TanCung.comTận Cùng
Mặt Trăng và các hành tinh đá

Sao Hoả vì sao có màu đỏ: bụi gỉ sắt và những cơn bão bụi phủ cả hành tinh

Sao Hoả đỏ vì lớp bụi mịn chứa ôxít sắt, giống gỉ sắt, phủ khắp mặt đất và lơ lửng trong không khí. Bầu trời, hoàng hôn xanh và bão bụi toàn hành tinh giải thích dễ hiểu.

Martian landscape under a pale butterscotch sky, rust red dust drifting over rocky plains, a towering dust devil in the distance, low afternoon sunlight casting long shadows

Sao Hoả có màu đỏ vì bề mặt của nó phủ một lớp bụi rất mịn chứa nhiều ôxít sắt, về bản chất gần giống gỉ sắt trên chiếc đinh để lâu ngoài mưa. Lớp bụi này phủ khắp các đồng bằng, bám lên đá và thường xuyên lơ lửng trong không khí, nên cả hành tinh nhìn từ xa đều ánh màu đỏ cam.

Màu đỏ chỉ là lớp áo ngoài. Bên dưới lớp bụi, đá sao Hoả phần lớn là đá núi lửa màu xám sẫm. Gió liên tục nâng bụi lên rồi rải xuống khắp nơi, đôi khi thành những cơn bão bụi lớn tới mức che kín cả hành tinh nhiều tuần. Chặng này dừng lại ở một thế giới mà bụi quyết định màu trời, màu đất và cả số phận của những cỗ máy con người gửi tới.

Gỉ sắt ở đâu ra trên một hành tinh không có mưa

Trên Trái Đất, sắt gỉ khi gặp nước và oxy. Trên sao Hoả, nước lỏng hầu như không còn và không khí rất ít oxy, vậy mà đất lại đầy ôxít sắt. Cách giải thích phổ biến là quá trình này đã diễn ra rất chậm qua thời gian cực dài, và có thể mạnh hơn vào thời xa xưa khi sao Hoả còn ẩm ướt hơn bây giờ.

Đá núi lửa của sao Hoả giàu sắt hơn nhiều loại đá trên Trái Đất. Qua hàng tỷ năm, đá bị phong hoá: gió mài, nhiệt độ ngày đêm làm nứt, những lượng nước ít ỏi và các phản ứng với khí quyển dưới tác động của tia cực tím làm bề mặt hạt đá bị ôxi hoá. Lớp ôxi hoá này chỉ mỏng như lớp vỏ bọc ngoài từng hạt bụi, nhưng đủ để nhuộm đỏ cả hành tinh.

Một số nghiên cứu gần đây cho rằng khoáng vật tạo màu đỏ có thể là loại ôxít sắt có ngậm nước, hình thành khi sao Hoả còn nhiều nước. Nếu đúng, màu đỏ của sao Hoả cũng là một dấu vết của quá khứ ẩm ướt. Đây là kết quả còn đang được thảo luận, chưa phải kết luận chung của giới khoa học.

Bên dưới lớp bụi đỏ là màu gì

Khi các xe tự hành trên sao Hoả khoan vào đá, bột đá khoan lên thường không đỏ mà xám, xám xanh hoặc nâu sẫm. Những tảng đá bị gió thổi sạch bụi cũng hiện ra màu tối. Điều này cho thấy màu đỏ chủ yếu nằm ở lớp ngoài cùng, như lớp bột ớt rắc trên mặt một đĩa thức ăn màu khác.

Ở nhiều vùng, bánh xe tự hành cày lên lớp đất bên dưới và để lộ những vệt sáng màu khác hẳn. Có lần, bánh xe vô tình cày lên lớp đất trắng giàu khoáng chất liên quan tới nước, thứ mà nếu chỉ nhìn từ trên cao sẽ không bao giờ thấy. Những phát hiện kiểu này nhắc rằng trên sao Hoả, nhìn bề mặt chưa đủ, phải đào xuống.

Các vùng cực của sao Hoả thì có mũ băng trắng, gồm băng nước và băng khí cacbonic đóng lại theo mùa. Một số vùng đồng bằng lớn lại sẫm màu vì bụi đỏ bị gió thổi đi, để lộ cát đá núi lửa tối màu. Vì thế qua kính thiên văn, sao Hoả không đỏ đều mà có những mảng sáng tối thay đổi theo mùa, điều từng khiến người xưa tưởng là thảm thực vật mọc rồi tàn.

