TanCung.comTận Cùng
Mặt Trăng và các hành tinh đá

Con người sống trên sao Hoả được không: không khí, bức xạ, giá lạnh và nước

Sống trên sao Hoả chỉ có thể trong khu ở kín và đồ du hành điều áp: không khí không thở được, bức xạ cao, lạnh sâu. Nước, oxy có thể lấy tại chỗ, nhiều điều chưa rõ.

Concept of a small pressurized habitat half buried under red soil on Mars, inflatable dome glowing warmly at dusk, suited figure seen from behind walking toward it, wide shot

Con người không thể sống ngoài trời trên sao Hoả: không khí quá loãng và gần như toàn khí cacbonic nên không thở được, bức xạ từ vũ trụ chiếu xuống mạnh hơn nhiều so với Trái Đất, nhiệt độ trung bình khoảng âm 60 độ C. Muốn ở lại lâu, người phải sống trong khu ở kín có điều áp, che chắn bức xạ, và ra ngoài thì mặc bộ đồ du hành.

Tin tốt là sao Hoả có băng nước và không khí chứa khí cacbonic, về nguyên lý có thể biến thành nước uống, oxy và nhiên liệu. Tin chưa tốt là chưa ai từng đặt chân tới đó, và nhiều câu hỏi về sức khoẻ, an toàn còn để ngỏ. Chặng cuối của nhóm hành tinh đá nhìn thẳng vào những trở ngại thật thay vì những lời hứa hẹn.

Năm thách thức lớn khi sống trên sao Hoả

Bảng dưới gom các thách thức chính, lý do vì sao chúng khó, và những hướng giải quyết đang được nghiên cứu. Cột cuối là hướng nghiên cứu, không phải giải pháp đã được chứng minh.

Thách thứcVì sao khóHướng đang nghiên cứu
Không khíÁp suất chỉ khoảng một phần trăm Trái Đất, phần lớn là khí cacbonicKhu ở kín điều áp, tách oxy từ khí cacbonic hoặc từ nước
Bức xạKhông có từ trường toàn cầu, khí quyển mỏng nên chắn kémPhủ đất dày lên khu ở, sống trong hang hoặc ống dung nham
Giá lạnhTrung bình khoảng âm 60 độ C, đêm còn lạnh hơn nhiềuCách nhiệt, nguồn năng lượng ổn định
NướcKhông có nước lỏng trên bề mặtKhai thác băng dưới lớp đất và ở vùng cực
Khoảng cáchĐi mất nhiều tháng, liên lạc có độ trễ, không có cứu trợ nhanhTự chủ tối đa, mang dự phòng, sản xuất tại chỗ

Một số thách thức khác ít được nhắc nhưng rất thật: bụi mịn bám vào mọi thứ, đất chứa muối độc với người, trọng lực yếu chưa rõ ảnh hưởng lâu dài, và tâm lý con người khi sống cô lập rất xa Trái Đất. Mỗi thách thức trong bảng đều có thể giải quyết từng phần, khó ở chỗ phải giải quyết tất cả cùng lúc, liên tục, ở nơi không có ai tới giúp.

Vì sao không thể bước ra ngoài chỉ với bình dưỡng khí

Nhiều người nghĩ chỉ cần mang bình oxy như thợ lặn là đi lại được trên sao Hoả. Thực tế khó hơn nhiều. Áp suất không khí trên sao Hoả thấp tới mức dưới ngưỡng mà các chất lỏng trong cơ thể người bắt đầu sôi ở nhiệt độ cơ thể. Ngưỡng này nằm ở độ cao chừng mười chín cây số trên Trái Đất; mặt đất sao Hoả còn loãng hơn thế.

Vì vậy người ra ngoài phải mặc bộ đồ du hành giữ áp suất quanh cơ thể, không chỉ cấp khí thở. Bộ đồ cũng phải giữ ấm, chịu được bụi mịn và đủ linh hoạt để làm việc tay chân nhiều giờ. Các bộ đồ dùng ngoài trạm vũ trụ hiện nay nặng và cồng kềnh; trên sao Hoả có trọng lực, người mặc phải tự mang sức nặng ấy đi bộ, nên cần thiết kế khác.

Bên trong khu ở, không khí phải được điều chỉnh liên tục: đủ oxy, loại bỏ khí cacbonic con người thở ra, giữ độ ẩm và áp suất ổn định. Trên trạm vũ trụ quanh Trái Đất, các hệ thống này đã chạy nhiều năm, nhưng luôn có tàu tiếp tế định kỳ. Trên sao Hoả, hệ thống phải bền hơn nhiều vì hàng tiếp tế có thể mất cả năm mới tới.

Bức xạ: mối lo không nhìn thấy

Trên Trái Đất, từ trường và lớp khí quyển dày chặn phần lớn các hạt năng lượng cao từ Mặt Trời và từ vũ trụ xa. Sao Hoả mất từ trường toàn cầu từ rất lâu và khí quyển chỉ mỏng như một tấm màn, nên bề mặt nhận lượng bức xạ cao hơn nhiều lần. Đường bay từ Trái Đất tới sao Hoả cũng phơi người trong bức xạ suốt nhiều tháng.

