Olympus Mons trên sao Hoả là một núi lửa hình khiên cao khoảng 22 cây số tính từ đồng bằng xung quanh, gấp khoảng hai lần rưỡi độ cao đỉnh Everest so với mực nước biển. Chân núi trải rộng hơn 600 cây số, cỡ khoảng cách từ Hà Nội vào tới Huế. Nó được biết tới như ngọn núi cao nhất từng đo được trên một hành tinh trong Hệ Mặt Trời.
Núi cao như vậy được là nhờ hai điều mà Trái Đất không có: trọng lực yếu hơn và vỏ hành tinh không trôi. Điều lạ hơn nữa là nếu đứng trên sườn núi, bạn gần như không nhận ra mình đang ở trên một ngọn núi. Chặng này leo lên nóc nhà của sao Hoả.
Cao 22 cây số là đo từ đâu
Trên Trái Đất, độ cao núi được tính từ mực nước biển trung bình. Sao Hoả không có biển, nên các nhà khoa học dùng một mặt tham chiếu tính toán từ hình dạng và trường hấp dẫn của hành tinh, đóng vai trò như mực nước biển ảo. So với mặt này, đỉnh Olympus cao khoảng 21 tới 22 cây số.
Cách hiểu dễ hình dung hơn là so với đồng bằng xung quanh chân núi. Theo cách này, Olympus vẫn cao hơn hai mươi cây số, và quanh chân núi có một vách đá dựng đứng cao nhiều cây số ở nhiều đoạn. Một số nguồn ghi con số lớn hơn, khoảng 25 cây số, vì tính từ chỗ thấp nhất quanh chân núi. Các con số chênh nhau là do mốc đo, không phải do ai đo sai.
Bài học cho người đọc: khi so độ cao núi giữa các hành tinh, nên chú ý mốc tính. Everest cao khoảng 8,8 cây số so với mực nước biển, nhưng nếu đo từ chân núi trên cao nguyên Tây Tạng thì phần nhô lên thấp hơn nhiều. Còn Mauna Kea ở Hawaii nếu đo từ đáy biển lên đỉnh thì cao hơn cả Everest. Dù tính theo cách nào, Olympus vẫn vượt xa mọi ngọn núi trên Trái Đất.
Olympus đặt cạnh những ngọn núi lớn nhất Trái Đất
Các con số làm tròn, chỉ để thấy tỷ lệ. Mauna Loa là núi lửa hình khiên lớn nhất Trái Đất, cùng kiểu với Olympus, nên so sánh hai núi này công bằng hơn so với Everest.
| Ngọn núi | Nơi | Kiểu núi | Độ cao (khoảng) | Bề rộng chân núi (khoảng) |
|---|---|---|---|---|
| Olympus Mons | Sao Hoả | Núi lửa hình khiên | 22 cây số trên đồng bằng quanh nó | Hơn 600 cây số |
| Everest | Trái Đất, dãy Himalaya | Núi do hai mảng lục địa xô vào nhau | 8,8 cây số trên mực nước biển | Thuộc một dãy núi dài, không đứng riêng |
| Mauna Kea | Trái Đất, Hawaii | Núi lửa hình khiên | Hơn 4 cây số trên mực nước biển, khoảng 10 cây số tính từ đáy biển | Vài chục cây số |
| Mauna Loa | Trái Đất, Hawaii | Núi lửa hình khiên | Khoảng 4 cây số trên mực nước biển | Khoảng một trăm cây số |
Bề rộng chân núi là chỗ Olympus khác biệt nhất. Nếu đặt nó lên bản đồ Việt Nam, chân núi sẽ phủ kín cả một vùng rộng lớn chạy dọc mấy tỉnh liền nhau. Miệng núi lửa trên đỉnh cũng rộng khoảng tám mươi cây số, gồm nhiều hố sụt lồng vào nhau, đủ chứa vừa cả một thành phố lớn.
Vì sao núi lửa sao Hoả cao tới như vậy
Trọng lực yếu. Trọng lực trên sao Hoả chỉ khoảng 38 phần trăm Trái Đất. Núi càng cao càng nặng, đè lên lớp vỏ bên dưới. Trọng lực yếu thì vỏ chịu được khối núi lớn hơn trước khi lún xuống hay sụp đổ.
Vỏ hành tinh không trôi. Vỏ Trái Đất chia thành nhiều mảng kiến tạo trôi chậm. Ở Hawaii, mảng vỏ trôi qua một điểm nóng đứng yên bên dưới, nên dung nham tạo ra cả một chuỗi đảo, mỗi đảo một núi lửa vừa phải. Sao Hoả không có kiến tạo mảng như vậy, điểm nóng cứ đổ dung nham lên đúng một chỗ, núi cứ thế cao mãi.
