Vùng hình trái tim trên Diêm Vương là một vùng băng sáng rộng hàng nghìn ki-lô-mét, được tàu New Horizons chụp rõ khi bay ngang tháng 7 năm 2015. Nửa bên trái của trái tim là một đồng bằng băng nitơ phẳng lì, gần như không có hố va chạm, nghĩa là bề mặt ở đó còn rất trẻ và vẫn đang tự làm mới. Chỉ một lần bay ngang, Diêm Vương từ một chấm mờ đã trở thành một thế giới có núi băng, sông băng nitơ, bầu trời có sương mù nhiều lớp và có thể có cả nước lỏng bên dưới.
Trước chuyến bay, nhiều người đoán Diêm Vương sẽ là một quả cầu băng chết, phủ đầy hố như Mặt Trăng. Điều con tàu gửi về ngược hẳn. Chặng này kể lại chuyến bay ngang, từng chi tiết của trái tim băng, và những câu hỏi mà một thiên thể ở cách Mặt Trời gần bốn mươi lần khoảng cách Trái Đất đặt ra cho các nhà khoa học.
Một chuyến đi gần mười năm cho vài giờ chụp ảnh
Tàu New Horizons rời Trái Đất đầu năm 2006, chỉ vài tháng trước khi Diêm Vương được xếp lại thành hành tinh lùn. Đây là một con tàu nhỏ, nhẹ, được phóng với tốc độ rất cao và mượn lực hấp dẫn của sao Mộc để tăng tốc thêm. Dù vậy, nó vẫn mất khoảng chín năm rưỡi để vượt qua quãng đường tới Diêm Vương.
Vì không mang đủ nhiên liệu để giảm tốc và bay quanh Diêm Vương, con tàu chỉ có một cơ hội: lao ngang qua với tốc độ rất lớn, chụp và đo mọi thứ trong khoảng thời gian ngắn ngủi khi ở gần nhất. Trong lúc đó, tàu quay ống kính về phía mục tiêu và tạm ngắt liên lạc với Trái Đất, nên cả đội điều khiển phải chờ nhiều giờ mới biết con tàu có sống sót qua lần tiếp cận hay không.
Ở khoảng cách đó, tín hiệu vô tuyến mất khoảng bốn tiếng rưỡi để về tới Trái Đất, và tốc độ truyền dữ liệu rất chậm. Toàn bộ dữ liệu thu được trong vài ngày tiếp cận phải mất hơn một năm mới gửi về hết. Những bức ảnh đầu tiên chỉ là bản nén sơ bộ, các bức chi tiết tới dần qua nhiều tháng sau.
Đồng bằng băng nitơ không một vết hố
Thuỳ trái của trái tim được đặt tên không chính thức rồi chính thức là Sputnik Planitia. Đó là một lòng chảo rộng, có lẽ là vết tích của một vụ va chạm rất lớn thuở xưa, sau đó được lấp đầy bởi băng nitơ, cùng với một ít băng carbon monoxit và methan. Ở nhiệt độ âm hơn hai trăm độ C trên Diêm Vương, nitơ, vốn là khí chiếm phần lớn không khí Trái Đất, đông thành một lớp băng mềm có thể chảy rất chậm.
Ảnh chụp gần cho thấy bề mặt đồng bằng bị chia thành những ô đa giác, mỗi ô rộng chừng vài chục ki-lô-mét, ranh giới giữa các ô là những rãnh mảnh. Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi là hiện tượng đối lưu: băng nitơ ở dưới đáy được làm ấm nhẹ bởi nhiệt từ bên trong Diêm Vương, nổi lên chậm chạp ở giữa ô, rồi lan ra và chìm xuống ở rìa, giống như nồi cháo đặc đang sôi lăn tăn nhưng chậm hơn hàng triệu lần.
Điều quan trọng nhất là các nhà khoa học không đếm được hố va chạm nào trên đồng bằng này trong các ảnh độ phân giải tốt. Vì hố va chạm tích luỹ dần theo thời gian, bề mặt không có hố nghĩa là bề mặt rất trẻ, có lẽ chỉ chưa tới mười triệu năm tuổi theo các ước tính. Với một thiên thể được tưởng là lạnh và chết, đó là bằng chứng rõ ràng về một thế giới vẫn còn đang hoạt động.
