TanCung.comTận Cùng
Mặt Trăng và các hành tinh đá

Mặt khuất của Mặt Trăng: vì sao ta chỉ thấy một mặt và mặt kia trông ra sao

Mặt Trăng tự quay đúng một vòng trong lúc đi hết một vòng quanh Trái Đất nên luôn quay một mặt về ta. Mặt khuất không tối, chỉ khác hẳn: ít biển, nhiều hố.

Far side of the Moon seen from a spacecraft window, heavily cratered bright gray highlands under harsh sunlight, small blue Earth absent, black sky, wide angle

Ta chỉ thấy một mặt của Mặt Trăng vì nó tự quay quanh trục đúng một vòng trong thời gian đi hết một vòng quanh Trái Đất, khoảng 27 ngày. Hai chuyển động khớp nhau nên mặt hướng về ta gần như không đổi. Hiện tượng này gọi là khoá thuỷ triều: lực hấp dẫn của Trái Đất qua hàng tỷ năm đã hãm tốc độ tự quay của Mặt Trăng cho tới khi hai nhịp trùng nhau.

Mặt bên kia, thường gọi là mặt khuất, không hề tối hơn mặt ta thấy; nó vẫn có ngày và đêm như bình thường. Điều lạ là nó trông khác hẳn: gần như không có những vùng sẫm màu rộng lớn mà mắt thường thấy trên trăng rằm, thay vào đó là vùng cao sáng màu dày đặc hố va chạm. Chặng này của chuyến đi dừng lại ở chính vùng đất ấy.

Vì sao Mặt Trăng luôn quay cùng một mặt về phía Trái Đất

Nhiều người nghe "chỉ thấy một mặt" liền nghĩ Mặt Trăng không tự quay. Thật ra nó có quay, chỉ là quay rất chậm, mỗi vòng mất khoảng 27 ngày, đúng bằng thời gian nó đi một vòng quanh Trái Đất. Thử hình dung bạn đi vòng quanh một cái bàn mà mặt luôn nhìn vào bàn: hết một vòng bàn, người bạn cũng đã xoay đủ một vòng so với bức tường, nhưng người ngồi ở bàn chỉ thấy mặt trước của bạn.

Sự khớp nhịp ấy không phải ngẫu nhiên. Lực hấp dẫn của Trái Đất kéo Mặt Trăng hơi phình ra theo hướng nối hai thiên thể. Khi Mặt Trăng còn trẻ và quay nhanh hơn, chỗ phình ấy liên tục bị kéo lệch, sinh ra ma sát bên trong đá, làm tốc độ tự quay chậm dần. Quá trình chỉ dừng khi chỗ phình đứng yên, tức là khi Mặt Trăng quay đúng một vòng mỗi lần đi một vòng quỹ đạo.

Khoá thuỷ triều rất phổ biến trong vũ trụ. Phần lớn các mặt trăng lớn của sao Mộc, sao Thổ cũng luôn quay một mặt về hành tinh mẹ của chúng. Trái Đất cũng đang chịu tác động ngược lại: ngày của ta dài thêm một chút qua từng thế kỷ, dù chậm tới mức đời người không cảm nhận được.

Mặt khuất không phải mặt tối: ở đó vẫn có ngày và đêm

Cách gọi "mặt tối của Mặt Trăng" xuất hiện trong sách báo, phim ảnh, nhưng đó là cách nói sai về ánh sáng. Mặt Trời chiếu lên mọi phía của Mặt Trăng lần lượt, giống như chiếu lên Trái Đất. Một điểm bất kỳ trên Mặt Trăng có khoảng hai tuần ngày liên tục rồi khoảng hai tuần đêm liên tục.

Vào lúc ta thấy trăng non, tức là gần như không thấy trăng trên trời, thì chính mặt khuất đang được chiếu sáng toàn bộ. Ngược lại, đêm trăng rằm sáng nhất với ta lại là lúc mặt khuất chìm trong đêm dài. Nói cách khác, "khuất" chỉ có nghĩa là khuất khỏi tầm nhìn của người trên Trái Đất, không liên quan tới chuyện sáng hay tối.

Chữ "tối" có một nghĩa đúng duy nhất: trong nhiều thế kỷ, mặt bên kia là vùng chưa ai biết, tối theo nghĩa thông tin. Khi kể cho trẻ, bạn có thể dùng ngay cách gọi "mặt khuất" để tránh hiểu nhầm từ đầu, và hỏi con: khi trăng rằm sáng nhất, mặt bên kia đang là ngày hay đêm?

Thật ra từ Trái Đất ta thấy được nhiều hơn một nửa

Quỹ đạo không tròn đều. Mặt Trăng đi quanh Trái Đất theo một đường hơi dẹt, lúc gần đi nhanh, lúc xa đi chậm, trong khi tốc độ tự quay thì đều. Hai nhịp lệch nhau chút ít khiến mép đông và mép tây của Mặt Trăng lần lượt ló ra thêm một dải hẹp.