Thiết bị đo trên xe tự hành và tàu thăm dò đã ghi lại mức bức xạ trên đường bay và trên bề mặt sao Hoả. Theo các ước tính dựa trên dữ liệu ấy, một chuyến đi khứ hồi kèm thời gian lưu lại sẽ khiến phi hành gia nhận liều bức xạ vượt nhiều giới hạn nghề nghiệp mà các cơ quan vũ trụ đang áp dụng. Ảnh hưởng chính được lo ngại là tăng nguy cơ bệnh lâu dài; mức độ cụ thể với từng người vẫn đang được nghiên cứu.

Cách che chắn đơn giản nhất là dùng chính vật liệu tại chỗ: phủ một lớp đất đá dày vài mét lên khu ở, hoặc dựng khu ở bên trong hang, trong các ống dung nham đã nguội mà ảnh từ quỹ đạo cho thấy có tồn tại. Nước và một số vật liệu giàu hydro cũng chắn bức xạ tốt, nên kho nước có thể được bố trí quanh chỗ ngủ. Với bão Mặt Trời mạnh, khu ở cần một phòng trú ẩn được che dày hơn hẳn.

Lạnh tới mức nào và ngày đêm thay đổi ra sao

Nhiệt độ trung bình trên sao Hoả khoảng âm 60 độ C. Nhưng con số trung bình che đi biên độ lớn. Ở vùng xích đạo vào giữa trưa mùa hè, mặt đất có thể ấm lên tới khoảng hai mươi độ C, trong khi chỉ cách mặt đất vài chục xăng-ti-mét không khí vẫn lạnh hơn hẳn. Khi đêm xuống, nhiệt độ có thể tụt tới âm bảy mươi, tám mươi độ C hoặc thấp hơn. Ở vùng cực mùa đông, lạnh đủ để khí cacbonic đóng băng.

Biên độ lớn như vậy là vì không khí quá loãng, không giữ được nhiệt. Một ngày sao Hoả dài khoảng 24 giờ 37 phút, gần giống ngày Trái Đất, nên nhịp sinh hoạt không bị đảo lộn như trên Mặt Trăng hay sao Thuỷ. Một năm sao Hoả dài gần gấp đôi năm Trái Đất, và vì trục nghiêng gần như Trái Đất, sao Hoả cũng có bốn mùa, mỗi mùa dài gần gấp đôi.

Đối với khu ở, cái lạnh không phải vấn đề không vượt qua được: cách nhiệt tốt và một nguồn năng lượng ổn định là đủ giữ ấm. Cái khó là nguồn năng lượng. Pin Mặt Trời trên sao Hoả nhận chưa tới một nửa ánh nắng so với Trái Đất và có thể bị bão bụi che nhiều tuần. Vì vậy nhiều kế hoạch tính tới nguồn điện hạt nhân nhỏ, thứ đã được dùng để cấp điện cho một số xe tự hành.

Nước và oxy: lấy tại chỗ thay vì chở từ Trái Đất

Băng dưới đất là nguồn nước. Ở nhiều vùng vĩ độ trung bình, băng nằm cách mặt đất không sâu. Đào lên, làm tan và lọc là có nước. Chọn chỗ đặt khu ở gần nguồn băng là một trong những tiêu chí quan trọng nhất.

Oxy từ khí cacbonic đã được thử. Một thiết bị thử nghiệm nhỏ cỡ bình ắc quy ô tô gắn trên xe tự hành Perseverance đã tách được oxy từ không khí sao Hoả nhiều lần. Lượng oxy rất nhỏ, chỉ để chứng minh nguyên lý, nhưng đó là lần đầu con người sản xuất một chất có ích từ tài nguyên của một hành tinh khác.

Oxy và nhiên liệu cho chuyến về. Phần nặng nhất của tên lửa rời sao Hoả là chất oxy hoá. Nếu làm được tại chỗ, tàu từ Trái Đất không cần chở theo, giảm rất nhiều khối lượng phải phóng đi.

Trồng cây vẫn là bài toán mở. Đất sao Hoả thiếu chất hữu cơ và có muối peclorat. Muốn trồng rau phải rửa đất, bổ sung dinh dưỡng, hoặc trồng thuỷ canh trong nhà kính kín có đèn. Các thí nghiệm trên Trái Đất với đất mô phỏng cho kết quả khác nhau, chưa có câu trả lời trọn vẹn.

