TanCung.comTận Cùng
Mặt Trời và đời các vì sao

Chu kỳ hoạt động khoảng 11 năm của Mặt Trời: vết đen tăng rồi giảm

Cứ khoảng 11 năm, vết đen trên Mặt Trời tăng tới cực đại rồi giảm, từ trường đảo cực. Vết đen là gì, vì sao có chu kỳ, và nó có làm Trái Đất nóng lạnh đi không.

Extreme close view of the solar surface speckled with clusters of dark sunspots and bright rice grain granules, glowing magnetic loops arching above the spots, orange and gold tones

Mặt Trời có nhịp hoạt động trung bình khoảng 11 năm: số vết đen trên bề mặt tăng dần tới một giai đoạn cực đại, kèm nhiều loé sáng và phun trào, rồi giảm xuống giai đoạn cực tiểu gần như không có vết đen nào. Nhịp này sinh ra từ từ trường của Mặt Trời bị quay xoắn rồi tự sắp xếp lại; cuối mỗi chu kỳ, cực từ bắc và nam của Mặt Trời đổi chỗ cho nhau. Độ dài thực tế mỗi chu kỳ dao động, ngắn có thể chừng 9 năm, dài tới khoảng 14 năm.

Mục từ đi qua: vết đen là gì và vì sao nó tối, người ta đánh số chu kỳ ra sao, cái nhịp 22 năm nằm sau nhịp 11 năm, quy luật vết đen trượt dần về xích đạo, những giai đoạn Mặt Trời "ngủ quên" trong lịch sử, và câu hỏi chu kỳ này có điều khiển khí hậu Trái Đất hay không.

Vết đen Mặt Trời là gì, vì sao trông đen

Vết đen là những vùng trên quang quyển nơi từ trường mạnh gấp hàng nghìn lần mức trung bình của Trái Đất trồi lên từ bên trong. Từ trường mạnh cản dòng đối lưu mang nhiệt từ dưới lên, nên vùng đó nguội hơn xung quanh, chừng ba nghìn rưỡi tới bốn nghìn rưỡi độ, trong khi phần quang quyển quanh nó khoảng năm nghìn rưỡi độ C.

Ba nghìn rưỡi độ vẫn là cực nóng; nếu tách riêng một vết đen ra đặt giữa bầu trời đêm, nó sẽ sáng chói. Vết đen chỉ trông đen vì đặt cạnh nền sáng hơn nhiều, giống bóng đèn tuýp nhìn mờ hẳn khi đứng cạnh đèn pha. Một vết đen có phần lõi tối gọi là bóng, viền ngoài xám hơn có vân toả ra gọi là bán bóng.

Vết đen thường xuất hiện theo nhóm, có cặp mang cực từ trái nhau, tồn tại từ vài ngày tới vài tháng. Những nhóm lớn có thể rộng gấp nhiều lần Trái Đất. Khi Mặt Trời tự quay, các vết đen trôi từ mép này sang mép kia mặt đĩa trong khoảng hai tuần; chính việc theo dõi vết đen trôi đã giúp người xưa đo được Mặt Trời tự quay, và quay nhanh ở xích đạo hơn ở gần cực.

Một câu an toàn bắt buộc: không bao giờ nhìn thẳng Mặt Trời để tìm vết đen, kể cả lúc mờ sương hay lúc hoàng hôn, và tuyệt đối không nhìn qua ống nhòm hay kính thiên văn không có kính lọc chuyên dụng đạt chuẩn. Tổn thương võng mạc có thể xảy ra mà không thấy đau.

Người ta đếm và đánh số chu kỳ như thế nào

Việc đếm vết đen có hệ thống bắt đầu từ thế kỷ 18 và được nối dài tới nay. Theo quy ước, chu kỳ số 1 bắt đầu vào giữa thế kỷ 18; chu kỳ đang diễn ra trong những năm 2020 là chu kỳ số 25, bắt đầu từ cực tiểu cuối năm 2019. Các cơ quan theo dõi Mặt Trời đã thông báo rằng Mặt Trời bước vào giai đoạn cực đại của chu kỳ này quanh năm 2024, và giai đoạn hoạt động cao thường kéo dài thêm một hai năm trước khi suy giảm.

Con số người ta theo dõi không phải số vết đen đơn thuần mà là chỉ số vết đen: tính cả số nhóm và số vết, có hệ số điều chỉnh để số liệu từ các đài quan sát, các thời kỳ khác nhau so được với nhau. Các bảng số liệu dài hạn đã được hiệu chỉnh lại vài lần khi phát hiện sai lệch giữa các người quan sát xưa.

Ngoài vết đen, các nhà khoa học còn theo dõi lượng sóng vô tuyến ở một bước sóng cố định phát ra từ Mặt Trời, số loé sáng, độ mạnh từ trường ở hai cực. Từ trường cực vào lúc cực tiểu được dùng như một chỉ báo sớm cho độ mạnh của chu kỳ kế tiếp, dù dự báo chu kỳ vẫn còn sai số đáng kể; các dự báo cho chu kỳ 25 ban đầu đã thấp hơn so với thực tế diễn ra.