Trục hơi nghiêng so với quỹ đạo. Vì độ nghiêng này, có những đêm ta nhìn hơi "từ trên xuống" thấy thêm vùng gần cực bắc, có những đêm nhìn hơi "từ dưới lên" thấy thêm vùng gần cực nam của Mặt Trăng.

Người quan sát cũng di chuyển. Trái Đất tự quay nên lúc trăng mọc và lúc trăng lặn, ta đứng ở hai góc nhìn hơi khác nhau, đủ để thấy thêm một chút ở mép.

Cộng lại khoảng 59 phần trăm. Ba hiệu ứng trên gọi chung là dao động biểu kiến. Gộp hết, qua nhiều đêm, người trên Trái Đất có thể thấy khoảng 59 phần trăm bề mặt Mặt Trăng; khoảng 41 phần trăm còn lại thì không bao giờ thấy được nếu không bay ra ngoài.

Cách tự kiểm. So hai tấm ảnh trăng rằm chụp cách nhau vài tháng, để ý một vùng sẫm màu nằm sát mép: có lần nó gần mép hơn, có lần lùi vào trong. Đó chính là dao động biểu kiến hiện ra bằng mắt.

Mặt khuất trông ra sao khi so với mặt ta vẫn thấy

Ảnh chụp từ tàu thăm dò cho thấy hai nửa Mặt Trăng khác nhau tới mức như hai thế giới. Bảng dưới gom những khác biệt chính, ở mức kiến thức phổ thông các nhà khoa học đã đồng thuận.

Đặc điểmMặt hướng về Trái ĐấtMặt khuất
Vùng sẫm màu (biển Mặt Trăng)Nhiều, rộng, tạo thành hình "chú cuội, cây đa" quen thuộcRất ít, chỉ vài mảng nhỏ
Vùng cao sáng màuCó, xen giữa các biểnChiếm gần hết bề mặt
Mật độ hố va chạmThưa hơn ở các vùng biểnDày đặc, hố chồng lên hố
Độ dày lớp vỏMỏng hơnDày hơn rõ rệt
Bồn va chạm lớnCó nhiều bồn đã bị dung nham lấpCó bồn Nam Cực Aitken, một trong những hố va chạm lớn nhất được biết trong Hệ Mặt Trời

Những "biển" trên Mặt Trăng thật ra là đồng bằng dung nham đông cứng từ rất lâu. Vì vỏ phía gần Trái Đất mỏng hơn, dung nham dễ trồi lên lấp các bồn trũng; phía mặt khuất vỏ dày nên phần lớn bồn trũng vẫn để trơ đá sáng. Vì sao hai nửa có độ dày vỏ khác nhau thì vẫn còn là đề tài nghiên cứu, có nhiều giả thuyết và chưa cái nào được chốt hẳn.

Con người lần đầu nhìn thấy và đặt tàu xuống mặt khuất

Mãi tới năm 1959, khi tàu thăm dò Luna 3 của Liên Xô bay vòng qua phía sau Mặt Trăng, loài người mới có những tấm ảnh đầu tiên về mặt khuất. Ảnh khi đó mờ và nhiễu, nhưng đủ cho thấy một điều bất ngờ: phía bên kia gần như không có biển. Về sau, các phi hành gia bay quanh Mặt Trăng trong chương trình Apollo đã tận mắt nhìn thấy vùng đất này qua cửa sổ tàu.

Đặt tàu xuống mặt khuất khó hơn nhiều so với mặt gần, vì một lý do rất đơn giản: ở đó Trái Đất không bao giờ hiện lên bầu trời, nên tín hiệu vô tuyến không đi thẳng về nhà được. Phải có một vệ tinh chuyển tiếp treo ở vị trí nhìn thấy cả mặt khuất lẫn Trái Đất. Năm 2019, tàu Hằng Nga 4 của Trung Quốc trở thành tàu đầu tiên hạ cánh mềm xuống mặt khuất, nằm trong bồn Nam Cực Aitken, nhờ một vệ tinh chuyển tiếp như vậy.

Năm 2024, một tàu khác của Trung Quốc mang được mẫu đất đá từ mặt khuất về Trái Đất. Các mẫu này giúp so sánh trực tiếp tuổi và thành phần đá hai phía, điều trước đó chỉ suy được qua ảnh và số đo từ quỹ đạo. Kết quả phân tích vẫn đang được công bố dần, nên khi đọc tin bạn nên để ý đâu là kết luận đã được nhiều nhóm kiểm lại, đâu là phát hiện ban đầu.

Đứng ở mặt khuất thì nhìn thấy gì

Điều đầu tiên một người đứng ở giữa mặt khuất nhận ra là sự vắng mặt của Trái Đất. Trên mặt gần, Trái Đất treo gần như cố định ở một chỗ trên bầu trời, chỉ đổi pha từ khuyết tới tròn. Còn ở mặt khuất, dù đứng bao lâu cũng không thấy Trái Đất mọc, vì Mặt Trăng luôn quay lưng phía này về hướng đó.