Núi băng nước, sông băng nitơ và những vùng địa hình kỳ lạ
Ở rìa đồng bằng, New Horizons chụp được những dãy núi cao vài ki-lô-mét, đứng lổn nhổn như những tảng đá khổng lồ trôi dạt. Ở nhiệt độ của Diêm Vương, băng nước cứng như đá trên Trái Đất, nên đủ sức tạo thành núi, còn băng nitơ mềm hơn thì đóng vai trò như lớp nước bao quanh. Nhiều nhà khoa học cho rằng những khối núi này là các tảng băng nước lớn đã vỡ ra và trôi nổi trên biển băng nitơ đặc hơn.
Có những vệt băng nitơ chảy từ vùng cao xuống đồng bằng như các dòng sông băng trên Trái Đất, chảy qua thung lũng và để lại dấu vết uốn lượn. Ở một số vùng khác là địa hình được gọi vui là da rắn, gồm những gờ băng methan cao, xếp thành hàng dày đặc, có lẽ hình thành do băng thăng hoa không đều dưới ánh sáng Mặt Trời yếu ớt qua hàng triệu năm.
Đặc biệt, có hai ngọn núi lớn ở phía tây nam đồng bằng có lỗ lõm lớn ở đỉnh, khiến một số nhà khoa học đặt giả thuyết về núi lửa băng, nơi bùn băng từ bên trong đã trào lên. Giả thuyết này còn được bàn luận, nhưng nó góp thêm vào bức tranh một Diêm Vương có hoạt động địa chất đáng kể.
Bầu trời có sương xanh và một mặt trăng đỏ ở cực
Khi New Horizons đã vượt qua và nhìn ngoái lại, Diêm Vương nằm giữa con tàu và Mặt Trời. Ánh sáng lọt qua rìa hành tinh lùn làm hiện lên một vầng sáng mỏng: khí quyển của Diêm Vương. Khí quyển này rất loãng, chủ yếu là nitơ, có khí methan, và chứa nhiều lớp sương mù xếp chồng lên nhau. Các hạt sương phân tán ánh sáng xanh nhiều hơn, nên vầng khí quyển hiện lên có màu xanh lam, điều khiến nhiều người bất ngờ.
Các hạt sương được cho là hình thành khi ánh sáng tử ngoại từ Mặt Trời phá vỡ phân tử methan và nitơ ở trên cao, tạo ra những hợp chất hữu cơ phức tạp, dần kết thành hạt và rơi xuống, góp phần nhuộm màu nâu đỏ cho nhiều vùng trên bề mặt. Các nhà khoa học gọi nhóm hợp chất này là tholin. Đây là hoá học không cần sự sống, xảy ra ở nhiều thế giới lạnh trong Hệ Mặt Trời.
Mặt trăng lớn nhất của Diêm Vương là Charon, có kích thước khoảng một nửa Diêm Vương, lớn tới mức hai thiên thể cùng quay quanh một điểm nằm giữa chúng, bên ngoài Diêm Vương. Ở cực bắc Charon có một vùng đỏ sẫm. Cách giải thích được đưa ra là một phần khí thoát ra từ Diêm Vương bị Charon bắt giữ ở vùng cực lạnh, rồi bị ánh sáng biến đổi thành chất màu đỏ qua thời gian dài.
Dưới lớp băng có đại dương không
Vị trí của Sputnik Planitia trên Diêm Vương là một manh mối. Đồng bằng này nằm gần như đúng phía đối diện với Charon. Các mô hình cho thấy nếu một vùng có khối lượng dư thừa, nó sẽ có xu hướng xoay về đúng vị trí đó theo thời gian. Để lòng chảo chứa băng có khối lượng dư thừa, một cách giải thích là bên dưới nó có một lớp nước lỏng đặc hơn băng dâng lên. Nói cách khác, Diêm Vương có thể đang giữ một đại dương nước mặn dưới lớp vỏ băng dày.
Những vết nứt dài trên bề mặt cũng phù hợp với hình ảnh lớp vỏ bị giãn ra khi nước bên dưới từ từ đóng băng và nở thể tích. Một số chất như amoniac, nếu có trong nước, có thể giúp nước khó đông hơn ở nhiệt độ rất thấp.
