Sao Kim nóng nhất Hệ Mặt Trời, bề mặt khoảng 460 độ C, vì khí quyển của nó cực dày và gần như toàn là khí cacbonic, một chất giữ nhiệt rất mạnh. Ánh nắng lọt xuống làm nóng mặt đất, nhưng nhiệt toả ngược lên bị lớp khí chặn lại gần hết, nên nhiệt cứ dồn tích tới mức nóng hơn cả phía ban ngày của sao Thuỷ.
Các nhà khoa học gọi tình trạng này là hiệu ứng nhà kính chạy mất kiểm soát: một vòng tự khuếch đại, càng nóng thì càng thêm khí giữ nhiệt, càng thêm khí thì càng nóng, cho tới khi biển, nếu từng có, bay hơi sạch. Chặng này ghé hành tinh láng giềng có kích thước gần bằng Trái Đất nhưng đi theo một con đường hoàn toàn khác.
Hiệu ứng nhà kính là gì khi nói cho dễ hiểu
Ánh nắng chủ yếu là ánh sáng nhìn thấy, đi xuyên qua không khí khá dễ dàng và làm nóng mặt đất. Mặt đất ấm lên rồi toả nhiệt ngược ra dưới dạng tia hồng ngoại, thứ mắt người không thấy. Một số chất khí như hơi nước, khí cacbonic, mê-tan lại hấp thụ tia hồng ngoại rất tốt, giữ một phần nhiệt ở lại thay vì để nó thoát ra không gian.
Cơ chế này giống chiếc ô tô đỗ ngoài nắng với cửa kính đóng kín: nắng vào được, nhiệt ra khó, trong xe nóng dần. So sánh này không hoàn toàn chính xác về vật lý nhưng đủ để hình dung. Trên Trái Đất, hiệu ứng nhà kính tự nhiên là điều tốt: không có nó, nhiệt độ trung bình bề mặt sẽ dưới điểm đóng băng của nước và sự sống như ta biết khó tồn tại.
Vấn đề chỉ nằm ở liều lượng. Một lớp chăn mỏng giúp ngủ ấm; mười lớp chăn trùm kín đầu giữa trưa hè thì thành nguy hiểm. Sao Kim là trường hợp không phải mười mà là cả trăm lớp chăn, với lượng khí giữ nhiệt lớn tới mức khó hình dung.
Khí quyển sao Kim qua vài con số
Những con số dưới đây đã được đo bằng các tàu bay quanh và các tàu thả xuống xuyên qua khí quyển. Chúng được làm tròn để dễ nhớ.
| Đặc điểm | Sao Kim | So với Trái Đất |
|---|---|---|
| Thành phần chính | Khoảng 96 phần trăm khí cacbonic, còn lại chủ yếu là nitơ | Không khí Trái Đất chủ yếu là nitơ và oxy, khí cacbonic chỉ chiếm phần rất nhỏ |
| Áp suất ở mặt đất | Khoảng 90 lần | Tương đương áp suất ở độ sâu gần một cây số dưới biển |
| Nhiệt độ mặt đất | Khoảng 460 độ C, gần như đều mọi nơi, mọi lúc | Trung bình Trái Đất khoảng 15 độ C |
| Tầng mây | Mây dày chứa giọt axit sunfuric phủ kín hành tinh | Mây Trái Đất là nước, có lúc có lúc tan |
| Gió | Ở tầng mây cao, gió thổi vòng quanh hành tinh chỉ trong vài ngày; sát mặt đất gió chậm | Gió thay đổi theo vùng và theo mùa |
Khối lượng khí khổng lồ ấy còn giải thích vì sao sao Kim nóng đều cả ngày lẫn đêm, dù một ngày ở đó rất dài. Khí quyển dày như một nồi canh đặc, khuấy đều nhiệt từ phía nắng sang phía tối, không cho chỗ nào kịp nguội.
Vòng tự khuếch đại có thể đã diễn ra trên sao Kim
Không ai chứng kiến quá khứ của sao Kim. Các bước dưới đây là kịch bản được nhiều nhà khoa học ủng hộ, dựng lại từ dữ liệu khí quyển hiện nay và mô hình khí hậu. Nó là giả thuyết có cơ sở, không phải sự kiện đã quan sát.
- Thời trẻ, Mặt Trời tối hơn bây giờ. Sao Kim có thể từng có nước, thậm chí biển nông, nhiệt độ không quá khắc nghiệt.
