TanCung.comTận Cùng
Ngân Hà và các thiên hà

Hai thiên hà va chạm thế nào khi các ngôi sao gần như không đụng nhau

Khi hai thiên hà va chạm, sao lướt qua nhau vì khoảng trống quá lớn, nhưng khí đâm vào nhau, lực thuỷ triều kéo ra đuôi sao dài và sinh ra một đợt sao mới dồn dập.

Two dusty spiral galaxies overlapping at an angle, bright pink and blue knots of newborn stars flaring where their gas clouds meet, long curved tails of stars sweeping outward

Khi hai thiên hà va chạm, các ngôi sao gần như không bao giờ đụng nhau, vì khoảng trống giữa chúng lớn hơn kích thước của chính chúng hàng chục triệu lần. Thứ thật sự va vào nhau là khí và bụi giữa các sao: mây khí bị nén, nóng lên và sinh ra một đợt sao mới dồn dập. Còn các ngôi sao thì bị lực hấp dẫn của thiên hà kia kéo lệch quỹ đạo, tạo thành những đuôi và vòng sao dài. Sau vài lần lướt qua nhau, hai thiên hà thường hoà thành một.

Chặng này không xoáy vào một cuộc gặp cụ thể mà mở nắp xem cơ chế chung của mọi cuộc va chạm thiên hà. Mục từ đi qua: vì sao sao gần như không đụng nhau, lực thuỷ triều kéo thiên hà biến dạng thế nào, khí và bụi va vào nhau ra sao, những cặp thiên hà đang va chạm mà kính thiên văn chụp được, và va chạm nặng nhẹ khác nhau để lại hình dạng gì.

Vì sao các ngôi sao gần như không đụng nhau

Hãy thu nhỏ Mặt Trời bằng một hạt cát. Theo tỉ lệ đó, ngôi sao gần nhất là một hạt cát khác nằm cách xa vài chục kilômét. Phần lớn đĩa Ngân Hà có mật độ sao thưa như vậy. Khi một thiên hà khác đi xuyên qua, các hạt cát của nó lướt qua những khoảng trống mênh mông ấy, và xác suất hai hạt va trúng nhau nhỏ tới mức trong cả cuộc hợp nhất kéo dài hàng tỷ năm, có thể chỉ một vài cặp sao đụng nhau, thậm chí không cặp nào.

Chỉ ở những vùng rất đặc như lõi thiên hà hay các cụm sao cầu, khoảng cách giữa sao mới đủ nhỏ để va chạm trực tiếp có thể xảy ra, và ngay cả ở đó nó vẫn là chuyện hiếm. Vì vậy, chữ "va chạm" khi nói về thiên hà nên hiểu theo nghĩa hai hệ sao đi xuyên vào nhau và tương tác bằng lực hấp dẫn, không phải hai vật cứng đâm vào nhau.

So sánh này cũng giải thích một điều thoạt nghe nghịch lý: hai thiên hà có thể đi xuyên qua nhau rồi tách ra ở phía bên kia, phần lớn ngôi sao vẫn còn nguyên. Thứ thay đổi là quỹ đạo của chúng, chứ không phải bản thân chúng.

Lực thuỷ triều: thứ thật sự xé thiên hà ra

Dù sao không đụng nhau, mỗi thiên hà vẫn cảm nhận lực hút của thiên hà kia. Lực hút này không đều: phần gần thiên hà bên kia bị kéo mạnh hơn phần xa. Chênh lệch đó gọi là lực thuỷ triều, cùng bản chất với lực khiến nước biển dâng lên theo Mặt Trăng. Ở thang thiên hà, nó đủ mạnh để kéo dãn cả một đĩa sao.

Kết quả hay gặp là hai dải sao dài cong ra hai phía: một dải hướng về thiên hà kia, một dải văng ra phía đối diện. Các nhà thiên văn gọi chúng là đuôi thuỷ triều. Có đuôi dài hàng trăm nghìn năm ánh sáng, dài hơn cả thiên hà mẹ. Những đuôi này không đứng yên, chúng tiếp tục bay theo quỹ đạo mới, một phần sẽ rơi trở lại, một phần có thể thoát hẳn ra không gian giữa các thiên hà.

Năm 1972, hai anh em nhà thiên văn Alar và Juri Toomre dùng mô phỏng máy tính rất đơn giản, chỉ coi sao là những điểm không tương tác với nhau, chịu lực hút của hai khối tâm. Vậy mà kết quả tái tạo được những cầu nối và đuôi sao giống hệt ảnh chụp các cặp thiên hà kỳ lạ trên trời. Từ đó, người ta hiểu nhiều thiên hà hình thù méo mó chính là những thiên hà đang va chạm.

