cho thấy dấu hiệu của quá trình này trong các sao lùn trắng: một "khoảng dừng" trong việc nguội, khớp với dự đoán lý thuyết. Báo chí hay ví sao lùn trắng kết tinh như một viên kim cương khổng lồ, đó là cách nói hình ảnh vì lõi chủ yếu là cacbon và oxy ở dạng tinh thể.

Về lý thuyết, cuối cùng sao lùn trắng nguội tới mức không còn phát sáng đáng kể, trở thành sao lùn đen. Nhưng thời gian cần thiết dài hơn tuổi hiện nay của vũ trụ rất nhiều lần, nên chưa có sao lùn đen nào tồn tại. Những sao lùn trắng nguội nhất được biết lại được dùng như chiếc đồng hồ: đo xem chúng nguội tới đâu giúp ước lượng tuổi của vùng Ngân Hà chứa chúng.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trời có thành sao lùn trắng không?

Có. Theo các mô hình tiến hoá sao, sau giai đoạn khổng lồ đỏ, Mặt Trời sẽ thổi bay lớp vỏ thành tinh vân hành tinh và để lại một sao lùn trắng nặng hơn một nửa khối lượng hiện nay, to cỡ Trái Đất.

Sao lùn trắng nặng bao nhiêu?

Phần lớn sao lùn trắng nặng khoảng 0,6 lần Mặt Trời, nén trong một quả cầu cỡ Trái Đất. Một thìa vật chất của nó nặng cỡ vài tấn. Không sao lùn trắng ổn định nào nặng quá khoảng 1,4 lần Mặt Trời.

Sao lùn trắng có tự phát sáng không?

Có, nhưng không nhờ phản ứng hạt nhân. Nó phát sáng nhờ nhiệt còn tích từ thời còn là lõi sao, rồi nguội dần qua hàng tỷ năm, chuyển từ xanh trắng sang trắng, vàng và cam mờ.

Tinh vân hành tinh có liên quan tới hành tinh không?

Không. Đó là lớp vỏ khí do ngôi sao chết thổi ra, được sao lùn trắng ở giữa chiếu sáng. Tên gọi xuất phát từ thời kính thiên văn còn nhỏ, các nhà quan sát thấy chúng tròn như đĩa hành tinh.

Sao lùn đen là gì, đã có chưa?

Sao lùn đen là sao lùn trắng đã nguội hẳn, không còn phát sáng đáng kể. Thời gian để nguội tới mức đó dài hơn tuổi vũ trụ hiện nay rất nhiều, nên chưa có sao lùn đen nào tồn tại.

Sao lùn trắng khác sao lùn đỏ thế nào?

Sao lùn đỏ là ngôi sao nhỏ đang sống, vẫn tổng hợp hydro trong lõi. Sao lùn trắng là lõi chết của một ngôi sao đã đi hết đời, không còn phản ứng hạt nhân, cực đặc và chỉ nguội dần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138