Sao Hoả có hai mặt trăng là Phobos và Deimos, cả hai đều rất nhỏ và méo mó như củ khoai tây: Phobos ngang chừng 22 cây số, Deimos chừng 12 cây số. Chúng từ đâu mà có vẫn là câu hỏi mở, với hai giả thuyết chính: là tiểu hành tinh bị sao Hoả bắt giữ, hoặc là mảnh vỡ văng ra sau một cú va chạm lớn rồi kết lại.
So với Mặt Trăng của Trái Đất, hai mặt trăng này bé tới mức có thể đi bộ vòng quanh Deimos trong vài ngày nếu có chỗ bám chân. Nhưng chúng lại mang những chuyện lạ thường: một cái mọc ở phía tây hai lần mỗi ngày, một cái đang từ từ rơi về phía hành tinh mẹ. Chặng này ghé hai vệ tinh khiêm tốn nhất trong nhóm hành tinh đá.
Hai mặt trăng đặt cạnh nhau
Bảng dưới dùng số làm tròn ở mức phổ thông. Để dễ hình dung, cột cuối so với Mặt Trăng của Trái Đất.
| Đặc điểm | Phobos | Deimos | Mặt Trăng của Trái Đất |
|---|---|---|---|
| Kích thước | Khoảng 27 × 22 × 18 cây số | Khoảng 15 × 12 × 11 cây số | Đường kính khoảng 3.470 cây số |
| Hình dạng | Méo, nhiều rãnh song song, một hố lớn | Méo, bề mặt mịn hơn do lớp bụi lấp hố | Gần cầu |
| Độ cao quỹ đạo trên mặt hành tinh | Khoảng 6.000 cây số | Khoảng 20.000 cây số | Khoảng 384.000 cây số tính từ tâm |
| Đi hết một vòng quỹ đạo | Khoảng 7 giờ 40 phút | Khoảng 30 giờ | Khoảng 27 ngày |
| Xu hướng quỹ đạo | Đang tiến dần vào gần sao Hoả | Đang lùi dần ra xa rất chậm | Đang lùi ra xa vài xăng-ti-mét mỗi năm |
Con số đáng chú ý nhất là khoảng cách. Phobos quay sát sao Hoả hơn bất kỳ mặt trăng nào khác trong Hệ Mặt Trời so với hành tinh mẹ của nó. Chính sự gần gũi này quyết định cả cách nó xuất hiện trên bầu trời lẫn số phận lâu dài của nó.
Được tìm thấy muộn và mang những cái tên đáng sợ
Hai mặt trăng này nhỏ và tối, lại nằm sát một hành tinh sáng, nên rất khó thấy qua kính thiên văn. Mãi tới năm 1877, nhà thiên văn người Mỹ Asaph Hall mới phát hiện ra chúng, trong một đợt sao Hoả tiến gần Trái Đất. Ông đã định bỏ cuộc sau nhiều đêm tìm kiếm không thấy gì, và theo câu chuyện thường được kể, chính vợ ông đã khuyên ông kiên trì thêm.
Tên hai mặt trăng lấy từ thần thoại Hy Lạp cổ: Phobos và Deimos là hai người con đi theo thần chiến tranh, tên mang nghĩa nỗi sợ và nỗi kinh hoàng. Sao Hoả trong văn hoá phương Tây gắn với chiến tranh vì màu đỏ như máu, nên hai mặt trăng được đặt tên như hai kẻ tuỳ tùng. Chữ "phobia", nỗi ám ảnh sợ hãi trong tiếng Anh, có cùng gốc với tên Phobos.
Một chi tiết thú vị thường được nhắc: hơn một thế kỷ trước khi hai mặt trăng được tìm ra, một nhà văn châu Âu đã viết trong một tác phẩm châm biếm rằng sao Hoả có hai mặt trăng nhỏ. Đó là sự trùng hợp đoán đúng, không dựa trên quan sát nào, nhưng vẫn là giai thoại được yêu thích trong lịch sử thiên văn.
Phobos mọc ở phía tây, hai lần mỗi ngày
Sao Hoả tự quay một vòng mất khoảng 24 giờ 37 phút, gần bằng một ngày Trái Đất. Phobos đi hết một vòng quỹ đạo chỉ khoảng 7 giờ 40 phút, nhanh hơn hành tinh tự quay rất nhiều. Hệ quả là người đứng trên sao Hoả sẽ thấy Phobos vượt lên trước, mọc ở phía tây, băng ngang bầu trời trong khoảng bốn giờ rồi lặn ở phía đông, và lặp lại chừng hai lần trong một ngày sao Hoả.