Khí và bụi thì đâm vào nhau thật

Khác với sao, khí giữa các sao trải rộng thành những đám mây lớn. Khi hai thiên hà đi xuyên nhau, mây khí của bên này không thể lướt qua mây khí bên kia mà va thẳng vào nhau. Chỗ va chạm, khí bị nén mạnh, đặc lại và nóng lên, tạo ra các sóng xung kích lan qua thiên hà.

Khí bị nén đặc là nguyên liệu lý tưởng để sinh sao. Vì vậy, các thiên hà đang va chạm thường sáng lên với những chùm sao trẻ màu xanh và những vùng khí hồng phát sáng. Có những thiên hà trong giai đoạn này sinh sao nhanh gấp hàng chục tới hàng trăm lần Ngân Hà hiện nay, tiếng Anh gọi là starburst, tạm dịch là thiên hà sinh sao dữ dội. Một đợt như vậy không kéo dài mãi: nó chỉ kéo dài vài chục tới vài trăm triệu năm, ngắn so với đời thiên hà, rồi lắng xuống khi khí bị dùng hết hoặc bị thổi bay. Nhiều thiên hà như vậy bị bụi bao phủ dày đến mức chủ yếu toả sáng trong vùng hồng ngoại.

Một phần khí còn bị lực thuỷ triều và các dòng chảy hút về phía tâm. Ở đó, nó nuôi hố đen siêu khối lượng, khiến hố đen "ăn" mạnh hơn và vùng lõi sáng rực lên. Nhiều nghiên cứu liên hệ va chạm thiên hà với các giai đoạn hoạt động mạnh của nhân thiên hà, dù không phải mọi lõi hoạt động đều bắt nguồn từ va chạm.

Va chạm nặng hay nhẹ để lại hình dạng gì

Không phải cuộc gặp nào cũng giống nhau. Tỉ lệ khối lượng giữa hai thiên hà và góc đi vào quyết định phần lớn kết quả. Bảng dưới tóm tắt các trường hợp hay gặp:

Kiểu gặp gỡDiễn biến chínhDấu vết để lại
Hai thiên hà cỡ tương đươngCả hai đĩa bị phá, khí bị đốt hoặc dùng hếtThường thành một thiên hà elip lớn
Thiên hà lớn nuốt thiên hà nhỏThiên hà nhỏ bị xé dần, sao rải theo quỹ đạoDòng sao trong quầng, đĩa lớn vẫn giữ
Thiên hà nhỏ đâm xuyên giữa đĩaMột gợn sóng lan ra như ném đá xuống aoThiên hà vòng, như thiên hà Bánh Xe
Hai thiên hà chỉ lướt quaKéo dãn tạm thời rồi tách raNhánh xoắn rõ hơn, cầu sao nối giữa hai bên
Hai thiên hà nghèo khíSao trộn lẫn, gần như không sinh sao mớiKhối sao elip mịn, ít đặc điểm

Phần lớn thiên hà lớn trải qua cả hai kiểu: nhiều lần nuốt thiên hà nhỏ trong suốt đời, và đôi khi một cuộc hợp nhất lớn làm thay đổi hẳn hình dạng.

Những cặp thiên hà đang va chạm mà kính thiên văn chụp được

Vì mỗi cuộc va chạm kéo dài hàng trăm triệu tới vài tỷ năm, ta không xem được từ đầu tới cuối. Thay vào đó, các nhà thiên văn ghép ảnh nhiều cặp ở các giai đoạn khác nhau. Vài cái tên nổi tiếng:

  • Thiên hà Râu (Antennae): hai thiên hà xoắn ốc đang hoà vào nhau, hai đuôi sao dài cong ra như râu côn trùng. Vùng giữa chi chít các cụm sao trẻ mới sinh do khí va chạm.
  • Cặp Chuột (Mice): hai thiên hà mỗi bên kéo một đuôi dài thẳng, trông như hai con chuột. Đây là giai đoạn sớm, sau lần chạm đầu.
  • Thiên hà Bánh Xe (Cartwheel): một thiên hà nhỏ đã đâm xuyên gần tâm một đĩa lớn, để lại vòng sao trẻ màu xanh lan rộng ra ngoài như gợn nước, bên trong là lõi và các nan mờ.
  • Bộ Tứ Stephan: một nhóm thiên hà chen chúc, trong đó một thiên hà lao qua với tốc độ cao, tạo một sóng xung kích lớn trong khí giữa các thiên hà.
  • Thiên hà Xoáy Nước (M51): một thiên hà xoắn ốc đẹp với thiên hà đồng hành nhỏ ở đầu một nhánh; lực kéo của bạn đồng hành được cho là góp phần làm các nhánh xoắn nổi rõ.