Từ trường quay xoắn: lời giải thích phổ biến cho nhịp 11 năm

Bắt đầu với một từ trường gọn gàng. Lúc cực tiểu, từ trường Mặt Trời gần giống một thanh nam châm lớn, đường sức đi từ cực này sang cực kia dọc theo kinh tuyến.

Xích đạo quay nhanh hơn cực. Vùng xích đạo quay một vòng mất khoảng 25 ngày, vùng gần cực khoảng 35 ngày. Đường sức gắn với plasma bị vùng xích đạo kéo trước, quấn dần quanh Mặt Trời theo chiều ngang như sợi chỉ quấn ống.

Từ trường bị nén dày và nổi lên. Càng quấn nhiều vòng, từ trường càng dày đặc, nhẹ hơn môi trường xung quanh và nổi lên bề mặt thành các cặp vết đen. Đây là giai đoạn số vết đen tăng.

Từ trường tự gỡ rối và đảo cực. Các vết đen phân rã, mảnh từ trường trôi về hai cực, triệt tiêu cực từ cũ rồi xây cực mới ngược chiều. Khoảng thời điểm cực đại, cực từ của Mặt Trời đổi chỗ.

Đây là mô hình, chưa phải lời giải trọn vẹn. Bức tranh chung được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận, nhưng chi tiết của "máy phát điện" bên trong Mặt Trời, như vì sao chu kỳ mạnh yếu khác nhau, vẫn đang được nghiên cứu.

Nhịp 22 năm và hình cánh bướm

Vì cực từ đổi chỗ sau mỗi chu kỳ khoảng 11 năm, phải qua hai chu kỳ thì từ trường mới trở về đúng hướng ban đầu. Do đó, nhịp từ trường thật của Mặt Trời là khoảng 22 năm. Dấu hiệu dễ thấy: trong một chu kỳ, cặp vết đen ở bán cầu bắc có vết đi trước mang một cực nhất định; sang chu kỳ sau, thứ tự đó đảo ngược.

Một quy luật đẹp khác là vị trí vết đen. Đầu chu kỳ, vết đen mọc ở vĩ độ khá cao, quanh 30 độ bắc và nam. Càng về sau, vết đen mọc càng gần xích đạo. Nếu vẽ vị trí theo thời gian, ta được hình giống đôi cánh bướm lặp lại, nên người ta gọi là biểu đồ cánh bướm. Thường có một quãng chồng lấn: vết đen của chu kỳ cũ còn lác đác gần xích đạo trong khi vết đen chu kỳ mới đã xuất hiện ở vĩ độ cao.

Quy luật này là manh mối mạnh cho thấy nhịp vết đen gắn với một quá trình bên trong có tổ chức chứ không phải ngẫu nhiên. Các mô hình về từ trường Mặt Trời đều phải tái tạo được hình cánh bướm và nhịp đảo cực, đây là phép thử chung cho mọi lời giải thích.

Những lần Mặt Trời "ngủ quên" và câu hỏi về khí hậu

Không phải lúc nào nhịp 11 năm cũng đều đặn. Từ khoảng giữa thế kỷ 17 tới đầu thế kỷ 18, các nhà quan sát châu Âu ghi nhận vết đen cực kỳ hiếm trong suốt mấy chục năm. Giai đoạn này được gọi là cực tiểu Maunder. Nó trùng với một phần của thời kỳ mà nhiều vùng ở bán cầu bắc lạnh hơn bình thường, thường được gọi là Tiểu Băng Hà.

Mối liên hệ này hay bị diễn giải quá đà. Giới nghiên cứu khí hậu nhìn chung cho rằng hoạt động Mặt Trời thấp có thể góp phần, nhưng các đợt núi lửa phun mạnh trong cùng giai đoạn và những biến đổi tự nhiên khác cũng có vai trò lớn, và mức đóng góp của từng yếu tố vẫn còn bàn. Lượng năng lượng Mặt Trời gửi tới Trái Đất giữa cực đại và cực tiểu của một chu kỳ chỉ chênh khoảng một phần nghìn.

Vì vậy, chu kỳ Mặt Trời không giải thích được sự nóng lên toàn cầu trong nhiều thập kỷ gần đây: số đo vệ tinh cho thấy lượng năng lượng Mặt Trời không có xu hướng tăng tương ứng trong khoảng thời gian đó. Nếu gặp bài viết nói "Trái Đất sắp vào kỷ băng hà nhỏ vì Mặt Trời ngủ đông", hãy đọc kỹ nguồn: một chu kỳ yếu không đủ để đảo ngược xu hướng nóng lên.

Các ngôi sao khác có chu kỳ giống Mặt Trời không

Mặt Trời không phải trường hợp đặc biệt. Từ nửa sau thế kỷ 20, các đài thiên văn đã theo dõi hàng trăm ngôi sao gần giống Mặt Trời trong nhiều thập kỷ, đo độ sáng của vài vạch quang phổ nhạy với hoạt động từ trường ở lớp khí quyển của sao. Nhiều ngôi sao cho thấy nhịp lên xuống đều đặn, kéo dài vài năm tới vài chục năm, rất giống chu kỳ vết đen. Một số khác gần như phẳng lặng, giống như đang trong một giai đoạn kiểu cực tiểu Maunder.