Dung nham loãng chảy xa. Núi lửa hình khiên được tạo bởi dung nham loãng, chảy thành lớp mỏng, xa trước khi nguội. Lớp này chồng lên lớp khác qua thời gian rất dài, tạo ra ngọn núi thoải nhưng khổng lồ.
Thời gian rất dài. Olympus và các núi lửa vùng Tharsis được cho là đã hoạt động qua hàng trăm triệu tới hàng tỷ năm. Không có xói mòn mạnh bởi mưa và sông như trên Trái Đất ngày nay, những gì được đắp lên phần lớn vẫn còn đó.
Ngọn núi ló lên khỏi cơn bão bụi: Olympus được nhận ra thế nào
Từ thế kỷ mười chín, những người quan sát sao Hoả qua kính thiên văn đã thấy ở vùng này một đốm sáng thỉnh thoảng hiện rõ, đặt cho nó cái tên có nghĩa là "tuyết của Olympus". Họ không biết đó là núi. Đốm sáng có lẽ là mây băng bám quanh sườn núi cao, phản chiếu ánh nắng, chứ không phải tuyết theo nghĩa ta thường hiểu.
Câu trả lời đến vào đầu thập niên 1970, khi tàu thăm dò đầu tiên bay quanh sao Hoả tới nơi đúng lúc hành tinh đang chìm trong một cơn bão bụi toàn cầu. Bụi che kín gần như mọi thứ. Những vật thể đầu tiên lộ ra khỏi màn bụi là vài đốm tối nhô lên, mà các nhà khoa học nhanh chóng nhận ra là đỉnh của những núi lửa cao tới mức vượt hẳn lên trên tầng bụi. Olympus là một trong số đó.
Khi bão lắng xuống, tàu chụp được toàn cảnh và người ta mới thấy hết tầm vóc của ngọn núi. Câu chuyện này hay được kể như một ví dụ về sự kiên nhẫn trong khoa học: dữ liệu ban đầu tưởng như vô dụng vì bụi che, hoá ra lại cho một gợi ý quan trọng. Nó cũng nhắc rằng tên gọi trong thiên văn đôi khi mang dấu vết của thời chưa hiểu rõ, và được giữ lại dù ý nghĩa ban đầu đã sai.
Leo lên Olympus thì nhìn thấy gì
Điều bất ngờ nhất là sườn núi rất thoải, phần lớn chỉ dốc vài độ, thoải hơn cả nhiều con dốc trên đường phố. Người leo sẽ đi bộ hàng trăm cây số trên một mặt nghiêng gần như bằng phẳng. Chỉ có những đoạn vách đá ở rìa chân núi là thử thách thật, vì chúng dựng gần như thẳng đứng cao nhiều cây số.
Vì núi quá rộng và sao Hoả nhỏ hơn Trái Đất, đường chân trời trên sao Hoả gần hơn. Đứng trên đỉnh Olympus, bạn sẽ không thấy chân núi, vì nó đã khuất dưới đường cong của hành tinh. Xung quanh chỉ là một vùng đất thoải đi xuống mọi phía. Ngược lại, đứng ở đồng bằng cách xa, bạn cũng không thể thấy trọn vẹn ngọn núi trong một tầm mắt như ta ngắm núi Phú Sĩ trên ảnh.
Trên đỉnh, không khí còn loãng hơn cả ở mặt đất sao Hoả, vốn đã chỉ bằng khoảng một phần trăm Trái Đất. Bụi lơ lửng ít hơn nên bầu trời ở đó tối hơn, gần với màu không gian. Từ quỹ đạo, người ta đôi khi thấy mây băng mỏng bám quanh sườn các núi lửa lớn vào một số mùa, khi không khí bị đẩy lên cao và lạnh đi.
Vùng Tharsis và vết nứt khổng lồ bên cạnh
Olympus không đứng một mình. Nó nằm ở rìa một vùng cao nguyên núi lửa lớn tên Tharsis, nơi có thêm ba núi lửa hình khiên khổng lồ xếp thành một hàng gần như thẳng. Riêng mỗi núi trong ba núi này cũng cao hơn bất kỳ ngọn núi nào trên Trái Đất. Toàn bộ vùng Tharsis phình cao lên so với phần còn lại của hành tinh, nặng tới mức có thể đã làm lệch cả trục quay của sao Hoả thời xa xưa.