Đặt các ảnh này cạnh nhau theo thứ tự, cùng với mô phỏng trên máy tính, người ta dựng lại được trình tự của một cuộc va chạm, giống như xếp những tấm ảnh chụp rời của nhiều người ở nhiều độ tuổi để hiểu một đời người.

Sau va chạm: hố đen nhập làm một và thiên hà mới thành hình

Khi phần sao đã trộn lẫn, hai hố đen siêu khối lượng ở tâm hai thiên hà cũ vẫn còn là hai. Chúng chìm dần về tâm thiên hà mới do kéo theo và mất năng lượng vào sao xung quanh, rồi tạo thành một cặp quay quanh nhau. Ở giai đoạn cuối, cặp này phát ra sóng hấp dẫn, mất dần năng lượng và nhập làm một. Các mạng lưới theo dõi sao xung (pulsar) trên thế giới đã công bố bằng chứng về một nền sóng hấp dẫn tần số rất thấp, nhiều khả năng đến từ vô số cặp hố đen như vậy trong vũ trụ.

Thiên hà mới thường nhận được rất ít khí còn lại: khí bị dùng hết để sinh sao, bị hố đen nuốt, hoặc bị năng lượng từ hố đen và các vụ nổ siêu tân tinh đẩy ra ngoài, đốt nóng tới mức không co lại được. Thiếu nguyên liệu, thiên hà dần ngừng sinh sao, các sao trẻ xanh già đi, thiên hà chuyển sang màu đỏ vàng. Đây là một trong những con đường chính để tạo ra các thiên hà elip lớn.

Hợp nhất cũng là cách thiên hà lớn lên theo thời gian. Ở vũ trụ trẻ, thiên hà gần nhau hơn và va chạm thường xuyên hơn bây giờ. Nhiều thiên hà khổng lồ hôm nay là kết quả của hàng chục lần nuốt thiên hà nhỏ và vài lần hợp nhất lớn, chứ không phải lớn sẵn từ đầu.

Câu hỏi thường gặp

Khi hai thiên hà va chạm, các ngôi sao có đụng nhau không?

Gần như không. Khoảng cách giữa các ngôi sao lớn hơn kích thước của chúng hàng chục triệu lần, nên khi hai thiên hà đi xuyên qua nhau, sao chủ yếu lướt qua khoảng trống. Thứ va vào nhau thật là khí và bụi giữa các sao.

Đuôi thuỷ triều của thiên hà là gì?

Đuôi thuỷ triều là dải sao và khí dài bị kéo ra khỏi thiên hà do lực hút không đều của một thiên hà khác ở gần. Phần gần bị kéo mạnh hơn phần xa, làm đĩa sao bị kéo dãn thành những đuôi cong, có khi dài hàng trăm nghìn năm ánh sáng.

Vì sao thiên hà va chạm lại sinh nhiều sao mới?

Khi hai thiên hà gặp nhau, các đám mây khí va thẳng vào nhau, bị nén đặc và nóng lên. Khí đặc là nguyên liệu để sao hình thành, nên trong giai đoạn va chạm, thiên hà có thể sinh sao nhanh gấp hàng chục tới hàng trăm lần bình thường.

Một cuộc va chạm thiên hà kéo dài bao lâu?

Từ lần chạm đầu tới khi hợp nhất hoàn toàn thường mất từ vài trăm triệu tới vài tỷ năm, qua nhiều lần lướt qua nhau. Vì vậy không ai xem được trọn một cuộc va chạm; các nhà thiên văn ghép ảnh nhiều cặp ở các giai đoạn khác nhau.

Thiên hà Bánh Xe hình thành thế nào?

Thiên hà Bánh Xe hình thành khi một thiên hà nhỏ đâm xuyên gần tâm một thiên hà đĩa lớn. Cú đâm tạo ra một gợn sóng lan ra ngoài như ném đá xuống ao, nén khí thành vòng và sinh ra một vòng sao trẻ màu xanh.

Va chạm thiên hà có phải chuyện hiếm không?

Không hiếm. Phần lớn thiên hà lớn đã nuốt nhiều thiên hà nhỏ trong đời, và va chạm từng xảy ra thường xuyên hơn khi vũ trụ còn trẻ và các thiên hà ở gần nhau hơn. Ngân Hà hiện cũng đang xé dần thiên hà lùn Nhân Mã.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138