Đây là điều ngược hẳn với Mặt Trăng của ta, thứ mọc ở phía đông như Mặt Trời vì nó đi quanh Trái Đất chậm hơn Trái Đất tự quay rất nhiều. Deimos thì nằm ở quỹ đạo xa hơn, đi một vòng mất khoảng 30 giờ, chỉ chậm hơn một chút so với nhịp tự quay của sao Hoả. Nó mọc ở phía đông như bình thường nhưng trôi trên trời rất chậm, có thể ở trên đường chân trời hơn hai ngày liền.
Hai mặt trăng chuyển động ngược chiều nhau trên cùng một bầu trời là cảnh không có ở Trái Đất. Với học sinh, đây là bài tập tư duy hay: vẽ một vòng tròn cho sao Hoả, hai vòng cho hai quỹ đạo, rồi cho các em tự suy ra vì sao một cái "chạy trước" còn một cái "tụt lại" so với người đứng trên mặt đất.
Vì sao hai mặt trăng không tròn như Mặt Trăng của ta
Một thiên thể chỉ tự kéo mình thành hình cầu khi đủ lớn, tức là khi lực hấp dẫn của chính nó đủ mạnh để ép đá chảy dần về phía tâm. Ngưỡng này với thiên thể bằng đá vào khoảng vài trăm cây số đường kính. Phobos và Deimos nhỏ hơn rất nhiều, nên chúng giữ nguyên hình dạng lổn nhổn từ lúc hình thành và sau các cú va chạm.
Đặc điểm nổi bật nhất trên Phobos là một hố va chạm rộng chừng chín cây số, gần bằng một nửa bề ngang của cả mặt trăng. Cú va chạm tạo ra hố này hẳn đã suýt làm Phobos vỡ tung. Bề mặt Phobos còn có nhiều rãnh song song dài; nguồn gốc của chúng vẫn còn tranh luận, một số nhà khoa học cho rằng chúng liên quan tới lực kéo của sao Hoả làm Phobos bị căng ra, một số khác cho rằng do các mảnh vỡ văng ra từ va chạm lăn trên bề mặt.
Trọng lực trên Phobos yếu tới mức một người có thể nhảy lên và bay đi rất xa, thậm chí ở một số chỗ có thể thoát khỏi nó nếu bật đủ mạnh. Đi lại trên đó giống như lơ lửng trên một tảng đá khổng lồ hơn là đi bộ. Bụi mịn phủ bề mặt, đặc biệt dày trên Deimos, khiến các hố của Deimos trông nông và mờ hơn.
Hai giả thuyết về nguồn gốc và chỗ mỗi bên còn vướng
Giả thuyết tiểu hành tinh bị bắt. Màu sắc và độ tối của Phobos, Deimos giống một số loại tiểu hành tinh giàu cacbon ở vành đai tiểu hành tinh. Vì sao Hoả nằm gần vành đai, có thể nó đã tóm được hai vật thể đi lạc.
Chỗ vướng của giả thuyết này. Vật thể bị bắt thường có quỹ đạo dẹt và nghiêng lệch. Trong khi đó quỹ đạo của cả hai mặt trăng gần như tròn và nằm gần mặt phẳng xích đạo sao Hoả. Để giải thích, cần thêm những điều kiện đặc biệt khó xảy ra.
Giả thuyết mảnh vỡ sau va chạm. Một thiên thể lớn có thể đã đâm vào sao Hoả thời xa xưa, hất một lượng lớn vật chất lên quỹ đạo. Mảnh vỡ kết lại thành một đĩa quanh hành tinh, từ đó hình thành các mặt trăng, giống cách Mặt Trăng của ta được cho là đã ra đời.
Chỗ vướng của giả thuyết này. Nếu được tạo từ vật chất sao Hoả, thành phần của hai mặt trăng phải gần với đá sao Hoả. Dữ liệu từ xa hiện chưa đủ chắc để khẳng định điều đó.
Cách phân xử. Câu trả lời rõ nhất sẽ đến khi lấy được mẫu đất Phobos đưa về Trái Đất phân tích. Nhật Bản đã chuẩn bị một sứ mệnh với mục tiêu đó; kết quả của nó sẽ là bằng chứng trực tiếp đầu tiên.
Phobos đang rơi: số phận trong vài chục triệu năm tới
Mặt Trăng của Trái Đất đang lùi xa dần, còn Phobos thì ngược lại: nó đang tiến dần vào gần sao Hoả, chừng vài mét mỗi thế kỷ. Lý do là nó quay quanh nhanh hơn hành tinh tự quay. Lực hấp dẫn của Phobos kéo sao Hoả phình nhẹ, nhưng chỗ phình bị tụt lại phía sau Phobos, và chính chỗ phình ấy kéo ngược Phobos, làm nó mất dần năng lượng quỹ đạo.