Đây vẫn là suy luận dựa trên mô hình, chưa có phép đo trực tiếp nào nhìn thấy đại dương. Nhưng ý tưởng rằng ngay cả một hành tinh lùn ở xa như vậy cũng có thể giữ nước lỏng đã làm thay đổi cách các nhà khoa học nghĩ về những nơi có thể chứa nước trong vũ trụ. Danh sách những đại dương ẩn dưới băng không còn chỉ gồm các mặt trăng của sao Mộc và sao Thổ.
Sau Diêm Vương, con tàu đi đâu
Chuyến bay ngang Diêm Vương không phải điểm kết thúc. New Horizons tiếp tục lao ra ngoài và đã làm thêm nhiều việc:
- Đầu năm 2019, tàu bay ngang một thiên thể nhỏ của vành đai Kuiper, sau được đặt tên Arrokoth, trông như hai khối tròn dẹt dính nhẹ vào nhau, là vật thể xa nhất từng được tàu vũ trụ ghé thăm ở cự ly gần.
- Tàu đo đạc môi trường bụi và hạt mang điện ở vùng ngoài Hệ Mặt Trời, nơi rất ít thiết bị nào từng đi qua.
- Từ vị trí xa, tàu chụp được các ngôi sao gần hơi lệch vị trí so với khi nhìn từ Trái Đất, một minh hoạ trực quan cho phép đo khoảng cách bằng thị sai.
- Tàu cũng đo độ tối của bầu trời ở nơi gần như không còn ánh sáng tán xạ từ bụi gần Mặt Trời, giúp ước tính tổng lượng ánh sáng từ mọi thiên hà trong vũ trụ.
Năng lượng của tàu đến từ một nguồn phóng xạ suy giảm chậm, đủ để hoạt động thêm nhiều năm nếu tiết kiệm. Kế hoạch cụ thể cho từng năm do đội điều hành quyết định và có thể thay đổi, nên khi cần thông tin mới nhất nên tra trang tin chính thức của cơ quan vũ trụ phụ trách.
Nhìn lại, một chuyến bay ngang duy nhất đã đổi Diêm Vương từ một dòng chữ trong sách giáo khoa thành một thế giới với địa chất sống động. Bài học lớn nhất có lẽ là: những nơi tưởng chừng nhỏ và xa nhất cũng có thể giấu những điều bất ngờ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trái tim trên Diêm Vương là gì?
Đó là một vùng băng sáng rộng lớn tên Tombaugh Regio. Nửa bên trái là đồng bằng băng nitơ Sputnik Planitia, phẳng và gần như không có hố va chạm; nửa bên phải là vùng cao phủ băng methan và nitơ. Hình trái tim chỉ là sự trùng hợp về hình dạng.
Tàu New Horizons bay ngang Diêm Vương khi nào?
Tháng 7 năm 2015, sau khoảng chín năm rưỡi bay từ Trái Đất. Tàu không dừng lại mà lao ngang qua với tốc độ rất cao, thu dữ liệu trong vài ngày rồi mất hơn một năm để gửi hết dữ liệu về.
Vì sao đồng bằng trái tim không có hố va chạm?
Vì bề mặt ở đó liên tục được làm mới. Băng nitơ bên dưới đối lưu chậm chạp như một nồi cháo đặc, xoá dần các vết lõm. Các nhà khoa học ước tính bề mặt này có thể chưa tới mười triệu năm tuổi, rất trẻ so với tuổi Hệ Mặt Trời.
Diêm Vương có khí quyển không?
Có, nhưng rất loãng, chủ yếu là nitơ cùng một ít methan và carbon monoxit. Khí quyển có nhiều lớp sương mù và hiện lên màu xanh lam khi được Mặt Trời chiếu từ phía sau, như con tàu đã chụp được khi ngoái nhìn lại.
Diêm Vương có nước lỏng không?
Có thể có một đại dương nước mặn bên dưới lớp vỏ băng, dựa trên vị trí của đồng bằng Sputnik Planitia và các vết nứt trên bề mặt. Tuy vậy đây là suy luận từ mô hình, chưa có phép đo trực tiếp xác nhận.
Charon là gì?
Charon là mặt trăng lớn nhất của Diêm Vương, có kích thước khoảng một nửa Diêm Vương. Vì hai thiên thể gần cỡ nhau, chúng cùng quay quanh một điểm nằm giữa hai bên. Cực bắc của Charon có một vùng màu đỏ sẫm được cho là do khí thoát từ Diêm Vương bị giữ lại và biến đổi.