- Mặt Trời sáng dần theo thời gian. Sao Kim ở gần nên nhận thêm nhiệt, nước bốc hơi nhiều hơn.
- Hơi nước cũng là khí nhà kính. Càng nhiều hơi nước trong không khí, nhiệt càng bị giữ lại, nước càng bốc hơi nhanh.
- Vòng lặp tự đẩy tới khi biển bay hơi gần hết. Hơi nước lên cao bị tia cực tím từ Mặt Trời tách ra, hydro nhẹ thoát dần vào không gian, nước mất đi vĩnh viễn.
- Không còn nước, khí cacbonic từ núi lửa không được hoà tan vào biển hay giữ lại trong đá như trên Trái Đất. Nó tích dần trong khí quyển tới mức dày đặc như ngày nay.
Bằng chứng ủng hộ kịch bản này là tỷ lệ giữa hydro nặng và hydro thường trong khí quyển sao Kim cao hơn hẳn trên Trái Đất, đúng như dự đoán khi hydro thường nhẹ hơn đã thoát đi nhiều hơn. Tuy vậy, sao Kim từng có biển trong bao lâu, hay chưa bao giờ có biển thật sự, vẫn còn đang tranh luận.
Đặt chân xuống mặt đất sao Kim thì gặp gì
Từ trên cao nhìn xuống, sao Kim chỉ là một quả cầu trắng vàng mịn màng vì mây phủ kín. Xuyên qua tầng mây axit, càng xuống thấp không khí càng đặc, nóng và tối dần. Ở mặt đất, ánh sáng giống một buổi chiều u ám nhuộm màu cam, đủ để chụp ảnh nhưng không thấy rõ hình tròn của Mặt Trời.
Không khí đặc tới mức đi lại trong đó giống lội trong nước hơn là đi trong gió. Áp suất đè lên mọi vật tương đương ở độ sâu gần một cây số dưới biển. Nhiệt độ đủ làm chảy chì và kẽm. Mặt đất là đá núi lửa phẳng, nứt thành những phiến lớn, xa xa có những vùng cao và núi lửa khổng lồ.
Liên Xô từng gửi nhiều tàu đổ bộ xuống sao Kim và gửi về những tấm ảnh màu đầu tiên chụp từ mặt đất một hành tinh khác. Dù được thiết kế như những bình áp lực bọc cách nhiệt, các tàu này chỉ hoạt động được khoảng một tới hai giờ trước khi bị nhiệt và áp suất phá hỏng. Cho tới nay, chưa thiết bị nào trụ được lâu hơn thế trên mặt đất sao Kim.
Những chỗ người ta hay hiểu sai về sao Kim
Sao Kim không phải "song sinh" theo nghĩa giống Trái Đất. Hai hành tinh gần bằng nhau về kích thước và khối lượng, nên hay được gọi là chị em. Nhưng điều kiện bề mặt khác nhau một trời một vực; chữ song sinh chỉ đúng về kích cỡ.
Mây sao Kim không mưa xuống đất. Mây chứa giọt axit sunfuric, có thể rơi thành mưa ở tầng trên nhưng bốc hơi lại trước khi chạm đất vì bên dưới quá nóng.
Sao Kim sáng không phải vì nóng. Sao Kim là vật sáng nhất trên bầu trời đêm sau Mặt Trăng vì tầng mây phản xạ ánh nắng rất tốt và vì nó ở gần ta, không phải vì nó tự phát sáng.
Không có biển không có nghĩa là không có gió bão. Tầng mây trên cao của sao Kim chuyển động vòng quanh hành tinh nhanh hơn nhiều so với tốc độ hành tinh tự quay, hiện tượng gọi là siêu xoay. Vì sao khí quyển lại chạy nhanh như vậy vẫn đang được nghiên cứu.
Không phải mọi khí nhà kính đều xấu. Không có hiệu ứng nhà kính tự nhiên thì Trái Đất quá lạnh. Điều cần quan tâm là lượng và tốc độ thay đổi, không phải sự có mặt của nó.
Nhìn xuyên qua mây: người ta biết mặt đất sao Kim nhờ đâu
Tầng mây sao Kim không bao giờ tan, nên kính thiên văn thông thường chỉ thấy một quả cầu trắng vàng trơn láng. Trong một thời gian dài, người ta thậm chí từng tưởng tượng bên dưới là đầm lầy ẩm ướt hay rừng rậm. Câu trả lời thật chỉ đến khi có những công cụ nhìn xuyên được qua mây.