Sao trẻ và quay nhanh thường hoạt động mạnh hơn nhiều, có những "vết sao" phủ một phần lớn bề mặt, độ sáng dao động thấy rõ, và chu kỳ kém đều. Khi sao già đi, nó quay chậm lại vì gió sao mang dần mômen quay đi, hoạt động từ trường dịu bớt và chu kỳ trở nên rõ ràng hơn. Mặt Trời ở tuổi trung niên thuộc nhóm khá trầm lặng so với nhiều sao cùng loại.

Chuyện này quan trọng khi tìm sự sống ở nơi khác. Nhiều hành tinh được phát hiện quay quanh sao lùn đỏ, những ngôi sao nhỏ nhưng hay phát loé sáng mạnh, có khi mạnh hơn nhiều lần so với Mặt Trời tính theo tỉ lệ. Một hành tinh nằm gần sao như vậy có thể bị những cơn bão sao bào mòn khí quyển. Hiểu chu kỳ của Mặt Trời vì thế là bước đầu để hiểu thời tiết vũ trụ quanh các ngôi sao khác.

Một chu kỳ trông như thế nào qua các giai đoạn

Bảng dưới mô tả tổng quát. Mỗi chu kỳ thật có độ dài, độ mạnh riêng, và hai bán cầu của Mặt Trời không nhất thiết đạt cực đại cùng lúc.

Giai đoạnBề mặt Mặt TrờiẢnh hưởng tới quanh Trái Đất
Cực tiểuNhiều ngày liền không có vết đen; vết đen chu kỳ mới lác đác ở vĩ độ caoÍt loé sáng; tia vũ trụ từ ngoài Hệ Mặt Trời lọt vào nhiều hơn vì gió Mặt Trời yếu
Đi lênSố nhóm vết đen tăng, vị trí dịch dần về phía xích đạoBão địa từ bắt đầu dày hơn
Cực đạiVết đen nhiều nhất, cực từ đảo chiều, vành nhật hoa toả đều mọi phíaNhiều loé sáng và phun trào; khí quyển trên cao phình ra làm vệ tinh tụt độ cao nhanh hơn
Đi xuốngVết đen thưa dần, tập trung gần xích đạoVẫn có thể có bão mạnh; xuất hiện các luồng gió Mặt Trời nhanh lặp lại theo vòng quay khoảng 27 ngày

Điểm cần nhớ: cực đại là lúc rủi ro cao nhất cho vệ tinh và lưới điện, nhưng vài cơn bão mạnh nhất từng ghi nhận lại xảy ra ở giai đoạn đi xuống. Vì vậy các trung tâm thời tiết vũ trụ theo dõi suốt cả chu kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chu kỳ Mặt Trời là 11 năm?

Theo mô hình phổ biến, đó là thời gian từ trường Mặt Trời bị quay xoắn do xích đạo quay nhanh hơn cực, nổi lên thành vết đen, rồi gỡ rối và đảo cực. Độ dài thực tế dao động từ khoảng 9 tới 14 năm, 11 là trung bình.

Chu kỳ Mặt Trời hiện nay là chu kỳ số mấy?

Chu kỳ đang diễn ra trong những năm 2020 là chu kỳ số 25, bắt đầu từ cực tiểu cuối năm 2019. Các cơ quan theo dõi đã thông báo giai đoạn cực đại vào khoảng năm 2024.

Vết đen Mặt Trời có nguy hiểm cho Trái Đất không?

Bản thân vết đen không gây hại. Nhưng vùng quanh vết đen là nơi từ trường xoắn mạnh, dễ sinh loé sáng và phun trào, nên số vết đen nhiều đồng nghĩa với nguy cơ bão Mặt Trời cao hơn.

Cực tiểu Maunder có gây ra Tiểu Băng Hà không?

Có thể đã góp phần, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Núi lửa và các biến đổi tự nhiên khác cũng có vai trò, và giới nghiên cứu vẫn còn bàn về mức đóng góp của từng yếu tố.

Có thể tự quan sát vết đen bằng mắt thường không?

Không được nhìn thẳng Mặt Trời. Muốn xem vết đen phải dùng thiết bị có kính lọc Mặt Trời chuyên dụng đạt chuẩn hoặc xem ảnh từ các đài quan sát, vì nhìn trực tiếp có thể làm tổn thương mắt vĩnh viễn.

Từ trường Mặt Trời đảo cực có ảnh hưởng gì tới Trái Đất không?

Không có tác hại trực tiếp. Đảo cực là một phần bình thường của mỗi chu kỳ, diễn ra từ từ quanh giai đoạn cực đại. Nó chỉ thay đổi cấu trúc gió Mặt Trời và từ trường trong Hệ Mặt Trời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138