Ban ngày dài khoảng hai tuần, Mặt Trời chói gắt trên nền trời đen vì không có khí quyển tán xạ ánh sáng. Bóng đổ sắc cạnh, không có vùng nửa tối mềm như trên Trái Đất. Nhiệt độ bề mặt giữa trưa có thể lên trên điểm sôi của nước, rồi trong đêm dài hai tuần lại xuống sâu dưới âm một trăm độ C. Đêm ở mặt khuất là đêm tối thật sự, không có ánh Trái Đất hắt lên như đêm ở mặt gần.

Có một thứ khiến các nhà thiên văn vô tuyến rất thích nơi này: sự yên lặng. Cả khối Mặt Trăng che chắn hết sóng vô tuyến do con người phát ra từ Trái Đất. Đặt ăng-ten ở mặt khuất có thể nghe được những tín hiệu rất yếu từ vũ trụ xa xăm, thứ trên Trái Đất bị nhiễu lấp mất. Vì vậy mặt khuất được xem là một trong những chỗ hứa hẹn nhất để đặt đài quan sát vô tuyến trong tương lai.

Những hiểu nhầm hay gặp về mặt khuất

Khi giải thích cho học sinh hay người thân, mấy chỗ dưới đây là chỗ người ta hay nói sai nhất, kể cả trong một số bài báo phổ thông:

  • Nói Mặt Trăng không tự quay. Nó có quay, mỗi vòng khoảng 27 ngày; chính vì quay đúng nhịp đó nên ta mới chỉ thấy một mặt.
  • Gọi mặt khuất là mặt luôn tối. Mặt khuất được chiếu sáng như mọi nơi khác; khi ta thấy trăng non thì nó đang là ban ngày.
  • Nghĩ rằng người ta giấu thứ gì đó ở mặt khuất. Mặt khuất đã được chụp ảnh toàn bộ từ quỹ đạo với độ phân giải cao; ảnh là dữ liệu công khai của nhiều cơ quan vũ trụ.
  • Cho rằng ta thấy đúng 50 phần trăm. Nhờ dao động biểu kiến, qua thời gian ta thấy được khoảng 59 phần trăm bề mặt.
  • Tin rằng mặt khuất chẳng khác gì mặt gần. Hai nửa khác hẳn về số biển dung nham, độ dày vỏ và mật độ hố va chạm.

Một mẹo khi kể chuyện: dùng quả cam và ngọn đèn bàn. Cầm quả cam đi vòng quanh đầu người ngồi giữa, luôn giữ một vết bút trên vỏ hướng vào người đó. Người ngồi giữa không bao giờ thấy phía sau, còn ngọn đèn vẫn lần lượt chiếu khắp vỏ cam.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trăng có tự quay quanh trục không?

Có. Mặt Trăng tự quay một vòng mất khoảng 27 ngày, đúng bằng thời gian nó đi một vòng quanh Trái Đất. Vì hai chuyển động trùng nhịp nên từ Trái Đất ta luôn thấy gần như cùng một mặt.

Vì sao gọi là mặt tối của Mặt Trăng?

Đó là cách gọi sai về ánh sáng, xuất phát từ việc mặt ấy từng chưa ai biết tới. Mặt khuất vẫn có ngày dài khoảng hai tuần và đêm dài khoảng hai tuần như các phần khác của Mặt Trăng.

Từ Trái Đất thấy được bao nhiêu phần trăm bề mặt Mặt Trăng?

Khoảng 59 phần trăm nếu tính qua nhiều đêm, nhờ quỹ đạo hơi dẹt, trục hơi nghiêng và việc người quan sát di chuyển theo Trái Đất. Phần còn lại chỉ thấy được khi bay ra ngoài.

Ai chụp được mặt khuất của Mặt Trăng lần đầu?

Tàu thăm dò Luna 3 của Liên Xô chụp những tấm ảnh đầu tiên vào năm 1959. Ảnh mờ nhưng đủ cho thấy mặt khuất gần như không có các vùng biển sẫm màu như mặt gần.

Vì sao mặt khuất ít biển Mặt Trăng?

Lớp vỏ phía mặt khuất dày hơn nên dung nham từ bên trong khó trồi lên lấp các bồn trũng. Vì sao vỏ hai phía dày mỏng khác nhau thì vẫn đang được nghiên cứu, có nhiều giả thuyết song song.

Ở mặt khuất có nhìn thấy Trái Đất không?

Không. Vì Mặt Trăng luôn quay lưng phía đó về hướng Trái Đất nên người đứng ở giữa mặt khuất không bao giờ thấy Trái Đất mọc. Đó cũng là lý do tàu đáp ở đây cần vệ tinh chuyển tiếp để liên lạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138