Bầu trời sao Hoả màu gì và vì sao hoàng hôn lại xanh

Bầu trời Trái Đất xanh vì không khí tán xạ ánh sáng xanh mạnh hơn ánh sáng đỏ. Không khí sao Hoả rất loãng, chỉ khoảng một phần trăm áp suất trên Trái Đất, nên kiểu tán xạ ấy yếu. Thứ quyết định màu trời ở đó là bụi mịn lơ lửng. Ban ngày, ảnh chụp từ mặt đất cho thấy bầu trời màu vàng nhạt pha nâu hồng, thường được tả là màu bơ caramen.

Lúc hoàng hôn thì ngược lại hoàn toàn. Khi Mặt Trời xuống thấp, ánh sáng phải đi xuyên qua lớp không khí đầy bụi dài hơn. Các hạt bụi sao Hoả có kích thước khiến chúng hướng ánh sáng xanh đi tới gần như cùng chiều với tia nắng, trong khi ánh sáng đỏ bị tản đi tứ phía. Kết quả là quanh đĩa Mặt Trời đang lặn có một quầng màu xanh lam lạnh, trong khi phần trời còn lại vẫn ngả vàng nâu.

Các xe tự hành đã chụp được nhiều hoàng hôn như vậy. Với người trên Trái Đất quen hoàng hôn đỏ cam, đây có lẽ là một trong những cảnh khó tin nhất của chuyến đi. Mặt Trời nhìn từ sao Hoả cũng nhỏ hơn, chỉ khoảng hai phần ba kích thước ta thấy từ Trái Đất, và ánh nắng tới đó chỉ còn chưa tới một nửa so với ở Trái Đất.

Tự làm "đất sao Hoả" trong lọ để hiểu vì sao gỉ sắt nhuộm đỏ

Thí nghiệm nhỏ dưới đây dùng đồ có sẵn trong nhà, hợp cho phụ huynh và học sinh tiểu học, trung học cơ sở. Ví dụ giả định: cô giáo lớp 6 ở Đà Nẵng cho cả lớp làm trong một tuần, mỗi nhóm một lọ.

  1. Chuẩn bị hai lọ thuỷ tinh nhỏ, mỗi lọ một nắm cát sạch màu xám hoặc trắng.
  2. Lọ thứ nhất trộn thêm một ít mạt sắt hoặc vài sợi bùi nhùi thép cắt vụn. Lọ thứ hai để nguyên làm lọ đối chứng.
  3. Rưới vài thìa nước muối loãng vào cả hai lọ cho ẩm, không ngập. Muối chỉ làm phản ứng nhanh hơn để kịp thấy trong vài ngày.
  4. Để hai lọ mở nắp ở chỗ thoáng, mỗi ngày quan sát và chụp một tấm ảnh cùng góc, cùng ánh sáng.
  5. Sau vài ngày, lọ có sắt chuyển dần sang màu nâu đỏ, lọ đối chứng gần như không đổi. Cho học sinh ghi lại mình thấy gì chứ không chỉ ghi kết quả đúng.
  6. Đổ một ít cát đỏ ra giấy trắng, khuấy lên: phần đỏ chủ yếu là lớp bao ngoài hạt cát, đúng như bụi sao Hoả.

Khi giải thích, nói rõ đây là mô hình đơn giản: trên sao Hoả gần như không có nước lỏng và quá trình kéo dài hàng tỷ năm chứ không phải vài ngày. Đeo găng khi cầm bùi nhùi thép, rửa tay sau thí nghiệm, không để trẻ nhỏ cho mạt sắt vào miệng.

Ba cỡ bão bụi trên sao Hoả

Bão bụi trên sao Hoả xảy ra thường xuyên, mạnh nhất vào mùa sao Hoả ở gần Mặt Trời. Các nhà khoa học hay chia chúng thành ba cỡ.

Cỡ bãoPhạm viKéo dàiẢnh hưởng
Bão địa phươngVài chục tới vài trăm cây sốVài ngàyRất thường gặp, quan sát được từ quỹ đạo gần như liên tục
Bão khu vựcBao phủ một vùng lớn cỡ một lục địaVài tuầnLàm bầu trời tối hẳn ở vùng bị ảnh hưởng
Bão toàn hành tinhBụi che gần như toàn bộ sao HoảCó thể nhiều tuần tới vài thángXảy ra vài năm một lần, không đều, khó dự báo

Năm 2018, một cơn bão bụi toàn hành tinh đã che Mặt Trời nhiều tuần liền. Xe tự hành Opportunity chạy bằng pin Mặt Trời, đã hoạt động hơn mười bốn năm, bị mất năng lượng và không bao giờ liên lạc lại được. Cơn bão ấy cũng cho thấy một điều lạ: bụi hấp thụ ánh nắng làm khí quyển trên cao ấm lên, khiến bão tự nuôi mình lan rộng.