Đường đi xa và cái giá của việc không thể quay đầu

Sao Hoả và Trái Đất cùng chạy quanh Mặt Trời với tốc độ khác nhau, nên khoảng cách giữa chúng thay đổi liên tục. Thời điểm thuận lợi để phóng tàu, khi đường bay tiết kiệm nhiên liệu nhất, chỉ đến khoảng 26 tháng một lần. Với công nghệ hiện nay, chuyến bay một chiều mất khoảng sáu tới chín tháng. Một chuyến khứ hồi đầy đủ, tính cả thời gian chờ cửa sổ quay về, có thể kéo dài hai đến ba năm.

Tín hiệu vô tuyến đi giữa hai hành tinh mất từ khoảng 3 tới hơn 20 phút cho một chiều, tuỳ vị trí. Nghĩa là không thể nói chuyện qua lại tự nhiên, và gặp sự cố thì đội trên sao Hoả phải tự xử lý; lời khuyên từ Trái Đất đến nơi đã muộn hàng chục phút. Có những giai đoạn Mặt Trời chen giữa hai hành tinh, liên lạc gần như gián đoạn vài tuần.

Hệ quả lớn nhất là tính tự chủ. Đội trên sao Hoả phải có kỹ năng sửa chữa, xử lý tình huống y tế cơ bản, và mang theo nhiều phụ tùng dự phòng. Trên trạm vũ trụ quanh Trái Đất, trường hợp khẩn cấp có thể trở về trong vài giờ. Trên sao Hoả, không có lựa chọn đó. Đây là lý do nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thách thức con người, gồm cả tâm lý khi sống cô lập, không nhỏ hơn thách thức kỹ thuật.

Biến sao Hoả thành Trái Đất thứ hai: ước mơ còn rất xa

Ý tưởng cải tạo sao Hoả, làm khí quyển dày lên và ấm hơn để con người có thể sống ngoài trời, xuất hiện nhiều trong truyện viễn tưởng và cả một số đề xuất khoa học. Cách hay được nhắc là làm tan băng khí cacbonic ở hai cực để giải phóng khí vào khí quyển, tạo hiệu ứng nhà kính làm hành tinh ấm lên.

Các nghiên cứu dựa trên dữ liệu tàu thăm dò cho thấy lượng khí cacbonic có thể giải phóng được trên sao Hoả không đủ để làm khí quyển dày tới mức cần thiết. Ngay cả khi làm được, sao Hoả không có từ trường để giữ khí quyển lâu dài, và khí sẽ tiếp tục bị gió Mặt Trời bào mòn. Những cách khác như nhập khẩu khí từ nơi khác trong Hệ Mặt Trời hiện chỉ dừng ở mức suy đoán.

Vì thế, theo hiểu biết hiện nay, cuộc sống trên sao Hoả trong tương lai gần nếu có sẽ là cuộc sống trong nhà kín, giống một trạm nghiên cứu ở vùng cực Trái Đất nhưng khắc nghiệt hơn nhiều. Cũng có những nhà khoa học đặt câu hỏi về đạo đức: nếu sao Hoả có sự sống vi sinh bản địa, việc đưa người và vi khuẩn từ Trái Đất tới có thể xoá mất cơ hội nghiên cứu nó. Câu hỏi này chưa có lời đáp chung.

Câu hỏi thường gặp

Con người có thở được trên sao Hoả không?

Không. Không khí sao Hoả rất loãng, áp suất chỉ khoảng một phần trăm Trái Đất và gần như toàn khí cacbonic. Người ra ngoài phải mặc bộ đồ du hành giữ áp suất và cấp khí thở.

Nhiệt độ trên sao Hoả là bao nhiêu?

Trung bình khoảng âm 60 độ C. Vùng xích đạo giữa trưa mùa hè mặt đất có thể ấm lên khoảng hai mươi độ C, nhưng ban đêm tụt xuống âm bảy mươi, tám mươi độ C hoặc thấp hơn.

Bay tới sao Hoả mất bao lâu?

Với công nghệ hiện nay, chuyến bay một chiều mất khoảng sáu tới chín tháng. Thời điểm phóng thuận lợi chỉ đến khoảng 26 tháng một lần, nên chuyến khứ hồi có thể kéo dài hai tới ba năm.

Có tạo được oxy trên sao Hoả không?

Có, về nguyên lý. Một thiết bị thử nghiệm nhỏ trên xe tự hành Perseverance đã tách được oxy từ khí cacbonic trong không khí sao Hoả. Lượng tạo ra rất nhỏ, mới chỉ chứng minh cách làm khả thi.

Trọng lực trên sao Hoả là bao nhiêu?

Khoảng 38 phần trăm trọng lực Trái Đất. Một người nặng 60 ký trên Trái Đất sẽ cảm thấy mình nặng khoảng 23 ký trên sao Hoả. Ảnh hưởng lâu dài của mức trọng lực này lên cơ thể người vẫn chưa được biết rõ.

Có thể biến sao Hoả thành giống Trái Đất không?

Theo hiểu biết hiện nay thì chưa khả thi. Lượng khí cacbonic có thể giải phóng trên sao Hoả không đủ làm khí quyển dày như cần, và hành tinh không có từ trường để giữ khí quyển lâu dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138