Ở phía đông Tharsis là Valles Marineris, một hệ thống hẻm núi dài khoảng bốn nghìn cây số, gấp hơn hai lần chiều dài đất liền Việt Nam từ bắc vào nam. Nhiều đoạn sâu vài cây số, có chỗ sâu hơn bảy cây số. Đây không phải hẻm do sông đào như hẻm núi ở Trái Đất, mà chủ yếu là vết nứt do vỏ hành tinh bị kéo căng khi vùng Tharsis phình lên, sau đó được mở rộng thêm bởi sụt lở và có thể cả nước chảy.
Nếu đặt Valles Marineris lên Trái Đất, nó sẽ trải dài gần như xuyên một lục địa. Đứng ở mép hẻm, bờ bên kia ở nhiều đoạn nằm ngoài tầm mắt. Đó là lý do khi nhìn ảnh toàn cảnh sao Hoả, vết rạch dài ở gần xích đạo hiện lên rõ như một vết sẹo.
Olympus còn là núi lửa sống không
Đếm số hố va chạm trên các dòng dung nham là cách các nhà khoa học ước tuổi bề mặt: mặt đất càng già càng bị thiên thạch rơi trúng nhiều. Một số dòng dung nham trên sườn Olympus có rất ít hố, cho thấy chúng tương đối trẻ về mặt địa chất, có thể chỉ khoảng vài triệu tới vài chục triệu năm. Với một hành tinh hơn bốn tỷ năm tuổi, đó là mới hôm qua.
Tuy vậy, chưa ai thấy Olympus phun trào, và không có dấu hiệu hoạt động hiện nay. Các nhà khoa học hay dùng chữ "ngủ yên" thay vì "đã tắt": núi lửa có thể yên lặng rất lâu giữa các đợt phun. Dữ liệu từ một trạm đo địa chấn từng đặt trên sao Hoả cho thấy hành tinh vẫn còn những rung chấn bên trong, và ở một số vùng khác có dấu hiệu hoạt động núi lửa khá gần đây.
Nói cho học sinh, có thể tóm thế này: Olympus là một gã khổng lồ đang ngủ say, có lẽ đã ngủ hàng triệu năm, và khả năng nó thức dậy trong đời người là rất thấp. Nhưng sao Hoả bên trong chưa hoàn toàn nguội lạnh, và đó là điều làm các nhà khoa học vẫn chưa thôi tò mò.
Câu hỏi thường gặp
Núi Olympus trên sao Hoả cao bao nhiêu?
Khoảng 21 tới 22 cây số tính từ mặt tham chiếu hoặc đồng bằng xung quanh, gấp khoảng hai lần rưỡi Everest. Một số nguồn ghi tới khoảng 25 cây số vì tính từ chỗ thấp nhất quanh chân núi.
Olympus có phải núi cao nhất Hệ Mặt Trời không?
Nó thường được gọi là núi cao nhất đã biết trên một hành tinh trong Hệ Mặt Trời. Một đỉnh trung tâm trong hố va chạm lớn trên tiểu hành tinh Vesta có độ cao xấp xỉ theo một số cách đo, nên so sánh tuỳ vào mốc tính.
Vì sao núi lửa trên sao Hoả cao hơn trên Trái Đất?
Vì trọng lực sao Hoả yếu hơn và vỏ hành tinh không trôi theo các mảng kiến tạo. Dung nham cứ đổ lên đúng một chỗ qua thời gian rất dài nên núi cao dần mà không bị trôi đi thành chuỗi núi nhỏ như Hawaii.
Đứng trên đỉnh Olympus có thấy chân núi không?
Không. Núi quá rộng và sao Hoả nhỏ nên đường chân trời gần, chân núi khuất dưới đường cong hành tinh. Người đứng trên đỉnh chỉ thấy một vùng đất thoải đi xuống mọi phía.
Núi Olympus còn hoạt động không?
Chưa thấy dấu hiệu phun trào hiện nay. Một số dòng dung nham trên sườn khá trẻ về mặt địa chất, nên các nhà khoa học coi nó là núi lửa đang ngủ yên hơn là đã tắt hẳn.
Valles Marineris là gì?
Đó là hệ thống hẻm núi dài khoảng bốn nghìn cây số ở phía đông vùng Tharsis trên sao Hoả, nhiều đoạn sâu vài cây số. Nó chủ yếu là vết nứt do vỏ hành tinh bị kéo căng, sau đó được mở rộng bởi sụt lở.