Lốc bụi và gió sao Hoả mạnh tới đâu

Lốc bụi rất phổ biến. Vào những buổi trưa nắng, mặt đất nóng lên làm không khí sát đất bốc lên xoáy thành cột, cuốn bụi lên cao, giống lốc xoáy nhỏ trên cánh đồng khô ở Trái Đất nhưng có thể cao và lớn hơn nhiều.

Lốc bụi để lại vệt trên mặt đất. Ảnh chụp từ quỹ đạo thấy những đường ngoằn ngoèo sẫm màu chằng chịt trên đồng bằng. Đó là nơi lốc bụi đi qua, cuốn bay lớp bụi đỏ sáng màu và để lộ đất tối bên dưới.

Lốc bụi từng cứu xe tự hành. Bụi bám lên tấm pin Mặt Trời làm giảm điện năng theo thời gian. Có những lần một cơn gió hay lốc bụi đi qua thổi sạch tấm pin, giúp xe hoạt động lâu hơn nhiều so với dự tính.

Gió mạnh nhưng lực đẩy yếu. Gió sao Hoả có thể rất nhanh, nhưng vì không khí loãng chỉ khoảng một phần trăm của Trái Đất, lực nó đẩy lên vật thể yếu hơn hẳn. Cảnh trong phim khi bão quật đổ cả tàu là cường điệu; gió sao Hoả nâng được bụi mịn, nhưng khó lật được thiết bị nặng.

Bụi sao Hoả gây khó cho người và máy thế nào

Với những người lên kế hoạch đưa người tới sao Hoả, bụi là một trong những rắc rối thực tế nhất, ít được nhắc trong phim nhưng được bàn rất kỹ trong các báo cáo kỹ thuật:

  • Bụi rất mịn, có thể lọt vào khớp nối, khoá kéo của bộ đồ du hành, ổ trục của bánh xe, làm mòn và kẹt thiết bị theo thời gian.
  • Bụi tích điện, dễ bám dính lên bề mặt như tấm pin Mặt Trời, ống kính, kính mũ, và khó lau sạch.
  • Đất sao Hoả có các muối gọi là peclorat, thứ có hại cho cơ thể nếu hít hoặc nuốt phải lượng đáng kể; bụi mang vào khu ở là vấn đề cần xử lý.
  • Bão bụi làm giảm nắng nhiều tuần, đe doạ các hệ thống chỉ dựa vào năng lượng Mặt Trời.
  • Bụi lơ lửng làm tầm nhìn kém và gây nhiễu cho một số thiết bị đo đạc, liên lạc.

Vì vậy nhiều thiết kế khu ở trên sao Hoả có buồng chuyển tiếp để rũ bụi trước khi vào trong, hoặc để bộ đồ du hành gắn bên ngoài tường cho người chui vào từ phía trong. Đây là những ý tưởng trên bản vẽ, chưa ai thử trên sao Hoả thật.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sao Hoả có màu đỏ?

Vì bề mặt sao Hoả phủ lớp bụi mịn chứa nhiều ôxít sắt, chất gần giống gỉ sắt. Bụi phủ khắp đất đá và lơ lửng trong không khí nên cả hành tinh nhìn từ xa có màu đỏ cam.

Bầu trời trên sao Hoả màu gì?

Ban ngày bầu trời sao Hoả màu vàng nhạt pha nâu hồng do bụi lơ lửng. Lúc hoàng hôn, quanh Mặt Trời lại có quầng màu xanh lam, ngược với hoàng hôn đỏ cam trên Trái Đất.

Bão bụi trên sao Hoả có phủ cả hành tinh không?

Có. Vài năm một lần, bão bụi có thể lan ra che gần như toàn bộ sao Hoả trong nhiều tuần tới vài tháng. Năm 2018, một cơn bão như vậy đã làm một xe tự hành chạy bằng pin Mặt Trời ngừng hoạt động.

Gió trên sao Hoả có thổi bay được người không?

Khó có thể. Gió sao Hoả có lúc rất nhanh, nhưng không khí chỉ đặc khoảng một phần trăm so với Trái Đất nên lực đẩy yếu hơn hẳn. Gió đủ nâng bụi mịn, nhưng không quật ngã người hay tàu như trong phim.

Dưới lớp bụi đỏ, đá sao Hoả màu gì?

Phần lớn đá sao Hoả là đá núi lửa màu xám sẫm. Khi xe tự hành khoan vào đá, bột khoan thường có màu xám hoặc xám xanh chứ không đỏ, cho thấy màu đỏ chủ yếu nằm ở lớp ngoài cùng.

Lốc bụi trên sao Hoả là gì?

Đó là những cột không khí xoáy bốc lên vào buổi trưa nắng, cuốn bụi lên cao. Chúng để lại những vệt sẫm màu ngoằn ngoèo trên mặt đất nhìn thấy được từ quỹ đạo, và đôi khi thổi sạch bụi trên tấm pin của xe tự hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138