Công cụ chủ lực là radar. Sóng vô tuyến đi qua mây gần như không bị cản, dội vào mặt đất rồi quay về. Đo thời gian và cường độ sóng dội về, các tàu bay quanh sao Kim đã dựng được bản đồ độ cao gần như toàn bộ bề mặt. Bức tranh hiện ra là một hành tinh của núi lửa: đồng bằng dung nham mênh mông, hàng trăm núi lửa lớn nhỏ, những vùng cao nhăn nhúm và rất ít hố va chạm.
Ít hố va chạm nghĩa là bề mặt sao Kim tương đối trẻ, đã được dung nham phủ lại không lâu về mặt địa chất. Sao Kim còn núi lửa đang hoạt động hay không là câu hỏi được chờ đợi rất lâu; một số phân tích dữ liệu radar cũ gần đây cho thấy dấu hiệu bề mặt thay đổi phù hợp với phun trào, nhưng cần thêm quan sát để khẳng định. Vài sứ mệnh mới tới sao Kim đang được chuẩn bị chính là để trả lời những câu như vậy.
Sao Kim nói gì với người trên Trái Đất
Nhiều bài viết dùng sao Kim để doạ rằng Trái Đất sắp thành sao Kim thứ hai. Cách nói đó không đúng với hiểu biết khoa học hiện nay. Trái Đất ở xa Mặt Trời hơn, và lượng khí cacbonic do con người thải ra, dù gây biến đổi khí hậu rất đáng lo, vẫn kém xa mức có thể đẩy Trái Đất vào vòng nhà kính mất kiểm soát kiểu sao Kim trong tương lai gần.
Bài học thật sự tinh tế hơn. Sao Kim cho thấy khí hậu của một hành tinh không đứng yên mà có thể trôi rất xa khỏi trạng thái ban đầu nếu có vòng tự khuếch đại. Nó cũng là phòng thí nghiệm tự nhiên để kiểm tra các mô hình khí hậu: một mô hình tốt phải giải thích được cả Trái Đất, sao Kim lẫn sao Hoả.
Ở quy mô rất xa, khi Mặt Trời tiếp tục sáng dần trong hàng trăm triệu tới hàng tỷ năm tới, Trái Đất cũng sẽ nóng dần lên, và các mô hình cho thấy một lúc nào đó biển có thể bắt đầu bay hơi. Đó là chuyện của thời gian dài hơn rất nhiều so với lịch sử loài người, không phải chuyện của thế kỷ này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sao Kim nóng hơn sao Thuỷ?
Vì sao Kim có khí quyển cực dày, gần như toàn khí cacbonic, giữ nhiệt rất mạnh, trong khi sao Thuỷ gần như không có khí quyển. Nhiệt trên sao Kim bị nhốt lại cả ngày lẫn đêm nên bề mặt luôn khoảng 460 độ C.
Hiệu ứng nhà kính chạy mất kiểm soát là gì?
Đó là vòng tự khuếch đại trong đó nóng lên làm tăng khí giữ nhiệt, khí giữ nhiệt lại làm nóng thêm, cho tới khi nước bay hơi hết. Sao Kim là ví dụ được nhắc tới nhiều nhất của quá trình này.
Áp suất trên sao Kim lớn cỡ nào?
Áp suất ở mặt đất sao Kim khoảng 90 lần áp suất không khí ở mặt đất Trái Đất, tương đương độ sâu gần một cây số dưới biển. Mức này đủ để bóp bẹp nhiều loại tàu không được thiết kế đặc biệt.
Sao Kim có từng có nước không?
Nhiều bằng chứng gián tiếp, như tỷ lệ hydro nặng cao trong khí quyển, cho thấy sao Kim từng có nhiều nước hơn bây giờ. Nhưng nó từng có biển thật sự hay không và trong bao lâu thì vẫn đang được tranh luận.
Tàu đáp xuống sao Kim hoạt động được bao lâu?
Các tàu đổ bộ của Liên Xô chỉ hoạt động được khoảng một tới hai giờ trên mặt đất sao Kim trước khi bị nhiệt và áp suất làm hỏng. Đó vẫn là những thiết bị duy nhất từng gửi ảnh từ mặt đất hành tinh này.
Trái Đất có thể biến thành sao Kim không?
Theo hiểu biết hiện nay, Trái Đất không thể thành sao Kim trong tương lai gần dù biến đổi khí hậu là vấn đề nghiêm túc. Chỉ ở quy mô hàng trăm triệu năm, khi Mặt Trời sáng hơn nhiều, Trái Đất mới có thể đối mặt nguy cơ đó.