Theo các ước tính phổ biến, trong khoảng vài chục triệu năm nữa Phobos sẽ tới gần sao Hoả đến mức lực kéo của hành tinh xé nó ra. Có hai kịch bản: Phobos vỡ thành vô số mảnh trải thành một vành đai mỏng quanh sao Hoả, hoặc một phần lớn rơi thẳng xuống bề mặt. Có thể cả hai cùng xảy ra. Nếu thành vành đai, sao Hoả sẽ có một vành giống phiên bản nhỏ của vành sao Thổ trong một thời gian.
Vài chục triệu năm nghe rất dài với đời người, nhưng chỉ là một khoảnh khắc ngắn trong lịch sử hơn bốn tỷ năm của sao Hoả. Một số nhà khoa học còn đặt câu hỏi: biết đâu sao Hoả đã từng có những mặt trăng khác trải qua đúng chu trình này, vỡ thành vành rồi lại kết thành mặt trăng mới, và Phobos ngày nay chỉ là một thế hệ trong chuỗi ấy. Đó là ý tưởng thú vị nhưng còn là giả thuyết.
Đứng trên sao Hoả nhìn hai mặt trăng
Từ vùng xích đạo sao Hoả, Phobos hiện lên như một hình bầu dục sáng mờ, kích thước chỉ chừng một phần ba Mặt Trăng tròn nhìn từ Trái Đất. Deimos thì nhỏ và xa tới mức trông gần như một ngôi sao sáng, khó nhận ra là một hình khối. Cả hai đều tối màu, phản xạ ánh sáng kém, nên không thể soi sáng đêm sao Hoả như trăng rằm trên quê ta.
Vì Phobos quay quá gần và gần mặt phẳng xích đạo, người đứng ở vùng gần cực sao Hoả sẽ không bao giờ thấy nó: nó nằm khuất dưới đường chân trời. Chỉ những ai ở gần xích đạo mới thấy Phobos lên cao trên bầu trời.
Khi Phobos đi ngang trước Mặt Trời, nó không che kín được đĩa Mặt Trời mà chỉ cắn một mảng tối hình củ khoai trượt qua. Nhật thực một phần như vậy diễn ra rất nhanh, chưa tới một phút. Các xe tự hành đã quay được những đoạn phim ngắn về hiện tượng này, và các nhà khoa học dùng chúng để đo chính xác hơn quỹ đạo đang co dần của Phobos.
Câu hỏi thường gặp
Sao Hoả có mấy mặt trăng?
Sao Hoả có hai mặt trăng là Phobos và Deimos. Cả hai đều rất nhỏ, hình dạng méo mó, Phobos ngang khoảng 22 cây số và Deimos khoảng 12 cây số.
Phobos và Deimos từ đâu mà có?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Hai giả thuyết chính là chúng là tiểu hành tinh bị sao Hoả bắt giữ, hoặc là mảnh vỡ văng ra sau một cú va chạm lớn rồi kết lại. Mẫu đất lấy từ Phobos sẽ giúp phân xử.
Vì sao Phobos sẽ rơi xuống sao Hoả?
Vì Phobos quay quanh nhanh hơn sao Hoả tự quay, lực tương tác hấp dẫn làm nó mất dần năng lượng và tiến lại gần hành tinh chừng vài mét mỗi thế kỷ. Trong vài chục triệu năm nữa nó có thể vỡ thành vành đai hoặc rơi xuống.
Vì sao Phobos mọc ở hướng tây?
Phobos đi hết một vòng quỹ đạo chỉ khoảng 7 giờ 40 phút, nhanh hơn sao Hoả tự quay. Người đứng trên sao Hoả thấy nó vượt lên trước, mọc ở phía tây và lặn ở phía đông, khoảng hai lần mỗi ngày.
Ai phát hiện hai mặt trăng của sao Hoả?
Nhà thiên văn người Mỹ Asaph Hall phát hiện Phobos và Deimos vào năm 1877, trong một đợt sao Hoả ở gần Trái Đất. Chúng nhỏ và tối nên khó thấy hơn nhiều so với mặt trăng của các hành tinh lớn.
Vì sao Phobos và Deimos không tròn?
Vì chúng quá nhỏ. Một thiên thể đá chỉ tự kéo mình thành hình cầu khi đường kính tới khoảng vài trăm cây số; hai mặt trăng này nhỏ hơn rất nhiều nên giữ nguyên hình dạng lổn nhổn.